Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1925–1995

Gwyn Alf Williams

Yr hanesydd o Ddowlais a ysgrifennodd When Was Wales? a The Merthyr Rising, ac a ddaeth â hanes pobl Cymru i filiynau ar y teledu.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1925–1995 (wedi’i gofnodi) Hanesydd y bobl yng Nghymru Cymru’r Ugeinfed Ganrif Ysgolheigion ac athrawon
Gwaith Haearn Dowlais yn 1840, gan George Childs; Dowlais oedd tref enedigol Gwyn Alf Williams
Gwaith Haearn Dowlais yn 1840, gan George Childs; Dowlais oedd tref enedigol Gwyn Alf Williams · Llun: Wikimedia Commons · George Childs, Parth cyhoeddus

Daeth Gwyn Alf Williams, y bachgen bach o Ddowlais, yn hanesydd y bobl yng Nghymru. Yn ddarlithydd disglair a dynnai dyrfaoedd i’w ddosbarthiadau, ysgrifennodd The Merthyr Rising a When Was Wales?, ac yn The Dragon Has Two Tongues dygodd hanes Cymru i sgriniau teledu’r genedl.

Ganed30 Medi 1925, 11 Lower Row, Pen-y-wern, Dowlais
RhieniThomas John Williams a Gwladys Morgan, y ddau’n athrawon
AstudioddAberystwyth: gradd dosbarth cyntaf mewn Hanes, 1950
AthroEfrog o 1965; Caerdydd 1974 hyd 1983
LlyfrauThe Merthyr Rising (1978); When Was Wales? (1985)
TeleduThe Dragon Has Two Tongues, 1985
Bu farw16 Tachwedd 1995, Dre-fach Felindre

Bachgen bach o Ddowlais#

Ganed Gwyn Alfred Williams yn 11 Lower Row, Pen-y-wern, Dowlais, ar 30 Medi 1925, un o dri phlentyn Thomas John Williams a Gwladys Morgan, y ddau’n athrawon. Roedd ei wreiddiau’n ddwfn yn y dref haearn, ac ymfalchïai ar hyd ei oes mai bachgen bach o Ddowlais ydoedd.

Llanwodd ei rieni’r tŷ â llyfrau a’i fagu yn nhraddodiad radical dosbarth gweithiol ei gymuned. Aeth i Ysgol Ramadeg Castell Cyfarthfa, hen gartref meistri haearn y Crawshays, ac i gapel Gwernllwyn, lle’r addolai’r bobl yn Gymraeg a lle y dysgodd gryn dipyn o’r iaith.

Rhyfel ac Aberystwyth#

Yn 1943 enillodd ysgoloriaeth i ddarllen Hanes yn Aberystwyth, ond aeth y rhyfel ag ef yn gyntaf i feysydd brwydrau Ewrop; ymladdodd yn Normandi. Pan gyrhaeddodd Aberystwyth o’r diwedd, syfrdanodd staff a myfyrwyr â’i feddwl disglair a’i ffraethineb, ac yn 1950 enillodd radd dosbarth cyntaf eithriadol mewn Hanes a chawod o wobrau. Y flwyddyn honno priododd Maria Fernandez; cawsant fab.

Y darlithydd#

O 1954 hyd 1963 dysgodd Hanes Cymru yn Aberystwyth gyda’r fath asbri nes i fyfyrwyr o adrannau eraill, a phobl y dref hefyd, dyrru i’w ddosbarthiadau. Aeth ymlaen i fod yn athro yn Efrog, a ef oedd yr hanesydd cyntaf i gyhoeddi astudiaeth yn Saesneg o’r meddyliwr Eidalaidd Antonio Gramsci. Yn 1974 daeth adref i Gymru yn Athro Hanes yng Nghaerdydd.

The Merthyr Rising#

Yn The Merthyr Rising (1978) adroddodd hanes y gwrthryfel yn ei dref ei hun, llyfr llawn tosturi sy’n atseinio â lleisiau gweithwyr. Dilynodd The Search for Beulah Land (1980) yr Ymneilltuwyr Cymreig ar draws yr Iwerydd yn oes y chwyldroadau, a daeth The Welsh in their History allan yn 1982.

When was Wales?#

Ar 12 Tachwedd 1979 traddododd ddarlith radio flynyddol BBC Cymru dan y teitl When was Wales?, ac yn 1985 trodd hi yn hanes y Cymry dros bron i ddwy fil o flynyddoedd. Galwodd Meic Stephens hi ei waith mwyaf dylanwadol efallai.

Os ydym am fyw, rhaid i ni weithredu.

Gwyn Alf Williams

The Dragon Has Two Tongues#

Trodd at y teledu, gan ysgrifennu a chyflwyno sawl cyfres wych gyda’r cyfarwyddwr Colin Thomas. Y fwyaf cofiadwy oedd The Dragon Has Two Tongues (1985), hanes Cymru mewn tair rhan ar ddeg, a gyflwynodd gyda Wynford Vaughan-Thomas. Câi ei ddarnau i gamera yn aml gymeradwyaeth hir gan y criwiau ffilmio eu hunain.

Yn cael ei adnabod gan bawb fel Gwyn Alf, llawenhâi yn ei enw fel hanesydd y bobl. Yn ei ddwylo ef, medd y Bywgraffiadur Cymreig, daeth hanes Cymru ar y sgrin yn arf grymus y gallai pobl ei ddefnyddio.

Ei gofio#

Dangoswyd ei raglen olaf, Gwyn Alf: The People’s Remembrancer, ar S4C yn 1995, a’i ffraethineb a’i feddwl mor finiog ag erioed. Bu farw yn ei gartref yn Nre-fach Felindre ar 16 Tachwedd 1995, a daeth pobl o bob cefndir i anrhydeddu’r hanesydd hynod ddawnus a dylanwadol hwn. Yn fwy na neb o’i genhedlaeth, ysgrifennodd Meic Stephens, llanwodd hanes ysgolheigaidd â phryderon y dydd.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf