Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1879–1958

Ernest Jones

Meddyg o Dre-gŵyr, y seicdreiddiwr Saesneg ei iaith cyntaf, a achubodd Sigmund Freud rhag y Natsïaid yn 1938.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1879–1958 (wedi’i gofnodi) Y gŵr a ddaeth â seicdreiddio i’r byd Saesneg Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
★ Y cyntaf yn y byd Seicdreiddiwr cyntaf y byd Saesneg, 1908
Ernest Jones
Ernest Jones · Llun: Wikimedia Commons · Miscellaneous Items in High Demand, PPOC, Library of, Parth cyhoeddus

Ernest Jones o Dre-gŵyr oedd y seicdreiddiwr cyntaf yn y byd Saesneg, cynghreiriad agosaf Sigmund Freud y tu allan i Fienna, a’r gŵr a hedfanodd i Fienna dan y Natsïaid yn 1938 i ddod â Freud a’i deulu i ddiogelwch yn Llundain. Roedd yn falch o Gymru ar hyd ei oes, ymunodd â Phlaid Cymru, a helpodd wneud Gŵyr yn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol gyntaf Prydain.

Ganed1 Ionawr 1879, Tre-gŵyr, ger Abertawe
HyfforddiantCaerdydd a Choleg y Brifysgol, Llundain; M.D., M.R.C.P.
SefydloddCymdeithas Seicdreiddiol Prydain, 1919
AchubDaeth â Freud o Fienna i Lundain, 1938
Prif lyfrSigmund Freud, Life and Work, 1953–1957
Bu farw11 Chwefror 1958; gorffwys yn Cheriton, Gŵyr

Bachgen o Dre-gŵyr#

Ganed Alfred Ernest Jones ar 1 Ionawr 1879 yn Nhre-gŵyr, a elwid gynt yn Ffosfelin, pentref diwydiannol y tu allan i Abertawe. Roedd ei dad, Thomas, yn beiriannydd glofa hunanaddysgedig a ddaeth yn ysgrifennydd cwmni Gwaith Dur Elba; roedd ei fam, Mary Ann, o deulu Cymraeg o sir Gaerfyrddin.

Aeth i’r ysgol yn Abertawe, enillodd ysgoloriaeth i Goleg Llanymddyfri, ac astudiodd feddygaeth yng Ngholeg y Brifysgol, Caerdydd, a Choleg y Brifysgol, Llundain.

Medalau aur#

Yn 1901 cymerodd ei radd feddygol yn Llundain gydag anrhydedd a medalau aur mewn meddygaeth ac obstetreg. Roedd yn arbennig o falch mai ei gyd-Gymro nodedig, Syr John Williams, a gyflwynodd y fedal aur mewn obstetreg iddo. O fewn pum mlynedd roedd wedi ychwanegu ei M.D., gyda medal aur arall, ac aelodaeth o Goleg Brenhinol y Meddygon.

Cyfarfod â Freud#

Cynigiodd Jones y gyngres ryngwladol gyntaf ar seicdreiddio, a gynhaliwyd yn Salzburg yn 1908, ac yno y cyfarfu â Sigmund Freud am y tro cyntaf. Dyna ddechrau cyfeillgarwch a phartneriaeth a barhaodd hyd farw Freud yn 1939.

America#

O 1908 bu’n gweithio yn Toronto, yn bennaeth clinig seiciatrig newydd ac yn athro cysylltiol ym Mhrifysgol Toronto. Cariodd syniadau Freud ar draws Gogledd America, a helpodd sefydlu Cymdeithas Seicopatholegol America yn 1910 a Chymdeithas Seicdreiddiol America yn 1911.

Adeiladu gwyddor newydd#

Yn ôl yn Llundain yn 1913 sefydlodd Gymdeithas Seicdreiddiol Llundain, ac yn 1919 Gymdeithas Seicdreiddiol Prydain, a arweiniodd yn Llywydd hyd 1944. Sefydlodd y Sefydliad Seicdreiddio a chlinig seicdreiddiol cyntaf Prydain, ac yn 1920 yr International Journal of Psychoanalysis, a olygodd hyd 1939.

Bu ddwywaith yn Llywydd y Gymdeithas Seicdreiddiol Ryngwladol, gyntaf o 1920 hyd 1924 ac eto o’r 1930au hyd 1949, pan wnaed ef yn Llywydd er Anrhydedd. Ysgrifennodd dros dri chant o bapurau a dwsin o lyfrau, yn eu plith Hamlet and Oedipus.

I mewn i Fienna#

Ym Mawrth 1938 cipiodd yr Almaen dan Hitler Awstria. Hedfanodd Jones i Fienna gan fentro’n fawr ei hun, a helpodd drafod a threfnu dihangfa Freud a’i gylch i Lundain.

Cofiannydd Freud#

Daeth ei gofiant mawr i Freud, Sigmund Freud, Life and Work, allan mewn tair cyfrol yn 1953, 1955 a 1957. Etholwyd ef yn Gymrawd o Goleg Brenhinol y Meddygon yn 1942, ac yn 1954 gwnaeth Prifysgol Cymru ef yn Ddoethur mewn Gwyddoniaeth er anrhydedd.

Balch o Gymru#

Roedd bob amser yn falch o’i wreiddiau Cymreig. Yn y 1920au cryfhaodd ei ddiddordeb ym materion Cymru eto, a daeth yn aelod gweithgar o Blaid Genedlaethol Cymru, Plaid Cymru, yn fuan wedi ei sefydlu. Gofidiai’n fawr na ddysgodd erioed siarad Cymraeg yn rhugl.

Yn 1917 priododd y gerddores Gymreig Morfydd Llwyn Owen, a fu farw yn 1918, ac yn 1919 priododd Katherine Jökl o Fienna.

Gŵyr#

Carai benrhyn Gŵyr, a grwydrodd yn fachgen, ac yn 1956 helpodd ennill i Ŵyr ei le fel yr Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol gyntaf yn y Deyrnas Unedig. Bu farw ar 11 Chwefror 1958, a rhoddwyd ei lwch ym mynwent Sant Cadog yn Cheriton yng Ngŵyr.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf