Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1723–1769

Goronwy Owen

Bardd o Fôn a ddaeth â’r mesurau caeth yn ôl yn fyw ac a ddiweddodd ei ddyddiau’n athro yn Virginia, yn hiraethu am Fôn.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1723–1769 (wedi’i gofnodi) Bardd alltudiaeth Oes yr Adfywiad Beirdd ac awduron
Cerdd yn llawysgrifen Goronwy Owen ei hun
Cerdd yn llawysgrifen Goronwy Owen ei hun · Llun: Wikimedia Commons · Owen Morgan Edwards, Parth cyhoeddus

Goronwy Owen, Goronwy Ddu o Fôn, oedd meistr y cywydd caeth yn y ddeunawfed ganrif ac un o feirdd mawr Cymru. Yn ysgolhaig Lladin a Groeg o fwthyn ym Môn, canodd y cerddi hiraeth am Fôn a adroddir hyd heddiw, a gorffennodd ei ddyddiau yn athro ac yn berson yn Virginia.

GanedDydd Calan 1723, Rhos-fawr, Llanfair Mathafarn Eithaf, Môn
Ei ysgolYsgol Friars, Bangor; Coleg yr Iesu, Rhydychen
Ei athro barddolLewis Morris
Ei gerddi mawrCywydd y Farn Fawr; Cywydd yn ateb Huw’r Bardd Coch
Yn AmericaColeg William a Mary, Virginia, o 1758
Bu farwGorffennaf 1769, Swydd Brunswick, Virginia

Mab i fardd o Fôn#

Ganed Goronwy ar Ddydd Calan 1723 mewn bwthyn yn Rhos-fawr, ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf yng ngogledd-ddwyrain Môn. Roedd barddoniaeth yn y teulu: roedd ei daid Goronwy a’i dad Owen Gronw yn rhigymwyr ac yn achyddion, a’i fam Siân Parri yn wraig ddiwylliedig.

Yr ysgolhaig clasurol#

Yn ddeg oed aeth i’r ysgol yn Llanallgo, yna i’r ysgol rad ym Mhwllheli, ac yn 1737 i Ysgol Friars, Bangor, lle daeth dan y prifathro Edward Bennet yn ysgolhaig Lladin a Groeg da. Yn 1742 derbyniwyd ef i Goleg yr Iesu, Rhydychen. Bu’n is-athro ym Mhwllheli ac yn Ninbych, a daeth i adnabod beirdd lleol y ddau le.

Disgybl Lewis Morris#

Yn gynnar yn 1746 fe’i hurddwyd a’i wneud yn gurad ei blwyf ei hun, Llanfair Mathafarn Eithaf, ymhlith beirdd a hynafiaethwyr Môn. Dysgodd lawer am farddoniaeth gan Lewis Morris, a daeth y Morrisiaid yn gyfeillion ac yn noddwyr iddo; dengys ei lythyrau niferus atynt ei fod yn llenor rhyddiaith Gymraeg campus yn ogystal â bardd.

Y curad crwydrol#

Yn dair ar hugain gadawodd Fôn, heb ei gweld byth wedyn. Bu’n gurad ac ysgolfeistr yng Nghroesoswallt, lle priododd Elin Hughes, ac yna yn Uppington a Donnington yn Swydd Amwythig, lle canodd rai o’i gywyddau mwyaf, yn eu plith Cywydd y Farn Fawr, cerdd Dydd y Farn. Cafodd William Morris guradiaeth iddo yn Walton ger Lerpwl yn 1753, lle bu’n hapus.

Hiraeth am Fôn#

Yn 1755 aeth i Lundain, lle bu’r Cymmrodorion yn garedig iawn wrtho, ac yn gurad Northolt canodd y gorau o’i holl gerddi, ei gywydd yn ateb Huw’r Bardd Coch o Fôn, a oedd wedi ei ganmol. Ynddo mae’n cyfarch ei ynys.

Henffych well, Fôn, dirion dir, / Hyfrydwch pob rhyw frodir. / Goludog, ac ail Eden / Dy sut, neu Baradwys hen.

Goronwy Owen

Y fordaith i Virginia#

Ym mis Tachwedd 1757 hwyliodd gyda’i deulu ifanc i Virginia, i fod yn brifathro ysgol ramadeg Coleg William a Mary yn Williamsburg, ac yn fwy na thebyg yn athro Lladin y coleg. O 1760 bu’n berson San Andreas yn Swydd Brunswick, Virginia, lle bu weddill ei oes. Bu farw yno ym mis Gorffennaf 1769, heb ddod adref i Gymru unwaith.

Ei gofio ar ddwy ochr y môr#

Casglwyd ei gerddi yn Diddanwch Teuluaidd yn 1763 a’u hargraffu dro ar ôl tro byth wedyn; ymddangosodd ei farwnad i Lewis Morris yn 1770. Yn 1958 cododd beirdd Virginia a Chymry America gofgolofn iddo yn Eglwys San Andreas, Lawrenceville, a gartref mae Ysgol Goronwy Owen a Chlwb Pêl-droed Bro Goronwy yn dwyn ei enw. Mae pobl Môn yn dal i adrodd ei gwpled balch:

Pwy a rif dywod llifon, / Pwy rydd i lawr wŷr mawr Môn?

Goronwy Owen

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf