Edward Lhuyd
Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward Lhuyd
1723–1769
Bardd o Fôn a ddaeth â’r mesurau caeth yn ôl yn fyw ac a ddiweddodd ei ddyddiau’n athro yn Virginia, yn hiraethu am Fôn.
Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Llenyddiaeth Gymraeg: Emynau, ysgolheigion a’r Eisteddfod →

Goronwy Owen, Goronwy Ddu o Fôn, oedd meistr y cywydd caeth yn y ddeunawfed ganrif ac un o feirdd mawr Cymru. Yn ysgolhaig Lladin a Groeg o fwthyn ym Môn, canodd y cerddi hiraeth am Fôn a adroddir hyd heddiw, a gorffennodd ei ddyddiau yn athro ac yn berson yn Virginia.FfynonellauGoronwy Owen ↗Wicipedia CymraegUn o feirdd Cymraeg amlycaf y ddeunawfed ganrif (1 Ionawr 1723 – Gorffennaf 1769); ganed ar Ddydd Calan 1723 ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf yng ngogledd-ddwyrain Môn; addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor, a Choleg yr Iesu, Rhydychen; dysgodd lawer am farddoniaeth gan Lewis Morris; ordeiniwyd yn Ionawr 1746; yn ddyn ifanc gadawodd Fôn am y tro olaf a chrwydro i Sir Ddinbych, Croesoswallt, Donnington ac Uppington ger Amwythig, Walton ger Lerpwl a Northolt yn Llundain; ym mis Tachwedd 1757 hwyliodd gyda’i deulu ifanc i swydd yng Ngholeg William a Mary yn Virginia, a bu farw yn Swydd Brunswick ym mis Gorffennaf 1769 heb ddychwelyd i Gymru unwaith; yn ôl traddodiad ei ddisgynyddion fe’i claddwyd ger ei gartref yn yr Old Trotter Plantation, chwe milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lawrenceville, lle mae llechen yn nodi’r fan; yn 1958 cododd Cymdeithas Beirdd Virginia a Chymry America gofgolofn iddo ym mynwent Eglwys San Andreas, Lawrenceville; enwir Ysgol Goronwy Owen a Chlwb Pêl-droed Bro Goronwy ar ei ôl; mae’n fwyaf enwog am ei gerddi am Fôn, er iddo ei gadael am y tro olaf yn 23 oed; dengys ei lythyrau niferus at gylch y Morrisiaid ei fod yn llenor rhyddiaith campus hefyd; ymhlith y cwpledi a adroddir o hyd mae ‘Pwy a rif dywod llifon, / Pwy rydd i lawr wŷr mawr Môn?’Owen, Goronwy (1723 – 1769), cleric and poet ↗David Gwenallt Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ar Ddydd Calan 1723 mewn bwthyn yn Rhos-fawr, ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf, Môn; roedd ei daid Goronwy Owen a’i dad Owen Gronw yn rhigymwyr ac yn achyddion, a’i fam Siân Parri yn wraig ddiwylliedig; yn ddeg oed aeth i’r ysgol yn Llanallgo, yna i’r ysgol rad ym Mhwllheli, ac yn 1737 i Ysgol Friars, Bangor, lle daeth yn ysgolhaig clasurol dan Edward Bennet a Humphrey Jones; derbyniwyd i Goleg yr Iesu, Rhydychen, ar 3 Mehefin 1742; is-athro yn ysgolion Pwllheli a Dinbych, lle mae’n debyg y cyfarfu â’r beirdd lleol; urddwyd yn ddiacon yn gynnar yn 1746 a’i wneud yn gurad Llanfair Mathafarn Eithaf, ymhlith beirdd a hynafiaethwyr Môn; yna’n gurad ac ysgolfeistr yng Nghroesoswallt, lle priododd Elin Hughes; yna’n gurad Uppington ac yn feistr ysgol Donnington, lle ysgrifennodd rai o’i gywyddau pwysicaf, yn eu plith Cywydd y Farn Fawr; helpodd William Morris ef i guradiaeth yn Walton ger Lerpwl yn 1753, lle bu’n hapus; yn 1755 aeth i Lundain, lle bu’r Cymmrodorion yn garedig iawn wrtho, ac yn gurad Northolt ysgrifennodd ragor o gywyddau, yn eu plith y gorau oll, y cywydd yn ateb Huw’r Bardd Coch o Fôn; daeth yn brifathro ysgol ramadeg Coleg William a Mary, Williamsburg, Virginia, o tua Ebrill 1758, ac mae’n debyg yn athro Lladin yno; o 1760 bu’n dal bywoliaeth San Andreas, Swydd Brunswick, Virginia, weddill ei oes; bu farw ddechrau Gorffennaf 1769; ymddangosodd ei gerddi yn Dewisol Ganiadau yr Oes Hon (1759) a Diddanwch Teuluaidd (1763), ac mewn llawer argraffiad wedyn; ymddangosodd ei Farwnad Lewis Morris yn 1770, a’i lythyrau yn y Greal, y Cambrian Register a’r Cambro-Briton.
| Ganed | Dydd Calan 1723, Rhos-fawr, Llanfair Mathafarn Eithaf, Môn |
|---|---|
| Ei ysgol | Ysgol Friars, Bangor; Coleg yr Iesu, Rhydychen |
| Ei athro barddol | Lewis Morris |
| Ei gerddi mawr | Cywydd y Farn Fawr; Cywydd yn ateb Huw’r Bardd Coch |
| Yn America | Coleg William a Mary, Virginia, o 1758 |
| Bu farw | Gorffennaf 1769, Swydd Brunswick, Virginia |
Ganed Goronwy ar Ddydd Calan 1723 mewn bwthyn yn Rhos-fawr, ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf yng ngogledd-ddwyrain Môn. Roedd barddoniaeth yn y teulu: roedd ei daid Goronwy a’i dad Owen Gronw yn rhigymwyr ac yn achyddion, a’i fam Siân Parri yn wraig ddiwylliedig.FfynonellauOwen, Goronwy (1723 – 1769), cleric and poet ↗David Gwenallt Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ar Ddydd Calan 1723 mewn bwthyn yn Rhos-fawr, ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf, Môn; roedd ei daid Goronwy Owen a’i dad Owen Gronw yn rhigymwyr ac yn achyddion, a’i fam Siân Parri yn wraig ddiwylliedig; yn ddeg oed aeth i’r ysgol yn Llanallgo, yna i’r ysgol rad ym Mhwllheli, ac yn 1737 i Ysgol Friars, Bangor, lle daeth yn ysgolhaig clasurol dan Edward Bennet a Humphrey Jones; derbyniwyd i Goleg yr Iesu, Rhydychen, ar 3 Mehefin 1742; is-athro yn ysgolion Pwllheli a Dinbych, lle mae’n debyg y cyfarfu â’r beirdd lleol; urddwyd yn ddiacon yn gynnar yn 1746 a’i wneud yn gurad Llanfair Mathafarn Eithaf, ymhlith beirdd a hynafiaethwyr Môn; yna’n gurad ac ysgolfeistr yng Nghroesoswallt, lle priododd Elin Hughes; yna’n gurad Uppington ac yn feistr ysgol Donnington, lle ysgrifennodd rai o’i gywyddau pwysicaf, yn eu plith Cywydd y Farn Fawr; helpodd William Morris ef i guradiaeth yn Walton ger Lerpwl yn 1753, lle bu’n hapus; yn 1755 aeth i Lundain, lle bu’r Cymmrodorion yn garedig iawn wrtho, ac yn gurad Northolt ysgrifennodd ragor o gywyddau, yn eu plith y gorau oll, y cywydd yn ateb Huw’r Bardd Coch o Fôn; daeth yn brifathro ysgol ramadeg Coleg William a Mary, Williamsburg, Virginia, o tua Ebrill 1758, ac mae’n debyg yn athro Lladin yno; o 1760 bu’n dal bywoliaeth San Andreas, Swydd Brunswick, Virginia, weddill ei oes; bu farw ddechrau Gorffennaf 1769; ymddangosodd ei gerddi yn Dewisol Ganiadau yr Oes Hon (1759) a Diddanwch Teuluaidd (1763), ac mewn llawer argraffiad wedyn; ymddangosodd ei Farwnad Lewis Morris yn 1770, a’i lythyrau yn y Greal, y Cambrian Register a’r Cambro-Briton.Goronwy Owen ↗Wicipedia CymraegUn o feirdd Cymraeg amlycaf y ddeunawfed ganrif (1 Ionawr 1723 – Gorffennaf 1769); ganed ar Ddydd Calan 1723 ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf yng ngogledd-ddwyrain Môn; addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor, a Choleg yr Iesu, Rhydychen; dysgodd lawer am farddoniaeth gan Lewis Morris; ordeiniwyd yn Ionawr 1746; yn ddyn ifanc gadawodd Fôn am y tro olaf a chrwydro i Sir Ddinbych, Croesoswallt, Donnington ac Uppington ger Amwythig, Walton ger Lerpwl a Northolt yn Llundain; ym mis Tachwedd 1757 hwyliodd gyda’i deulu ifanc i swydd yng Ngholeg William a Mary yn Virginia, a bu farw yn Swydd Brunswick ym mis Gorffennaf 1769 heb ddychwelyd i Gymru unwaith; yn ôl traddodiad ei ddisgynyddion fe’i claddwyd ger ei gartref yn yr Old Trotter Plantation, chwe milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lawrenceville, lle mae llechen yn nodi’r fan; yn 1958 cododd Cymdeithas Beirdd Virginia a Chymry America gofgolofn iddo ym mynwent Eglwys San Andreas, Lawrenceville; enwir Ysgol Goronwy Owen a Chlwb Pêl-droed Bro Goronwy ar ei ôl; mae’n fwyaf enwog am ei gerddi am Fôn, er iddo ei gadael am y tro olaf yn 23 oed; dengys ei lythyrau niferus at gylch y Morrisiaid ei fod yn llenor rhyddiaith campus hefyd; ymhlith y cwpledi a adroddir o hyd mae ‘Pwy a rif dywod llifon, / Pwy rydd i lawr wŷr mawr Môn?’
Yn ddeg oed aeth i’r ysgol yn Llanallgo, yna i’r ysgol rad ym Mhwllheli, ac yn 1737 i Ysgol Friars, Bangor, lle daeth dan y prifathro Edward Bennet yn ysgolhaig Lladin a Groeg da. Yn 1742 derbyniwyd ef i Goleg yr Iesu, Rhydychen. Bu’n is-athro ym Mhwllheli ac yn Ninbych, a daeth i adnabod beirdd lleol y ddau le.FfynonellauOwen, Goronwy (1723 – 1769), cleric and poet ↗David Gwenallt Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ar Ddydd Calan 1723 mewn bwthyn yn Rhos-fawr, ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf, Môn; roedd ei daid Goronwy Owen a’i dad Owen Gronw yn rhigymwyr ac yn achyddion, a’i fam Siân Parri yn wraig ddiwylliedig; yn ddeg oed aeth i’r ysgol yn Llanallgo, yna i’r ysgol rad ym Mhwllheli, ac yn 1737 i Ysgol Friars, Bangor, lle daeth yn ysgolhaig clasurol dan Edward Bennet a Humphrey Jones; derbyniwyd i Goleg yr Iesu, Rhydychen, ar 3 Mehefin 1742; is-athro yn ysgolion Pwllheli a Dinbych, lle mae’n debyg y cyfarfu â’r beirdd lleol; urddwyd yn ddiacon yn gynnar yn 1746 a’i wneud yn gurad Llanfair Mathafarn Eithaf, ymhlith beirdd a hynafiaethwyr Môn; yna’n gurad ac ysgolfeistr yng Nghroesoswallt, lle priododd Elin Hughes; yna’n gurad Uppington ac yn feistr ysgol Donnington, lle ysgrifennodd rai o’i gywyddau pwysicaf, yn eu plith Cywydd y Farn Fawr; helpodd William Morris ef i guradiaeth yn Walton ger Lerpwl yn 1753, lle bu’n hapus; yn 1755 aeth i Lundain, lle bu’r Cymmrodorion yn garedig iawn wrtho, ac yn gurad Northolt ysgrifennodd ragor o gywyddau, yn eu plith y gorau oll, y cywydd yn ateb Huw’r Bardd Coch o Fôn; daeth yn brifathro ysgol ramadeg Coleg William a Mary, Williamsburg, Virginia, o tua Ebrill 1758, ac mae’n debyg yn athro Lladin yno; o 1760 bu’n dal bywoliaeth San Andreas, Swydd Brunswick, Virginia, weddill ei oes; bu farw ddechrau Gorffennaf 1769; ymddangosodd ei gerddi yn Dewisol Ganiadau yr Oes Hon (1759) a Diddanwch Teuluaidd (1763), ac mewn llawer argraffiad wedyn; ymddangosodd ei Farwnad Lewis Morris yn 1770, a’i lythyrau yn y Greal, y Cambrian Register a’r Cambro-Briton.Goronwy Owen ↗Wicipedia CymraegUn o feirdd Cymraeg amlycaf y ddeunawfed ganrif (1 Ionawr 1723 – Gorffennaf 1769); ganed ar Ddydd Calan 1723 ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf yng ngogledd-ddwyrain Môn; addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor, a Choleg yr Iesu, Rhydychen; dysgodd lawer am farddoniaeth gan Lewis Morris; ordeiniwyd yn Ionawr 1746; yn ddyn ifanc gadawodd Fôn am y tro olaf a chrwydro i Sir Ddinbych, Croesoswallt, Donnington ac Uppington ger Amwythig, Walton ger Lerpwl a Northolt yn Llundain; ym mis Tachwedd 1757 hwyliodd gyda’i deulu ifanc i swydd yng Ngholeg William a Mary yn Virginia, a bu farw yn Swydd Brunswick ym mis Gorffennaf 1769 heb ddychwelyd i Gymru unwaith; yn ôl traddodiad ei ddisgynyddion fe’i claddwyd ger ei gartref yn yr Old Trotter Plantation, chwe milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lawrenceville, lle mae llechen yn nodi’r fan; yn 1958 cododd Cymdeithas Beirdd Virginia a Chymry America gofgolofn iddo ym mynwent Eglwys San Andreas, Lawrenceville; enwir Ysgol Goronwy Owen a Chlwb Pêl-droed Bro Goronwy ar ei ôl; mae’n fwyaf enwog am ei gerddi am Fôn, er iddo ei gadael am y tro olaf yn 23 oed; dengys ei lythyrau niferus at gylch y Morrisiaid ei fod yn llenor rhyddiaith campus hefyd; ymhlith y cwpledi a adroddir o hyd mae ‘Pwy a rif dywod llifon, / Pwy rydd i lawr wŷr mawr Môn?’
Yn gynnar yn 1746 fe’i hurddwyd a’i wneud yn gurad ei blwyf ei hun, Llanfair Mathafarn Eithaf, ymhlith beirdd a hynafiaethwyr Môn. Dysgodd lawer am farddoniaeth gan Lewis Morris, a daeth y Morrisiaid yn gyfeillion ac yn noddwyr iddo; dengys ei lythyrau niferus atynt ei fod yn llenor rhyddiaith Gymraeg campus yn ogystal â bardd.FfynonellauOwen, Goronwy (1723 – 1769), cleric and poet ↗David Gwenallt Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ar Ddydd Calan 1723 mewn bwthyn yn Rhos-fawr, ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf, Môn; roedd ei daid Goronwy Owen a’i dad Owen Gronw yn rhigymwyr ac yn achyddion, a’i fam Siân Parri yn wraig ddiwylliedig; yn ddeg oed aeth i’r ysgol yn Llanallgo, yna i’r ysgol rad ym Mhwllheli, ac yn 1737 i Ysgol Friars, Bangor, lle daeth yn ysgolhaig clasurol dan Edward Bennet a Humphrey Jones; derbyniwyd i Goleg yr Iesu, Rhydychen, ar 3 Mehefin 1742; is-athro yn ysgolion Pwllheli a Dinbych, lle mae’n debyg y cyfarfu â’r beirdd lleol; urddwyd yn ddiacon yn gynnar yn 1746 a’i wneud yn gurad Llanfair Mathafarn Eithaf, ymhlith beirdd a hynafiaethwyr Môn; yna’n gurad ac ysgolfeistr yng Nghroesoswallt, lle priododd Elin Hughes; yna’n gurad Uppington ac yn feistr ysgol Donnington, lle ysgrifennodd rai o’i gywyddau pwysicaf, yn eu plith Cywydd y Farn Fawr; helpodd William Morris ef i guradiaeth yn Walton ger Lerpwl yn 1753, lle bu’n hapus; yn 1755 aeth i Lundain, lle bu’r Cymmrodorion yn garedig iawn wrtho, ac yn gurad Northolt ysgrifennodd ragor o gywyddau, yn eu plith y gorau oll, y cywydd yn ateb Huw’r Bardd Coch o Fôn; daeth yn brifathro ysgol ramadeg Coleg William a Mary, Williamsburg, Virginia, o tua Ebrill 1758, ac mae’n debyg yn athro Lladin yno; o 1760 bu’n dal bywoliaeth San Andreas, Swydd Brunswick, Virginia, weddill ei oes; bu farw ddechrau Gorffennaf 1769; ymddangosodd ei gerddi yn Dewisol Ganiadau yr Oes Hon (1759) a Diddanwch Teuluaidd (1763), ac mewn llawer argraffiad wedyn; ymddangosodd ei Farwnad Lewis Morris yn 1770, a’i lythyrau yn y Greal, y Cambrian Register a’r Cambro-Briton.Goronwy Owen ↗Wicipedia CymraegUn o feirdd Cymraeg amlycaf y ddeunawfed ganrif (1 Ionawr 1723 – Gorffennaf 1769); ganed ar Ddydd Calan 1723 ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf yng ngogledd-ddwyrain Môn; addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor, a Choleg yr Iesu, Rhydychen; dysgodd lawer am farddoniaeth gan Lewis Morris; ordeiniwyd yn Ionawr 1746; yn ddyn ifanc gadawodd Fôn am y tro olaf a chrwydro i Sir Ddinbych, Croesoswallt, Donnington ac Uppington ger Amwythig, Walton ger Lerpwl a Northolt yn Llundain; ym mis Tachwedd 1757 hwyliodd gyda’i deulu ifanc i swydd yng Ngholeg William a Mary yn Virginia, a bu farw yn Swydd Brunswick ym mis Gorffennaf 1769 heb ddychwelyd i Gymru unwaith; yn ôl traddodiad ei ddisgynyddion fe’i claddwyd ger ei gartref yn yr Old Trotter Plantation, chwe milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lawrenceville, lle mae llechen yn nodi’r fan; yn 1958 cododd Cymdeithas Beirdd Virginia a Chymry America gofgolofn iddo ym mynwent Eglwys San Andreas, Lawrenceville; enwir Ysgol Goronwy Owen a Chlwb Pêl-droed Bro Goronwy ar ei ôl; mae’n fwyaf enwog am ei gerddi am Fôn, er iddo ei gadael am y tro olaf yn 23 oed; dengys ei lythyrau niferus at gylch y Morrisiaid ei fod yn llenor rhyddiaith campus hefyd; ymhlith y cwpledi a adroddir o hyd mae ‘Pwy a rif dywod llifon, / Pwy rydd i lawr wŷr mawr Môn?’
Yn dair ar hugain gadawodd Fôn, heb ei gweld byth wedyn. Bu’n gurad ac ysgolfeistr yng Nghroesoswallt, lle priododd Elin Hughes, ac yna yn Uppington a Donnington yn Swydd Amwythig, lle canodd rai o’i gywyddau mwyaf, yn eu plith Cywydd y Farn Fawr, cerdd Dydd y Farn. Cafodd William Morris guradiaeth iddo yn Walton ger Lerpwl yn 1753, lle bu’n hapus.FfynonellauOwen, Goronwy (1723 – 1769), cleric and poet ↗David Gwenallt Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ar Ddydd Calan 1723 mewn bwthyn yn Rhos-fawr, ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf, Môn; roedd ei daid Goronwy Owen a’i dad Owen Gronw yn rhigymwyr ac yn achyddion, a’i fam Siân Parri yn wraig ddiwylliedig; yn ddeg oed aeth i’r ysgol yn Llanallgo, yna i’r ysgol rad ym Mhwllheli, ac yn 1737 i Ysgol Friars, Bangor, lle daeth yn ysgolhaig clasurol dan Edward Bennet a Humphrey Jones; derbyniwyd i Goleg yr Iesu, Rhydychen, ar 3 Mehefin 1742; is-athro yn ysgolion Pwllheli a Dinbych, lle mae’n debyg y cyfarfu â’r beirdd lleol; urddwyd yn ddiacon yn gynnar yn 1746 a’i wneud yn gurad Llanfair Mathafarn Eithaf, ymhlith beirdd a hynafiaethwyr Môn; yna’n gurad ac ysgolfeistr yng Nghroesoswallt, lle priododd Elin Hughes; yna’n gurad Uppington ac yn feistr ysgol Donnington, lle ysgrifennodd rai o’i gywyddau pwysicaf, yn eu plith Cywydd y Farn Fawr; helpodd William Morris ef i guradiaeth yn Walton ger Lerpwl yn 1753, lle bu’n hapus; yn 1755 aeth i Lundain, lle bu’r Cymmrodorion yn garedig iawn wrtho, ac yn gurad Northolt ysgrifennodd ragor o gywyddau, yn eu plith y gorau oll, y cywydd yn ateb Huw’r Bardd Coch o Fôn; daeth yn brifathro ysgol ramadeg Coleg William a Mary, Williamsburg, Virginia, o tua Ebrill 1758, ac mae’n debyg yn athro Lladin yno; o 1760 bu’n dal bywoliaeth San Andreas, Swydd Brunswick, Virginia, weddill ei oes; bu farw ddechrau Gorffennaf 1769; ymddangosodd ei gerddi yn Dewisol Ganiadau yr Oes Hon (1759) a Diddanwch Teuluaidd (1763), ac mewn llawer argraffiad wedyn; ymddangosodd ei Farwnad Lewis Morris yn 1770, a’i lythyrau yn y Greal, y Cambrian Register a’r Cambro-Briton.Goronwy Owen ↗Wicipedia CymraegUn o feirdd Cymraeg amlycaf y ddeunawfed ganrif (1 Ionawr 1723 – Gorffennaf 1769); ganed ar Ddydd Calan 1723 ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf yng ngogledd-ddwyrain Môn; addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor, a Choleg yr Iesu, Rhydychen; dysgodd lawer am farddoniaeth gan Lewis Morris; ordeiniwyd yn Ionawr 1746; yn ddyn ifanc gadawodd Fôn am y tro olaf a chrwydro i Sir Ddinbych, Croesoswallt, Donnington ac Uppington ger Amwythig, Walton ger Lerpwl a Northolt yn Llundain; ym mis Tachwedd 1757 hwyliodd gyda’i deulu ifanc i swydd yng Ngholeg William a Mary yn Virginia, a bu farw yn Swydd Brunswick ym mis Gorffennaf 1769 heb ddychwelyd i Gymru unwaith; yn ôl traddodiad ei ddisgynyddion fe’i claddwyd ger ei gartref yn yr Old Trotter Plantation, chwe milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lawrenceville, lle mae llechen yn nodi’r fan; yn 1958 cododd Cymdeithas Beirdd Virginia a Chymry America gofgolofn iddo ym mynwent Eglwys San Andreas, Lawrenceville; enwir Ysgol Goronwy Owen a Chlwb Pêl-droed Bro Goronwy ar ei ôl; mae’n fwyaf enwog am ei gerddi am Fôn, er iddo ei gadael am y tro olaf yn 23 oed; dengys ei lythyrau niferus at gylch y Morrisiaid ei fod yn llenor rhyddiaith campus hefyd; ymhlith y cwpledi a adroddir o hyd mae ‘Pwy a rif dywod llifon, / Pwy rydd i lawr wŷr mawr Môn?’
Yn 1755 aeth i Lundain, lle bu’r Cymmrodorion yn garedig iawn wrtho, ac yn gurad Northolt canodd y gorau o’i holl gerddi, ei gywydd yn ateb Huw’r Bardd Coch o Fôn, a oedd wedi ei ganmol. Ynddo mae’n cyfarch ei ynys.FfynonellauOwen, Goronwy (1723 – 1769), cleric and poet ↗David Gwenallt Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ar Ddydd Calan 1723 mewn bwthyn yn Rhos-fawr, ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf, Môn; roedd ei daid Goronwy Owen a’i dad Owen Gronw yn rhigymwyr ac yn achyddion, a’i fam Siân Parri yn wraig ddiwylliedig; yn ddeg oed aeth i’r ysgol yn Llanallgo, yna i’r ysgol rad ym Mhwllheli, ac yn 1737 i Ysgol Friars, Bangor, lle daeth yn ysgolhaig clasurol dan Edward Bennet a Humphrey Jones; derbyniwyd i Goleg yr Iesu, Rhydychen, ar 3 Mehefin 1742; is-athro yn ysgolion Pwllheli a Dinbych, lle mae’n debyg y cyfarfu â’r beirdd lleol; urddwyd yn ddiacon yn gynnar yn 1746 a’i wneud yn gurad Llanfair Mathafarn Eithaf, ymhlith beirdd a hynafiaethwyr Môn; yna’n gurad ac ysgolfeistr yng Nghroesoswallt, lle priododd Elin Hughes; yna’n gurad Uppington ac yn feistr ysgol Donnington, lle ysgrifennodd rai o’i gywyddau pwysicaf, yn eu plith Cywydd y Farn Fawr; helpodd William Morris ef i guradiaeth yn Walton ger Lerpwl yn 1753, lle bu’n hapus; yn 1755 aeth i Lundain, lle bu’r Cymmrodorion yn garedig iawn wrtho, ac yn gurad Northolt ysgrifennodd ragor o gywyddau, yn eu plith y gorau oll, y cywydd yn ateb Huw’r Bardd Coch o Fôn; daeth yn brifathro ysgol ramadeg Coleg William a Mary, Williamsburg, Virginia, o tua Ebrill 1758, ac mae’n debyg yn athro Lladin yno; o 1760 bu’n dal bywoliaeth San Andreas, Swydd Brunswick, Virginia, weddill ei oes; bu farw ddechrau Gorffennaf 1769; ymddangosodd ei gerddi yn Dewisol Ganiadau yr Oes Hon (1759) a Diddanwch Teuluaidd (1763), ac mewn llawer argraffiad wedyn; ymddangosodd ei Farwnad Lewis Morris yn 1770, a’i lythyrau yn y Greal, y Cambrian Register a’r Cambro-Briton.Goronwy Owen ↗Wicipedia CymraegUn o feirdd Cymraeg amlycaf y ddeunawfed ganrif (1 Ionawr 1723 – Gorffennaf 1769); ganed ar Ddydd Calan 1723 ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf yng ngogledd-ddwyrain Môn; addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor, a Choleg yr Iesu, Rhydychen; dysgodd lawer am farddoniaeth gan Lewis Morris; ordeiniwyd yn Ionawr 1746; yn ddyn ifanc gadawodd Fôn am y tro olaf a chrwydro i Sir Ddinbych, Croesoswallt, Donnington ac Uppington ger Amwythig, Walton ger Lerpwl a Northolt yn Llundain; ym mis Tachwedd 1757 hwyliodd gyda’i deulu ifanc i swydd yng Ngholeg William a Mary yn Virginia, a bu farw yn Swydd Brunswick ym mis Gorffennaf 1769 heb ddychwelyd i Gymru unwaith; yn ôl traddodiad ei ddisgynyddion fe’i claddwyd ger ei gartref yn yr Old Trotter Plantation, chwe milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lawrenceville, lle mae llechen yn nodi’r fan; yn 1958 cododd Cymdeithas Beirdd Virginia a Chymry America gofgolofn iddo ym mynwent Eglwys San Andreas, Lawrenceville; enwir Ysgol Goronwy Owen a Chlwb Pêl-droed Bro Goronwy ar ei ôl; mae’n fwyaf enwog am ei gerddi am Fôn, er iddo ei gadael am y tro olaf yn 23 oed; dengys ei lythyrau niferus at gylch y Morrisiaid ei fod yn llenor rhyddiaith campus hefyd; ymhlith y cwpledi a adroddir o hyd mae ‘Pwy a rif dywod llifon, / Pwy rydd i lawr wŷr mawr Môn?’
Henffych well, Fôn, dirion dir, / Hyfrydwch pob rhyw frodir. / Goludog, ac ail Eden / Dy sut, neu Baradwys hen.
Goronwy Owen
Ym mis Tachwedd 1757 hwyliodd gyda’i deulu ifanc i Virginia, i fod yn brifathro ysgol ramadeg Coleg William a Mary yn Williamsburg, ac yn fwy na thebyg yn athro Lladin y coleg. O 1760 bu’n berson San Andreas yn Swydd Brunswick, Virginia, lle bu weddill ei oes. Bu farw yno ym mis Gorffennaf 1769, heb ddod adref i Gymru unwaith.FfynonellauOwen, Goronwy (1723 – 1769), cleric and poet ↗David Gwenallt Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ar Ddydd Calan 1723 mewn bwthyn yn Rhos-fawr, ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf, Môn; roedd ei daid Goronwy Owen a’i dad Owen Gronw yn rhigymwyr ac yn achyddion, a’i fam Siân Parri yn wraig ddiwylliedig; yn ddeg oed aeth i’r ysgol yn Llanallgo, yna i’r ysgol rad ym Mhwllheli, ac yn 1737 i Ysgol Friars, Bangor, lle daeth yn ysgolhaig clasurol dan Edward Bennet a Humphrey Jones; derbyniwyd i Goleg yr Iesu, Rhydychen, ar 3 Mehefin 1742; is-athro yn ysgolion Pwllheli a Dinbych, lle mae’n debyg y cyfarfu â’r beirdd lleol; urddwyd yn ddiacon yn gynnar yn 1746 a’i wneud yn gurad Llanfair Mathafarn Eithaf, ymhlith beirdd a hynafiaethwyr Môn; yna’n gurad ac ysgolfeistr yng Nghroesoswallt, lle priododd Elin Hughes; yna’n gurad Uppington ac yn feistr ysgol Donnington, lle ysgrifennodd rai o’i gywyddau pwysicaf, yn eu plith Cywydd y Farn Fawr; helpodd William Morris ef i guradiaeth yn Walton ger Lerpwl yn 1753, lle bu’n hapus; yn 1755 aeth i Lundain, lle bu’r Cymmrodorion yn garedig iawn wrtho, ac yn gurad Northolt ysgrifennodd ragor o gywyddau, yn eu plith y gorau oll, y cywydd yn ateb Huw’r Bardd Coch o Fôn; daeth yn brifathro ysgol ramadeg Coleg William a Mary, Williamsburg, Virginia, o tua Ebrill 1758, ac mae’n debyg yn athro Lladin yno; o 1760 bu’n dal bywoliaeth San Andreas, Swydd Brunswick, Virginia, weddill ei oes; bu farw ddechrau Gorffennaf 1769; ymddangosodd ei gerddi yn Dewisol Ganiadau yr Oes Hon (1759) a Diddanwch Teuluaidd (1763), ac mewn llawer argraffiad wedyn; ymddangosodd ei Farwnad Lewis Morris yn 1770, a’i lythyrau yn y Greal, y Cambrian Register a’r Cambro-Briton.Goronwy Owen ↗Wicipedia CymraegUn o feirdd Cymraeg amlycaf y ddeunawfed ganrif (1 Ionawr 1723 – Gorffennaf 1769); ganed ar Ddydd Calan 1723 ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf yng ngogledd-ddwyrain Môn; addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor, a Choleg yr Iesu, Rhydychen; dysgodd lawer am farddoniaeth gan Lewis Morris; ordeiniwyd yn Ionawr 1746; yn ddyn ifanc gadawodd Fôn am y tro olaf a chrwydro i Sir Ddinbych, Croesoswallt, Donnington ac Uppington ger Amwythig, Walton ger Lerpwl a Northolt yn Llundain; ym mis Tachwedd 1757 hwyliodd gyda’i deulu ifanc i swydd yng Ngholeg William a Mary yn Virginia, a bu farw yn Swydd Brunswick ym mis Gorffennaf 1769 heb ddychwelyd i Gymru unwaith; yn ôl traddodiad ei ddisgynyddion fe’i claddwyd ger ei gartref yn yr Old Trotter Plantation, chwe milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lawrenceville, lle mae llechen yn nodi’r fan; yn 1958 cododd Cymdeithas Beirdd Virginia a Chymry America gofgolofn iddo ym mynwent Eglwys San Andreas, Lawrenceville; enwir Ysgol Goronwy Owen a Chlwb Pêl-droed Bro Goronwy ar ei ôl; mae’n fwyaf enwog am ei gerddi am Fôn, er iddo ei gadael am y tro olaf yn 23 oed; dengys ei lythyrau niferus at gylch y Morrisiaid ei fod yn llenor rhyddiaith campus hefyd; ymhlith y cwpledi a adroddir o hyd mae ‘Pwy a rif dywod llifon, / Pwy rydd i lawr wŷr mawr Môn?’
Casglwyd ei gerddi yn Diddanwch Teuluaidd yn 1763 a’u hargraffu dro ar ôl tro byth wedyn; ymddangosodd ei farwnad i Lewis Morris yn 1770. Yn 1958 cododd beirdd Virginia a Chymry America gofgolofn iddo yn Eglwys San Andreas, Lawrenceville, a gartref mae Ysgol Goronwy Owen a Chlwb Pêl-droed Bro Goronwy yn dwyn ei enw. Mae pobl Môn yn dal i adrodd ei gwpled balch:FfynonellauOwen, Goronwy (1723 – 1769), cleric and poet ↗David Gwenallt Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ar Ddydd Calan 1723 mewn bwthyn yn Rhos-fawr, ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf, Môn; roedd ei daid Goronwy Owen a’i dad Owen Gronw yn rhigymwyr ac yn achyddion, a’i fam Siân Parri yn wraig ddiwylliedig; yn ddeg oed aeth i’r ysgol yn Llanallgo, yna i’r ysgol rad ym Mhwllheli, ac yn 1737 i Ysgol Friars, Bangor, lle daeth yn ysgolhaig clasurol dan Edward Bennet a Humphrey Jones; derbyniwyd i Goleg yr Iesu, Rhydychen, ar 3 Mehefin 1742; is-athro yn ysgolion Pwllheli a Dinbych, lle mae’n debyg y cyfarfu â’r beirdd lleol; urddwyd yn ddiacon yn gynnar yn 1746 a’i wneud yn gurad Llanfair Mathafarn Eithaf, ymhlith beirdd a hynafiaethwyr Môn; yna’n gurad ac ysgolfeistr yng Nghroesoswallt, lle priododd Elin Hughes; yna’n gurad Uppington ac yn feistr ysgol Donnington, lle ysgrifennodd rai o’i gywyddau pwysicaf, yn eu plith Cywydd y Farn Fawr; helpodd William Morris ef i guradiaeth yn Walton ger Lerpwl yn 1753, lle bu’n hapus; yn 1755 aeth i Lundain, lle bu’r Cymmrodorion yn garedig iawn wrtho, ac yn gurad Northolt ysgrifennodd ragor o gywyddau, yn eu plith y gorau oll, y cywydd yn ateb Huw’r Bardd Coch o Fôn; daeth yn brifathro ysgol ramadeg Coleg William a Mary, Williamsburg, Virginia, o tua Ebrill 1758, ac mae’n debyg yn athro Lladin yno; o 1760 bu’n dal bywoliaeth San Andreas, Swydd Brunswick, Virginia, weddill ei oes; bu farw ddechrau Gorffennaf 1769; ymddangosodd ei gerddi yn Dewisol Ganiadau yr Oes Hon (1759) a Diddanwch Teuluaidd (1763), ac mewn llawer argraffiad wedyn; ymddangosodd ei Farwnad Lewis Morris yn 1770, a’i lythyrau yn y Greal, y Cambrian Register a’r Cambro-Briton.Goronwy Owen ↗Wicipedia CymraegUn o feirdd Cymraeg amlycaf y ddeunawfed ganrif (1 Ionawr 1723 – Gorffennaf 1769); ganed ar Ddydd Calan 1723 ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf yng ngogledd-ddwyrain Môn; addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor, a Choleg yr Iesu, Rhydychen; dysgodd lawer am farddoniaeth gan Lewis Morris; ordeiniwyd yn Ionawr 1746; yn ddyn ifanc gadawodd Fôn am y tro olaf a chrwydro i Sir Ddinbych, Croesoswallt, Donnington ac Uppington ger Amwythig, Walton ger Lerpwl a Northolt yn Llundain; ym mis Tachwedd 1757 hwyliodd gyda’i deulu ifanc i swydd yng Ngholeg William a Mary yn Virginia, a bu farw yn Swydd Brunswick ym mis Gorffennaf 1769 heb ddychwelyd i Gymru unwaith; yn ôl traddodiad ei ddisgynyddion fe’i claddwyd ger ei gartref yn yr Old Trotter Plantation, chwe milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lawrenceville, lle mae llechen yn nodi’r fan; yn 1958 cododd Cymdeithas Beirdd Virginia a Chymry America gofgolofn iddo ym mynwent Eglwys San Andreas, Lawrenceville; enwir Ysgol Goronwy Owen a Chlwb Pêl-droed Bro Goronwy ar ei ôl; mae’n fwyaf enwog am ei gerddi am Fôn, er iddo ei gadael am y tro olaf yn 23 oed; dengys ei lythyrau niferus at gylch y Morrisiaid ei fod yn llenor rhyddiaith campus hefyd; ymhlith y cwpledi a adroddir o hyd mae ‘Pwy a rif dywod llifon, / Pwy rydd i lawr wŷr mawr Môn?’
Pwy a rif dywod llifon, / Pwy rydd i lawr wŷr mawr Môn?
Goronwy Owen
Ffynonellau a darllen pellach
Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward LhuydY clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.
Ellis WynneMab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.
William JonesJohn Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.
Barti DduYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf