Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1878–1951

Evan Roberts

Cyn-löwr o Gasllwchwr y taniodd ei bregethu’r diwygiad crefyddol mawr olaf yng Nghymru.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1878–1951 (wedi’i gofnodi) Llais diwygiad 1904 Y Gymru Ddiwydiannol Saint a ffydd
Portread wedi’i lofnodi o’r diwygiwr Evan Roberts wrth ei ddesg, Rhagfyr 1904
Portread wedi’i lofnodi o’r diwygiwr Evan Roberts wrth ei ddesg, Rhagfyr 1904 · Llun: anonymous, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Evan Roberts, glöwr a gof ifanc o Gasllwchwr, oedd llais Diwygiad mawr 1904–1905. Bu’n gweddïo am dair blynedd ar ddeg am ddiwygiad yng Nghymru, a phan ddaeth denai gynulleidfaoedd o filoedd, cynyddodd aelodaeth y capeli’n aruthrol drwy’r wlad, a lledodd y deffroad o Gymru i weddill Prydain ac i feysydd cenhadol y byd. Mae Cymru’n ei gofio’n syml fel Y Diwygiwr.

Ganed8 Mehefin 1878, Island House, Bwlchmynydd, Casllwchwr
GwaithGlöwr o un ar ddeg oed; prentis gof, 1902
DiwygiadDechreuodd ym Moriah, Casllwchwr, Hydref 1904
Pregeth awyr agored6,000 o bobl yn Rhosneigr, Mehefin 1905
Bu farw29 Ionawr 1951, Rhiwbeina, Caerdydd
CladdwydCapel Moriah, Casllwchwr

Glöwr a weddïai#

Ganed Evan John Roberts ar 8 Mehefin 1878 yn Island House, Bwlchmynydd, Casllwchwr, un o wyth plentyn Henry a Hannah Roberts. Fe’i magwyd ar aelwyd Fethodistaidd Galfinaidd, ac yn blentyn dysgai’r Beibl ar ei gof gyda’r nos.

O un ar ddeg oed bu’n gweithio yn y pyllau glo gyda’i dad, yng Nghasllwchwr ac Aberpennar, ac yn 1902 aeth yn brentis gof i’w ewythr ym Mhontarddulais. Yn ŵr ifanc eithriadol o ddawnus, addysgodd ei hun i safon uchel, a threuliai oriau lawer bob wythnos mewn gweddi. Dywedodd iddo weddïo am dair blynedd ar ddeg am ddiwygiad yng Nghymru.

Blaenannerch#

Ddiwedd 1903 dechreuodd bregethu ym Moriah, Casllwchwr, ac ym Medi 1904 aeth i’r ysgol yng Nghastellnewydd Emlyn i baratoi am y weinidogaeth. Mewn cyfarfod ym Mlaenannerch, dan arweiniad yr efengylydd Seth Joshua, cafodd brofiad a’i hysgydwodd i’r gwraidd, ac aeth adref i Gasllwchwr i gynnal cenhadaeth.

Y Diwygiad#

Yn Hydref 1904 dechreuodd annerch cyfarfodydd bychain yng Nghasllwchwr. Ymhen ychydig wythnosau denai gynulleidfaoedd o filoedd, ac o fewn pythefnos roedd y diwygiad yn newyddion drwy’r genedl. Gyda’i frawd Dan a’i gyfaill Sidney Evans, a’r cantoresau Annie M. Rees a May John, teithiodd Gymru ar ei hyd.

Roedd pedwar pwynt syml i’w neges: cyffesu pob pechod hysbys; bwrw ymaith bob peth amheus o’ch bywyd; bod yn barod i ufuddhau i’r Ysbryd ar unwaith; a chyffesu Crist yn agored. Parhâi’r cyfarfodydd am oriau. Yn Nhrecynon cerddai o un capel gorlawn i’r llall, a dywedid na allai merlod y pwll ddeall y glowyr mwyach, gan fod eu hiaith wedi mynd mor lân.

Ym Mehefin 1905 pregethodd yn yr awyr agored yn Rhosneigr i dorf o chwe mil o bobl, yn ystod mis o gyfarfodydd ar draws Môn.

Yr hyn a wnaeth y Diwygiad#

Rhwng Tachwedd 1904 ac Ionawr 1906 lledodd y deffroad drwy Gymru gyfan. Cynyddodd aelodaeth y capeli’n aruthrol ym mhobman, a chodwyd cenhedlaeth newydd o arweinwyr a gweinidogion. Cyrhaeddodd y diwygiad weddill Prydain a meysydd cenhadol y byd, rhoddodd fod i eglwysi newydd fel yr Eglwys Apostolaidd a mudiad Elim, a gellir olrhain ei ddylanwad i fudiadau carismatig ein dyddiau ni.

Bywyd o weddi#

Yn 1906, wedi blino’n lân gan fisoedd y cyfarfodydd, aeth i orffwys i gartref Jessie Penn-Lewis yng Nghaerlŷr. Yn ei flynyddoedd diweddarach rhoddodd ei hun i weddi, ac ysgrifennodd gerddi ac emynau, a gyhoeddwyd yn Aberdâr yn 1905. Rhwng 1925 a 1930 daeth yn ôl i siarad mewn cyfarfodydd yng Nghymru, ac yn angladd ei dad yn 1928 roedd ei weddi mor nerthol nes i’r rhai a oedd yno dybio y torrai diwygiad allan eto.

Ei gofio#

Treuliodd Evan Roberts ei flynyddoedd olaf ymhlith cyfeillion ym Mhorthcawl ac yn Rhiwbeina, Caerdydd, lle bu farw ar 29 Ionawr 1951. Fe’i claddwyd ym medd y teulu ym Moriah, Casllwchwr, lle dechreuodd y diwygiad, a dadorchuddiwyd cofeb iddo o flaen y capel yn 1953. Yn 2005 adroddodd Mal Pope ei hanes yn y sioe gerdd Amazing Grace.

Ar y llinell amser

  1. Diwygiad 1904

    Mae Evan Roberts yn arwain diwygiad crefyddol sy’n llenwi capeli ledled Cymru ac yn lledu dramor.

    Diwygiad 1904

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf