Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1726–1798

Thomas Pennant

Naturiaethwr o Downing yn Sir y Fflint yr agorodd ei Deithiau yng Nghymru fynyddoedd a hanes y wlad i’r byd.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1726–1798 (wedi’i gofnodi) Naturiaethwr a theithiwr Oes yr Adfywiad Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
Thomas Pennant
Thomas Pennant · Llun: Wikimedia Commons · Thomas Gainsborough, Parth cyhoeddus

Roedd Thomas Pennant o Downing yn un o naturiaethwyr mawr Ewrop ac yn deithiwr a agorodd Gymru i’r byd. Disgrifiodd ei British Zoology greaduriaid yr ynys, pleidiwyd ef gan Linnaeus ei hun, ac mae ei Tours in Wales, a farchogodd gyda’r ysgolhaig Cymraeg John Lloyd a’r arlunydd Cymreig Moses Griffith, yn un o drysorau hanes Cymru o hyd.

Ganed14 Mehefin 1726, Downing, Chwitffordd, Sir y Fflint
Ei deuluPenantiaid Bychton a Downing
Ei lyfrau mawrBritish Zoology; Tours in Wales, 1778–1781
AnrhydeddauCymdeithas Frenhinol Uppsala, 1757; F.R.S., 1767; LL.D. Rhydychen, 1771
Ei gymdeithionJohn Lloyd, Caerwys; Moses Griffith, Bryncroes
Bu farw16 Rhagfyr 1798, Downing

Bachgen o Downing#

Ganed Thomas ar 14 Mehefin 1726 yn yr “ystafell felen” yn Downing, ym mhlwyf Chwitffordd ger Treffynnon, mab David Pennant ac Arabella Mytton. Roedd y Penantiaid yn hen deulu bonheddig Cymreig a fu’n berchen Bychton yn yr un plwyf ers canrifoedd, a daethai Downing i’w dad yn 1724. Bu fyw yn Downing ar hyd ei oes.

Llyfr adar#

Yn ddeuddeg oed rhoddodd ei berthynas John Salusbury o Fachygraig lyfr adar Francis Willughby iddo, a thaniodd hwnnw angerdd oes at fyd natur. Aeth i’r ysgol yn Wrecsam ac yn Fulham ac yna i Golegau’r Frenhines ac Oriel, Rhydychen. Ar ymweliad â Chernyw yn 1746 neu 1747 rhoddodd y naturiaethwr William Borlase iddo gariad at greigiau a ffosilau, ac ymddangosodd ei bapurau cyntaf, ar ddaeargryn yn Downing ac ar gwrel ffosil, yng nghylchgrawn y Gymdeithas Frenhinol.

Cyfaill Linnaeus#

Gwnaeth un o’r papurau hynny gymaint o argraff ar y naturiaethwr mawr o Sweden Carl Linnaeus nes iddo yn 1757 gynnig Pennant i Gymdeithas Frenhinol Uppsala, yr anrhydedd a werthfawrogai Pennant uwchlaw pob un; ysgrifennodd y ddau at ei gilydd weddill eu hoes. Gohebai hefyd â Buffon, Pallas a Gilbert White, a thyfodd llawer o lyfr enwog White, Natural History of Selborne, o lythyrau at Pennant.

British Zoology#

O weld bod gan wledydd eraill lyfrau yn disgrifio’u hanifeiliaid, aeth Pennant ati i wneud yr un peth i Brydain. Ymddangosodd ei British Zoology, gyda 132 o blatiau lliw, yn 1766 a 1767 a’i chyfieithu i Ladin ac Almaeneg. Pan wnâi elw rhoddai ef i elusen: aeth y £100 a dalwyd am argraffiad rhatach i Ysgol Elusennol y Cymry yn Llundain. Roedd ei sylwadau mor fanwl gywir nes bod gwyddonwyr yn eu defnyddio heddiw. Gwnaed ef yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol yn 1767 ac yn Ddoethur yn y Gyfraith gan Rydychen yn 1771.

Y teithiwr#

Marchogodd Pennant drwy Iwerddon, y Cyfandir, yr Alban, Ynysoedd Heledd ac Ynys Manaw, gan gychwyn bob tro o ddrws ei gartref yn Downing ac ysgrifennu am y ffyrdd, y golygfeydd, arferion y bobl a’r bywyd gwyllt. Rhoes yr Alban ryddid Caeredin iddo, ac arweiniodd ei lyfrau ddarllenwyr i fannau na chlywsent amdanynt erioed.

Tours in Wales#

Daeth ei rodd fwyaf i’w wlad ei hun o’i deithiau mawr drwy Gymru yn 1773 a 1776. Cyhoeddwyd Tours in Wales o 1778 hyd 1781, a’r ail ran fel A Journey to Snowdon, yn llawn cestyll, eglwysi, hen deuluoedd, arferion a mynyddoedd, a hanesion pobl fel Marged uch Ifan, Brenhines y Llynnoedd. Gydag ef marchogai John Lloyd, rheithor Caerwys, a chydnabu Pennant yn llawen ei ddyled iddo.

I’w fedr mawr yn iaith a hynafiaethau ein gwlad yr wyf finnau’n ddyledus iawn.

Thomas Pennant, am John Lloyd, Caerwys

Moses Griffith#

Teithiai ei was ffyddlon Moses Griffith, arlunydd hunanddysgedig o Fryncroes yn Llŷn, gydag ef bron i bobman, gan fraslunio wrth fynd a throi’r brasluniau’n ddarluniau yn llyfrau Pennant. Cafodd Pennant hefyd gymorth Morrisiaid Môn a’r botanegydd Hugh Davies.

Ei flynyddoedd olaf#

Yn ei flynyddoedd olaf ysgrifennodd hanes ei blwyfi ei hun, Chwitffordd a Threffynnon (1796), a gweithio ar ei Outlines of the Globe enfawr mewn dwy gyfrol ar hugain. Bu farw yn Downing ar 16 Rhagfyr 1798, yn ddeuddeg a thrigain oed, a’i gladdu ger allor eglwys Chwitffordd, lle mae cofeb gan Westmacott yn ei gofio. Mae llawer o’r lluniau a’r papurau a gasglodd, Casgliad Pennant, heddiw yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf