Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1881–1945

Syr Thomas Lewis

Meddyg o Gaerdydd a ddefnyddiodd yr electrocardiogram gyntaf i ddarllen rhythm y galon, gan sefydlu cardioleg fodern.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1881–1945 (wedi’i gofnodi) Arloeswr olrhain y galon Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
★ Y cyntaf yn y byd Y cyntaf i ganfod ffibriliad atrïaidd ar yr electrocardiogram, 1909
Syr Thomas Lewis
Syr Thomas Lewis · Llun: Wikimedia Commons · CC BY 4.0

Roedd Syr Thomas Lewis o Ffynnon Taf yn un o’r meddygon cyntaf yn y byd i ddarllen y galon ddynol â’r electrocardiograff. Fe’i gelwir yn dad electroffisioleg glinigol y galon, rhoddodd i feddygaeth yr union eiriau ‘clinical science’, a dyfarnodd y Gymdeithas Frenhinol Fedal Copley iddo.

Ganed26 Rhagfyr 1881, Tŷ-nant, Ffynnon Taf, ger Caerdydd
HyfforddiantColeg y Brifysgol, Caerdydd; Ysbyty Coleg y Brifysgol, Llundain
ArloeswrYr electrocardiograff wrth erchwyn y gwely, o 1908
AnrhydeddauF.R.S. 1918; urddwyd yn farchog 1921; Medal Copley 1941
Bu farw17 Mawrth 1945, Rickmansworth
CladdwydLlangasty Tal-y-llyn, sir Frycheiniog

Bachgen o Ffynnon Taf#

Ganed Thomas Lewis ar 26 Rhagfyr 1881 yn Nhŷ-nant, Ffynnon Taf, ger Caerdydd, y trydydd o bump o blant Henry Lewis, peiriannydd mwyngloddio, a’i wraig Catherine Hannah. Fe’i dysgwyd gartref gan ei fam.

Yn un ar bymtheg, ac yntau eisoes â’i fryd ar fod yn feddyg, dechreuodd radd wyddoniaeth yng Ngholeg y Brifysgol, Caerdydd, a graddio gydag anrhydedd dosbarth cyntaf. Aeth ymlaen i Ysbyty Coleg y Brifysgol yn Llundain a chymhwyso yn 1905 gyda’r fedal aur; y flwyddyn honno gwnaeth Prifysgol Cymru ef yn Ddoethur mewn Gwyddoniaeth am ei ymchwil.

Darllen y galon#

O 1906 ysgrifennai at y gwyddonydd o’r Iseldiroedd Willem Einthoven, a ddyfeisiodd yr electrocardiograff, peiriant sy’n olrhain curiad trydanol y galon. Lewis oedd y gŵr a’i cariodd o’r labordy at erchwyn y gwely. Yn 1908, yn y defnydd cyntaf o’r peiriant mewn meddygaeth glinigol, defnyddiodd ef ac Arthur MacNalty ef i adnabod bloc y galon.

Yn 1909 sefydlodd y cylchgrawn Heart, ac yn 1913 cyhoeddodd ei lyfr Clinical Electrocardiography. Fe’i cofir fel tad electroffisioleg glinigol y galon.

Calon y milwr#

Yn y Rhyfel Byd Cyntaf roedd yn ymgynghorydd ar glefydau’r galon i’r Swyddfa Ryfel. Arweiniodd yr astudiaeth o’r cyflwr a elwid yn ‘galon y milwr’, dangosodd nad clefyd y galon ydoedd, a dyfeisiodd ymarferion a alluogodd lawer ohonynt i ddychwelyd i’w dyletswyddau. Fe’i gwnaed yn C.B.E. yn 1920 a’i urddo’n farchog yn 1921.

Gwyddor glinigol#

Yn 1916 daeth yn ymchwilydd clinigol llawn amser cyntaf y Pwyllgor Ymchwil Feddygol, yn yr uned ymchwil gyntaf a sefydlodd ym Mhrydain. Bathodd y term ‘clinical science’, astudio meddygaeth drwy arbrofi gofalus ar gleifion, ac yn 1933 ailenwodd ei gylchgrawn yn Clinical Science.

O’r galon trodd at bibellau gwaed y croen, at glefydau’r cylchrediad ac yn olaf at boen ei hun. Daeth ei Diseases of the Heart (1932) yn werslyfr meddygol safonol. Ysgrifennodd tua 240 o bapurau a deuddeg llyfr, a gyfieithwyd i lawer o ieithoedd Ewrop.

Medal Copley#

Etholwyd ef yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol yn 1918, a derbyniodd ei Medal Frenhinol yn 1927. Yn 1941 rhoddodd y Gymdeithas Fedal Copley iddo am ei waith ar y galon; ef oedd yr ail feddyg clinigol erioed i’w derbyn, ar ôl yr Arglwydd Lister. O 1943 ef oedd ei his-lywydd.

Adref i Frycheiniog#

Y tu allan i’r ysbyty roedd yn naturiaethwr brwd ac yn ffotograffydd adar. Yn 1916 priododd Lorna Treharne James o Ferthyr Tudful, a chawsant dri o blant. Bu farw ar 17 Mawrth 1945 a’i gladdu yng Nghymru, ym mynwent Llangasty Tal-y-llyn yn sir Frycheiniog.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf