Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1913–1981

Gwyn Thomas

Y nofelydd, y dramodydd a’r darlledwr o’r Porth a adroddodd ei lyfrau disglair a doniol hanes y Rhondda yn y blynyddoedd llwm.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1913–1981 (wedi’i gofnodi) Ffraethineb y Rhondda Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Lle mae’r ddwy afon Rhondda yn cwrdd yn y Porth, ger y Cymer lle ganwyd Gwyn Thomas
Lle mae’r ddwy afon Rhondda yn cwrdd yn y Porth, ger y Cymer lle ganwyd Gwyn Thomas · Llun: Wikimedia Commons · John Lord, CC BY-SA 2.0

Galwyd Gwyn Thomas, ieuengaf deuddeg plentyn glöwr o’r Rhondda, yn wir lais y cymoedd Saesneg eu hiaith. Yn athro ieithoedd am ugain mlynedd, ysgrifennodd nofelau, straeon a dramâu yn llawn ffraethineb a siarad y cymoedd glo, daeth yn llais poblogaidd ar radio a theledu, ac fe’i cyfrifir ymhlith prif lenorion Cymru’r ugeinfed ganrif.

Ganed6 Gorffennaf 1913, y Cymer, Porth, Rhondda
AstudioIeithoedd Modern yn St Edmund Hall, Rhydychen, ac ym Madrid
AthroYsgol Sir Aberteifi; Ysgol Sir y Barri hyd 1962
NofelauThe Dark Philosophers, All Things Betray Thee, A Frost on My Frolic
DramaThe Keep, 1962
HunangofiantA Few Selected Exits, 1968
Bu farw13 Ebrill 1981, Caerdydd

Yr ieuengaf o ddeuddeg#

Ganed Gwyn Thomas yn y Cymer, Porth, yn y Rhondda ar 6 Gorffennaf 1913, ieuengaf deuddeg plentyn y glöwr Walter Morgan Thomas a’i wraig Ziphorah. Bu farw ei fam pan oedd yn chwech, a’i chwaer a’i magodd. Aeth i Ysgol Elfennol y Cymer ac Ysgol Sir y Porth.

Rhydychen a Madrid#

Yn 1931 aeth ysgoloriaeth ag ef i St Edmund Hall, Rhydychen, i astudio Sbaeneg ac ieithoedd modern, ac anfonodd ysgoloriaeth y glowyr ef i Brifysgol Madrid. Yn haf 1933 teithiodd drwy ogledd Sbaen ar ei ffordd adref, ac yn 1934 roedd yn ôl yn y Cymer.

Dysgu’r cymoedd#

O 1936 hyd 1938 ysgrifennai i’r Rhondda Leader a dysgai ddosbarthiadau ar faterion rhyngwladol i Gymdeithas Addysg y Gweithwyr. Ar 5 Ionawr 1938 priododd ei gyfaill bore oes, Eiluned Thomas, Lyn.

Yn 1940 dechreuodd ddysgu ieithoedd yn Ysgol Sir Aberteifi, ac yna dysgodd Ffrangeg a Sbaeneg yn Ysgol Sir y Barri am ryw ugain mlynedd, hyd 1962. Mae plac glas, a ddadorchuddiwyd yn 2009, bellach ar ei hen ystafelloedd dosbarth yn y Barri.

Y nofelau#

Tra oedd yn dysgu cyhoeddodd wyth nofel, nofelig a thri llyfr o straeon. Dechreuasant gyda The Dark Philosophers a Where Did I Put My Pity? yn 1946, ac aethant ymlaen gyda The Alone to the Alone, All Things Betray Thee ac A Frost on My Frolic, llyfrau a ddaeth â siarad a hiwmor y cymoedd glo i’r dudalen.

Gazooka a’r radio#

Yn 1951 gofynnodd cynhyrchydd o’r BBC iddo ysgrifennu i’r radio. Aeth yn ôl at ei atgofion am y Rhondda yn y 1920au ac ysgrifennu Gazooka, dathliad o offeryn cerdd rhyfedd. Ysgrifennodd dros ddwsin o ddramâu a rhaglenni nodwedd radio, a daeth yn llais rheolaidd ar The Brains Trust.

Y llwyfan a’r sgrin#

Yn 1962 gadawodd ddysgu i ysgrifennu a darlledu’n llawn amser. Agorodd ei ddrama The Keep y flwyddyn honno, ac wedyn Jackie the Jumper, Sap a The Breakers, ac ysgrifennodd i’r teledu ac i’r cylchgrawn Punch. Yn 1968 adroddodd ei hanes ei hun yn A Few Selected Exits. Gwnaeth ef a Lyn eu cartref yn Llanbedr-y-fro ym Mro Morgannwg.

Ei gofio#

Bu farw Gwyn Thomas yng Nghaerdydd ar 13 Ebrill 1981. Yn 1993 chwaraeodd Anthony Hopkins, cyfaill i’w deulu, ef yn ffilm BBC Cymru Selected Exits, a ysgrifennwyd gan Alan Plater o’i hunangofiant, a’r flwyddyn honno dadorchuddiodd Hopkins benddelw efydd ohono yn y New Theatre, Caerdydd. Ar ganmlwyddiant ei eni yn 2013 cymharwyd ef â Kingsley Amis ac Evelyn Waugh.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf