Syr John Edward Lloyd
Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward Lloyd
Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
1913–1986
Glöwr o Gwm Clydach a aeth y pymtheg rownd lawn gyda Joe Louis am bencampwriaeth pwysau trwm y byd yn 1937.
Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Bachgen o lofa yng Nghwm Clydach oedd Tommy Farr, ‘the Tonypandy Terror’, a ddysgodd baffio ym mythau ffair y cymoedd a dod yn bencampwr pwysau trwm Prydain a’r Ymerodraeth. Yn 1937 safodd wyneb yn wyneb â’r enwog Joe Louis am bencampwriaeth y byd, parodd y pymtheg rownd lawn, a galwodd Louis ef y dyn caletaf a ymladdodd erioed.FfynonellauTommy Farr ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas George Farr (12 Mawrth 1913 – 1 Mawrth 1986), paffiwr o Gymro o Gwm Clydach, y Rhondda, a’r llysenw ‘the Tonypandy Terror’; pencampwr pwysau godrwm Cymru cyn 1936; pencampwr pwysau trwm Prydain a’r Ymerodraeth o 1937; ystyrir yn un o bwysau trwm gorau Prydain erioed; Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru 1997; curodd Tommy Loughran yn 1936 a’r cyn-bencampwr byd Max Baer yn 1937; ar 30 Awst 1937 ymladdodd bencampwr pwysau trwm y byd Joe Louis yn Stadiwm Yankee, Efrog Newydd, un o ornestau caletaf Louis, a barodd y 15 rownd lawn, gyda Farr yn brifo Louis droeon; bwiodd y dorf y dyfarniad i Louis; Gornest y Flwyddyn cylchgrawn The Ring am 1937; roedd Louis wedi taro allan wyth o’i naw gwrthwynebydd blaenorol; barnodd newyddiadurwr chwaraeon o Brydain mai gwahaniaeth bach iawn oedd ar y diwedd; meddai Farr yn ddiweddarach: ‘Pan siaradaf am yr ornest honno, mae fy nhrwyn yn dal i waedu’; ymladdodd James J. Braddock yn Madison Square Garden yn 1938; dychwelodd i Brydain yn 1939 gyda chyfres o fuddugoliaethau; ymddeolodd 1940, dychwelodd i’r cylch yn 36 oed; bu farw ar Ddydd Gŵyl Dewi 1986, claddwyd yn Nhrealaw; Contender, sioe gerdd gan Mal Pope (2007), y perfformiad cyntaf yn adeilad y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd ac wedyn yn Theatr y Grand, Abertawe.Tommy Farr ↗Llyfrgelloedd Rhondda Cynon Taf (Saesneg)Ganed 12 Mawrth 1913 yn Railway Terrace, Cwm Clydach, mab George Farr, un o wyth o blant; bu farw ei fam pan oedd yn wyth a’i dad pan oedd yn ddeunaw; gadawodd yr ysgol yn ifanc i weithio yn y pyllau i gynnal ei deulu; yr ornest gyntaf a gofnodwyd, Rhagfyr 1926 yn erbyn Jack Lord yn Nhonypandy, tua deuddeg oed; anfonodd ei gyfaill oes Joby Churchill ef i fwth paffio Joe Gess yn Tylorstown; o 16 i 18 ymladdai bedair neu bum gwaith y dydd mewn bythau ar draws de Cymru; yn 18 cerddodd i Lundain; pencampwr pwysau godrwm Cymru 22 Gorffennaf 1933, gan guro Randy Jones yn Nhonypandy; teitl pwysau trwm Cymru 1936; teitl pwysau trwm Prydain Mai 1937 yn erbyn Ben Foord; yna curodd Max Baer a Walter Neusel; ymladdodd Joe Louis am deitl y byd yn Stadiwm Yankee ar 30 Awst 1937; o’r 300 o newyddiadurwyr paffio wrth y cylch dim ond un a roddodd obaith i Farr; arhosodd miloedd yn y Rhondda ar eu traed i glywed y darllediad radio byw am 3 y bore; parodd y pymtheg rownd i gyd a cholli ar bwyntiau; galwodd Louis ef yn ddiweddarach y paffiwr caletaf a gyfarfu erioed; ymddeolodd 1940, dychwelodd ddeng mlynedd yn ddiweddarach, ymddeolodd yn derfynol 17 Mai 1953; bu farw Ddydd Gŵyl Dewi 1986 yn Shoreham, Sussex; rhoddwyd ei lwch ym medd ei rieni ym Mynwent Trealaw, dan y gofeb farmor a gododd iddynt, â’r geiriau ‘In Death reunited’.
| Ganed | 12 Mawrth 1913, Railway Terrace, Cwm Clydach |
|---|---|
| Llysenwau | The Tonypandy Terror; Bach |
| Pencampwr Cymru | Pwysau godrwm 1933, pwysau trwm 1936 |
| Pencampwr Prydain a’r Ymerodraeth | Pwysau trwm, 1937 |
| Gornest teitl y byd | Joe Louis, Stadiwm Yankee, Efrog Newydd, 30 Awst 1937 |
| Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru | 1997 |
| Bu farw | 1 Mawrth 1986, Dydd Gŵyl Dewi |
Ganed Thomas George Farr ar 12 Mawrth 1913 yn Railway Terrace, Cwm Clydach, un o wyth o blant George Farr. Roedd y teulu’n dlawd; bu farw ei fam pan oedd yn wyth, a gadawodd yr ysgol tua deuddeg oed i weithio yn y pyllau a helpu i gynnal y teulu.FfynonellauTommy Farr ↗Llyfrgelloedd Rhondda Cynon Taf (Saesneg)Ganed 12 Mawrth 1913 yn Railway Terrace, Cwm Clydach, mab George Farr, un o wyth o blant; bu farw ei fam pan oedd yn wyth a’i dad pan oedd yn ddeunaw; gadawodd yr ysgol yn ifanc i weithio yn y pyllau i gynnal ei deulu; yr ornest gyntaf a gofnodwyd, Rhagfyr 1926 yn erbyn Jack Lord yn Nhonypandy, tua deuddeg oed; anfonodd ei gyfaill oes Joby Churchill ef i fwth paffio Joe Gess yn Tylorstown; o 16 i 18 ymladdai bedair neu bum gwaith y dydd mewn bythau ar draws de Cymru; yn 18 cerddodd i Lundain; pencampwr pwysau godrwm Cymru 22 Gorffennaf 1933, gan guro Randy Jones yn Nhonypandy; teitl pwysau trwm Cymru 1936; teitl pwysau trwm Prydain Mai 1937 yn erbyn Ben Foord; yna curodd Max Baer a Walter Neusel; ymladdodd Joe Louis am deitl y byd yn Stadiwm Yankee ar 30 Awst 1937; o’r 300 o newyddiadurwyr paffio wrth y cylch dim ond un a roddodd obaith i Farr; arhosodd miloedd yn y Rhondda ar eu traed i glywed y darllediad radio byw am 3 y bore; parodd y pymtheg rownd i gyd a cholli ar bwyntiau; galwodd Louis ef yn ddiweddarach y paffiwr caletaf a gyfarfu erioed; ymddeolodd 1940, dychwelodd ddeng mlynedd yn ddiweddarach, ymddeolodd yn derfynol 17 Mai 1953; bu farw Ddydd Gŵyl Dewi 1986 yn Shoreham, Sussex; rhoddwyd ei lwch ym medd ei rieni ym Mynwent Trealaw, dan y gofeb farmor a gododd iddynt, â’r geiriau ‘In Death reunited’.Tommy Farr ↗Wicipedia CymraegErthygl Gymraeg: paffiwr o Donypandy, y Rhondda (12 Mawrth 1913 – 1 Mawrth 1986); ganed i deulu tlawd a gadawodd yr ysgol yn 12 oed; enillodd bencampwriaeth pwysau godrwm Cymru yn 1933 a churodd Ben Foord i ennill pencampwriaeth pwysau trwm Prydain a’r Ymerodraeth yn 1937; ei lysenw gan ei gyd-lowyr oedd ‘Bach’, chwarae ar eiriau am ei fod yn ddyn tal; ei lysenw arall oedd ‘the Tonypandy Terror’.
Galwai ei gyd-lowyr ef yn ‘Bach’, jôc am ei fod yn ddyn ifanc mor dal.FfynhonnellTommy Farr ↗Wicipedia CymraegErthygl Gymraeg: paffiwr o Donypandy, y Rhondda (12 Mawrth 1913 – 1 Mawrth 1986); ganed i deulu tlawd a gadawodd yr ysgol yn 12 oed; enillodd bencampwriaeth pwysau godrwm Cymru yn 1933 a churodd Ben Foord i ennill pencampwriaeth pwysau trwm Prydain a’r Ymerodraeth yn 1937; ei lysenw gan ei gyd-lowyr oedd ‘Bach’, chwarae ar eiriau am ei fod yn ddyn tal; ei lysenw arall oedd ‘the Tonypandy Terror’.
Bu ei ornest gyntaf a gofnodwyd yn Nhonypandy ym mis Rhagfyr 1926, pan oedd tua deuddeg oed. Anfonodd ei gyfaill oes Joby Churchill ef i fwth paffio Joe Gess yn Tylorstown, ac o un ar bymtheg i ddeunaw oed ymladdai bedair neu bum gwaith y dydd ym mythau de Cymru. Yn ddeunaw oed cerddodd i Lundain i geisio’i ffortiwn.FfynhonnellTommy Farr ↗Llyfrgelloedd Rhondda Cynon Taf (Saesneg)Ganed 12 Mawrth 1913 yn Railway Terrace, Cwm Clydach, mab George Farr, un o wyth o blant; bu farw ei fam pan oedd yn wyth a’i dad pan oedd yn ddeunaw; gadawodd yr ysgol yn ifanc i weithio yn y pyllau i gynnal ei deulu; yr ornest gyntaf a gofnodwyd, Rhagfyr 1926 yn erbyn Jack Lord yn Nhonypandy, tua deuddeg oed; anfonodd ei gyfaill oes Joby Churchill ef i fwth paffio Joe Gess yn Tylorstown; o 16 i 18 ymladdai bedair neu bum gwaith y dydd mewn bythau ar draws de Cymru; yn 18 cerddodd i Lundain; pencampwr pwysau godrwm Cymru 22 Gorffennaf 1933, gan guro Randy Jones yn Nhonypandy; teitl pwysau trwm Cymru 1936; teitl pwysau trwm Prydain Mai 1937 yn erbyn Ben Foord; yna curodd Max Baer a Walter Neusel; ymladdodd Joe Louis am deitl y byd yn Stadiwm Yankee ar 30 Awst 1937; o’r 300 o newyddiadurwyr paffio wrth y cylch dim ond un a roddodd obaith i Farr; arhosodd miloedd yn y Rhondda ar eu traed i glywed y darllediad radio byw am 3 y bore; parodd y pymtheg rownd i gyd a cholli ar bwyntiau; galwodd Louis ef yn ddiweddarach y paffiwr caletaf a gyfarfu erioed; ymddeolodd 1940, dychwelodd ddeng mlynedd yn ddiweddarach, ymddeolodd yn derfynol 17 Mai 1953; bu farw Ddydd Gŵyl Dewi 1986 yn Shoreham, Sussex; rhoddwyd ei lwch ym medd ei rieni ym Mynwent Trealaw, dan y gofeb farmor a gododd iddynt, â’r geiriau ‘In Death reunited’.
Ar 22 Gorffennaf 1933 curodd Randy Jones yn Nhonypandy i ddod yn bencampwr pwysau godrwm Cymru, ac yn 1936 enillodd deitl pwysau trwm Cymru. Curodd yr Americanwr Tommy Loughran yr un flwyddyn.FfynonellauTommy Farr ↗Llyfrgelloedd Rhondda Cynon Taf (Saesneg)Ganed 12 Mawrth 1913 yn Railway Terrace, Cwm Clydach, mab George Farr, un o wyth o blant; bu farw ei fam pan oedd yn wyth a’i dad pan oedd yn ddeunaw; gadawodd yr ysgol yn ifanc i weithio yn y pyllau i gynnal ei deulu; yr ornest gyntaf a gofnodwyd, Rhagfyr 1926 yn erbyn Jack Lord yn Nhonypandy, tua deuddeg oed; anfonodd ei gyfaill oes Joby Churchill ef i fwth paffio Joe Gess yn Tylorstown; o 16 i 18 ymladdai bedair neu bum gwaith y dydd mewn bythau ar draws de Cymru; yn 18 cerddodd i Lundain; pencampwr pwysau godrwm Cymru 22 Gorffennaf 1933, gan guro Randy Jones yn Nhonypandy; teitl pwysau trwm Cymru 1936; teitl pwysau trwm Prydain Mai 1937 yn erbyn Ben Foord; yna curodd Max Baer a Walter Neusel; ymladdodd Joe Louis am deitl y byd yn Stadiwm Yankee ar 30 Awst 1937; o’r 300 o newyddiadurwyr paffio wrth y cylch dim ond un a roddodd obaith i Farr; arhosodd miloedd yn y Rhondda ar eu traed i glywed y darllediad radio byw am 3 y bore; parodd y pymtheg rownd i gyd a cholli ar bwyntiau; galwodd Louis ef yn ddiweddarach y paffiwr caletaf a gyfarfu erioed; ymddeolodd 1940, dychwelodd ddeng mlynedd yn ddiweddarach, ymddeolodd yn derfynol 17 Mai 1953; bu farw Ddydd Gŵyl Dewi 1986 yn Shoreham, Sussex; rhoddwyd ei lwch ym medd ei rieni ym Mynwent Trealaw, dan y gofeb farmor a gododd iddynt, â’r geiriau ‘In Death reunited’.Tommy Farr ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas George Farr (12 Mawrth 1913 – 1 Mawrth 1986), paffiwr o Gymro o Gwm Clydach, y Rhondda, a’r llysenw ‘the Tonypandy Terror’; pencampwr pwysau godrwm Cymru cyn 1936; pencampwr pwysau trwm Prydain a’r Ymerodraeth o 1937; ystyrir yn un o bwysau trwm gorau Prydain erioed; Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru 1997; curodd Tommy Loughran yn 1936 a’r cyn-bencampwr byd Max Baer yn 1937; ar 30 Awst 1937 ymladdodd bencampwr pwysau trwm y byd Joe Louis yn Stadiwm Yankee, Efrog Newydd, un o ornestau caletaf Louis, a barodd y 15 rownd lawn, gyda Farr yn brifo Louis droeon; bwiodd y dorf y dyfarniad i Louis; Gornest y Flwyddyn cylchgrawn The Ring am 1937; roedd Louis wedi taro allan wyth o’i naw gwrthwynebydd blaenorol; barnodd newyddiadurwr chwaraeon o Brydain mai gwahaniaeth bach iawn oedd ar y diwedd; meddai Farr yn ddiweddarach: ‘Pan siaradaf am yr ornest honno, mae fy nhrwyn yn dal i waedu’; ymladdodd James J. Braddock yn Madison Square Garden yn 1938; dychwelodd i Brydain yn 1939 gyda chyfres o fuddugoliaethau; ymddeolodd 1940, dychwelodd i’r cylch yn 36 oed; bu farw ar Ddydd Gŵyl Dewi 1986, claddwyd yn Nhrealaw; Contender, sioe gerdd gan Mal Pope (2007), y perfformiad cyntaf yn adeilad y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd ac wedyn yn Theatr y Grand, Abertawe.Tommy Farr ↗Wicipedia CymraegErthygl Gymraeg: paffiwr o Donypandy, y Rhondda (12 Mawrth 1913 – 1 Mawrth 1986); ganed i deulu tlawd a gadawodd yr ysgol yn 12 oed; enillodd bencampwriaeth pwysau godrwm Cymru yn 1933 a churodd Ben Foord i ennill pencampwriaeth pwysau trwm Prydain a’r Ymerodraeth yn 1937; ei lysenw gan ei gyd-lowyr oedd ‘Bach’, chwarae ar eiriau am ei fod yn ddyn tal; ei lysenw arall oedd ‘the Tonypandy Terror’.
Yn 1937 curodd Ben Foord i ddod yn bencampwr pwysau trwm Prydain a’r Ymerodraeth, ac yna curodd y cyn-bencampwr byd Max Baer a’r Almaenwr Walter Neusel. Enillodd hynny gyfle iddo at wobr fwyaf y byd paffio.FfynonellauTommy Farr ↗Llyfrgelloedd Rhondda Cynon Taf (Saesneg)Ganed 12 Mawrth 1913 yn Railway Terrace, Cwm Clydach, mab George Farr, un o wyth o blant; bu farw ei fam pan oedd yn wyth a’i dad pan oedd yn ddeunaw; gadawodd yr ysgol yn ifanc i weithio yn y pyllau i gynnal ei deulu; yr ornest gyntaf a gofnodwyd, Rhagfyr 1926 yn erbyn Jack Lord yn Nhonypandy, tua deuddeg oed; anfonodd ei gyfaill oes Joby Churchill ef i fwth paffio Joe Gess yn Tylorstown; o 16 i 18 ymladdai bedair neu bum gwaith y dydd mewn bythau ar draws de Cymru; yn 18 cerddodd i Lundain; pencampwr pwysau godrwm Cymru 22 Gorffennaf 1933, gan guro Randy Jones yn Nhonypandy; teitl pwysau trwm Cymru 1936; teitl pwysau trwm Prydain Mai 1937 yn erbyn Ben Foord; yna curodd Max Baer a Walter Neusel; ymladdodd Joe Louis am deitl y byd yn Stadiwm Yankee ar 30 Awst 1937; o’r 300 o newyddiadurwyr paffio wrth y cylch dim ond un a roddodd obaith i Farr; arhosodd miloedd yn y Rhondda ar eu traed i glywed y darllediad radio byw am 3 y bore; parodd y pymtheg rownd i gyd a cholli ar bwyntiau; galwodd Louis ef yn ddiweddarach y paffiwr caletaf a gyfarfu erioed; ymddeolodd 1940, dychwelodd ddeng mlynedd yn ddiweddarach, ymddeolodd yn derfynol 17 Mai 1953; bu farw Ddydd Gŵyl Dewi 1986 yn Shoreham, Sussex; rhoddwyd ei lwch ym medd ei rieni ym Mynwent Trealaw, dan y gofeb farmor a gododd iddynt, â’r geiriau ‘In Death reunited’.Tommy Farr ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas George Farr (12 Mawrth 1913 – 1 Mawrth 1986), paffiwr o Gymro o Gwm Clydach, y Rhondda, a’r llysenw ‘the Tonypandy Terror’; pencampwr pwysau godrwm Cymru cyn 1936; pencampwr pwysau trwm Prydain a’r Ymerodraeth o 1937; ystyrir yn un o bwysau trwm gorau Prydain erioed; Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru 1997; curodd Tommy Loughran yn 1936 a’r cyn-bencampwr byd Max Baer yn 1937; ar 30 Awst 1937 ymladdodd bencampwr pwysau trwm y byd Joe Louis yn Stadiwm Yankee, Efrog Newydd, un o ornestau caletaf Louis, a barodd y 15 rownd lawn, gyda Farr yn brifo Louis droeon; bwiodd y dorf y dyfarniad i Louis; Gornest y Flwyddyn cylchgrawn The Ring am 1937; roedd Louis wedi taro allan wyth o’i naw gwrthwynebydd blaenorol; barnodd newyddiadurwr chwaraeon o Brydain mai gwahaniaeth bach iawn oedd ar y diwedd; meddai Farr yn ddiweddarach: ‘Pan siaradaf am yr ornest honno, mae fy nhrwyn yn dal i waedu’; ymladdodd James J. Braddock yn Madison Square Garden yn 1938; dychwelodd i Brydain yn 1939 gyda chyfres o fuddugoliaethau; ymddeolodd 1940, dychwelodd i’r cylch yn 36 oed; bu farw ar Ddydd Gŵyl Dewi 1986, claddwyd yn Nhrealaw; Contender, sioe gerdd gan Mal Pope (2007), y perfformiad cyntaf yn adeilad y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd ac wedyn yn Theatr y Grand, Abertawe.Tommy Farr ↗Wicipedia CymraegErthygl Gymraeg: paffiwr o Donypandy, y Rhondda (12 Mawrth 1913 – 1 Mawrth 1986); ganed i deulu tlawd a gadawodd yr ysgol yn 12 oed; enillodd bencampwriaeth pwysau godrwm Cymru yn 1933 a churodd Ben Foord i ennill pencampwriaeth pwysau trwm Prydain a’r Ymerodraeth yn 1937; ei lysenw gan ei gyd-lowyr oedd ‘Bach’, chwarae ar eiriau am ei fod yn ddyn tal; ei lysenw arall oedd ‘the Tonypandy Terror’.
Ar 30 Awst 1937 cyfarfu â phencampwr pwysau trwm y byd, Joe Louis, yn Stadiwm Yankee yn Efrog Newydd. O dri chant o newyddiadurwyr paffio wrth y cylch, dim ond un a roddodd obaith iddo; roedd Louis wedi taro allan wyth o’i naw gwrthwynebydd diwethaf. Yn y Rhondda arhosodd miloedd ar eu traed i wrando ar yr ornest ar y radio am dri o’r gloch y bore, ac yng Nghaerdydd gwerthodd siop Freed’s yn Stryd y Dug ei holl setiau radio.FfynonellauTommy Farr ↗Llyfrgelloedd Rhondda Cynon Taf (Saesneg)Ganed 12 Mawrth 1913 yn Railway Terrace, Cwm Clydach, mab George Farr, un o wyth o blant; bu farw ei fam pan oedd yn wyth a’i dad pan oedd yn ddeunaw; gadawodd yr ysgol yn ifanc i weithio yn y pyllau i gynnal ei deulu; yr ornest gyntaf a gofnodwyd, Rhagfyr 1926 yn erbyn Jack Lord yn Nhonypandy, tua deuddeg oed; anfonodd ei gyfaill oes Joby Churchill ef i fwth paffio Joe Gess yn Tylorstown; o 16 i 18 ymladdai bedair neu bum gwaith y dydd mewn bythau ar draws de Cymru; yn 18 cerddodd i Lundain; pencampwr pwysau godrwm Cymru 22 Gorffennaf 1933, gan guro Randy Jones yn Nhonypandy; teitl pwysau trwm Cymru 1936; teitl pwysau trwm Prydain Mai 1937 yn erbyn Ben Foord; yna curodd Max Baer a Walter Neusel; ymladdodd Joe Louis am deitl y byd yn Stadiwm Yankee ar 30 Awst 1937; o’r 300 o newyddiadurwyr paffio wrth y cylch dim ond un a roddodd obaith i Farr; arhosodd miloedd yn y Rhondda ar eu traed i glywed y darllediad radio byw am 3 y bore; parodd y pymtheg rownd i gyd a cholli ar bwyntiau; galwodd Louis ef yn ddiweddarach y paffiwr caletaf a gyfarfu erioed; ymddeolodd 1940, dychwelodd ddeng mlynedd yn ddiweddarach, ymddeolodd yn derfynol 17 Mai 1953; bu farw Ddydd Gŵyl Dewi 1986 yn Shoreham, Sussex; rhoddwyd ei lwch ym medd ei rieni ym Mynwent Trealaw, dan y gofeb farmor a gododd iddynt, â’r geiriau ‘In Death reunited’.Tommy Farr ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas George Farr (12 Mawrth 1913 – 1 Mawrth 1986), paffiwr o Gymro o Gwm Clydach, y Rhondda, a’r llysenw ‘the Tonypandy Terror’; pencampwr pwysau godrwm Cymru cyn 1936; pencampwr pwysau trwm Prydain a’r Ymerodraeth o 1937; ystyrir yn un o bwysau trwm gorau Prydain erioed; Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru 1997; curodd Tommy Loughran yn 1936 a’r cyn-bencampwr byd Max Baer yn 1937; ar 30 Awst 1937 ymladdodd bencampwr pwysau trwm y byd Joe Louis yn Stadiwm Yankee, Efrog Newydd, un o ornestau caletaf Louis, a barodd y 15 rownd lawn, gyda Farr yn brifo Louis droeon; bwiodd y dorf y dyfarniad i Louis; Gornest y Flwyddyn cylchgrawn The Ring am 1937; roedd Louis wedi taro allan wyth o’i naw gwrthwynebydd blaenorol; barnodd newyddiadurwr chwaraeon o Brydain mai gwahaniaeth bach iawn oedd ar y diwedd; meddai Farr yn ddiweddarach: ‘Pan siaradaf am yr ornest honno, mae fy nhrwyn yn dal i waedu’; ymladdodd James J. Braddock yn Madison Square Garden yn 1938; dychwelodd i Brydain yn 1939 gyda chyfres o fuddugoliaethau; ymddeolodd 1940, dychwelodd i’r cylch yn 36 oed; bu farw ar Ddydd Gŵyl Dewi 1986, claddwyd yn Nhrealaw; Contender, sioe gerdd gan Mal Pope (2007), y perfformiad cyntaf yn adeilad y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd ac wedyn yn Theatr y Grand, Abertawe.Tommy Farr ↗Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru (Saesneg)Y ‘Tonypandy Terror’, ganed yng Nghwm Clydach 12 Mawrth 1913, bu farw 1 Mawrth 1986; ymladdodd Joe Louis am deitl pwysau trwm y byd yn Efrog Newydd ar 30 Awst 1937; dilynodd cefnogwyr yng Nghaerdydd yr ornest ar y radio, a gwerthodd Freed’s yn Stryd y Dug ei holl setiau radio; cafodd Louis ddyfarniad y beirniaid ar ôl 15 rownd, ond credai llawer wrth y cylch fod Farr wedi ennill y teitl; daliai deitlau pwysau trwm Prydain a’r Ymerodraeth; un o baffwyr pwysau trwm gorau Prydain; derbyniwyd i Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru yn 1997.
Parodd Farr y pymtheg rownd lawn a brifo’r pencampwr dro ar ôl tro. Rhoddodd y beirniaid yr ornest i Louis ar bwyntiau, a bwiodd y dorf y dyfarniad; credai llawer wrth y cylch fod Farr wedi ennill y teitl. Enwodd cylchgrawn The Ring hi’n Ornest y Flwyddyn, a galwodd Louis Farr yn ddiweddarach y paffiwr caletaf a gyfarfu erioed.FfynonellauTommy Farr ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas George Farr (12 Mawrth 1913 – 1 Mawrth 1986), paffiwr o Gymro o Gwm Clydach, y Rhondda, a’r llysenw ‘the Tonypandy Terror’; pencampwr pwysau godrwm Cymru cyn 1936; pencampwr pwysau trwm Prydain a’r Ymerodraeth o 1937; ystyrir yn un o bwysau trwm gorau Prydain erioed; Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru 1997; curodd Tommy Loughran yn 1936 a’r cyn-bencampwr byd Max Baer yn 1937; ar 30 Awst 1937 ymladdodd bencampwr pwysau trwm y byd Joe Louis yn Stadiwm Yankee, Efrog Newydd, un o ornestau caletaf Louis, a barodd y 15 rownd lawn, gyda Farr yn brifo Louis droeon; bwiodd y dorf y dyfarniad i Louis; Gornest y Flwyddyn cylchgrawn The Ring am 1937; roedd Louis wedi taro allan wyth o’i naw gwrthwynebydd blaenorol; barnodd newyddiadurwr chwaraeon o Brydain mai gwahaniaeth bach iawn oedd ar y diwedd; meddai Farr yn ddiweddarach: ‘Pan siaradaf am yr ornest honno, mae fy nhrwyn yn dal i waedu’; ymladdodd James J. Braddock yn Madison Square Garden yn 1938; dychwelodd i Brydain yn 1939 gyda chyfres o fuddugoliaethau; ymddeolodd 1940, dychwelodd i’r cylch yn 36 oed; bu farw ar Ddydd Gŵyl Dewi 1986, claddwyd yn Nhrealaw; Contender, sioe gerdd gan Mal Pope (2007), y perfformiad cyntaf yn adeilad y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd ac wedyn yn Theatr y Grand, Abertawe.Tommy Farr ↗Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru (Saesneg)Y ‘Tonypandy Terror’, ganed yng Nghwm Clydach 12 Mawrth 1913, bu farw 1 Mawrth 1986; ymladdodd Joe Louis am deitl pwysau trwm y byd yn Efrog Newydd ar 30 Awst 1937; dilynodd cefnogwyr yng Nghaerdydd yr ornest ar y radio, a gwerthodd Freed’s yn Stryd y Dug ei holl setiau radio; cafodd Louis ddyfarniad y beirniaid ar ôl 15 rownd, ond credai llawer wrth y cylch fod Farr wedi ennill y teitl; daliai deitlau pwysau trwm Prydain a’r Ymerodraeth; un o baffwyr pwysau trwm gorau Prydain; derbyniwyd i Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru yn 1997.Tommy Farr ↗Llyfrgelloedd Rhondda Cynon Taf (Saesneg)Ganed 12 Mawrth 1913 yn Railway Terrace, Cwm Clydach, mab George Farr, un o wyth o blant; bu farw ei fam pan oedd yn wyth a’i dad pan oedd yn ddeunaw; gadawodd yr ysgol yn ifanc i weithio yn y pyllau i gynnal ei deulu; yr ornest gyntaf a gofnodwyd, Rhagfyr 1926 yn erbyn Jack Lord yn Nhonypandy, tua deuddeg oed; anfonodd ei gyfaill oes Joby Churchill ef i fwth paffio Joe Gess yn Tylorstown; o 16 i 18 ymladdai bedair neu bum gwaith y dydd mewn bythau ar draws de Cymru; yn 18 cerddodd i Lundain; pencampwr pwysau godrwm Cymru 22 Gorffennaf 1933, gan guro Randy Jones yn Nhonypandy; teitl pwysau trwm Cymru 1936; teitl pwysau trwm Prydain Mai 1937 yn erbyn Ben Foord; yna curodd Max Baer a Walter Neusel; ymladdodd Joe Louis am deitl y byd yn Stadiwm Yankee ar 30 Awst 1937; o’r 300 o newyddiadurwyr paffio wrth y cylch dim ond un a roddodd obaith i Farr; arhosodd miloedd yn y Rhondda ar eu traed i glywed y darllediad radio byw am 3 y bore; parodd y pymtheg rownd i gyd a cholli ar bwyntiau; galwodd Louis ef yn ddiweddarach y paffiwr caletaf a gyfarfu erioed; ymddeolodd 1940, dychwelodd ddeng mlynedd yn ddiweddarach, ymddeolodd yn derfynol 17 Mai 1953; bu farw Ddydd Gŵyl Dewi 1986 yn Shoreham, Sussex; rhoddwyd ei lwch ym medd ei rieni ym Mynwent Trealaw, dan y gofeb farmor a gododd iddynt, â’r geiriau ‘In Death reunited’.
Pan siaradaf am yr ornest honno, mae fy nhrwyn yn dal i waedu.
Tommy Farr
Ymladdodd ymlaen yn Efrog Newydd, yn erbyn James J. Braddock ac eraill, daeth adref yn 1939 i gyfres o fuddugoliaethau, ac ymddeolodd yn 1940. Ddeng mlynedd yn ddiweddarach, yn dri deg chwech oed, dychwelodd i’r cylch, a rhoddodd ei fenig heibio am y tro olaf ar 17 Mai 1953.FfynonellauTommy Farr ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas George Farr (12 Mawrth 1913 – 1 Mawrth 1986), paffiwr o Gymro o Gwm Clydach, y Rhondda, a’r llysenw ‘the Tonypandy Terror’; pencampwr pwysau godrwm Cymru cyn 1936; pencampwr pwysau trwm Prydain a’r Ymerodraeth o 1937; ystyrir yn un o bwysau trwm gorau Prydain erioed; Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru 1997; curodd Tommy Loughran yn 1936 a’r cyn-bencampwr byd Max Baer yn 1937; ar 30 Awst 1937 ymladdodd bencampwr pwysau trwm y byd Joe Louis yn Stadiwm Yankee, Efrog Newydd, un o ornestau caletaf Louis, a barodd y 15 rownd lawn, gyda Farr yn brifo Louis droeon; bwiodd y dorf y dyfarniad i Louis; Gornest y Flwyddyn cylchgrawn The Ring am 1937; roedd Louis wedi taro allan wyth o’i naw gwrthwynebydd blaenorol; barnodd newyddiadurwr chwaraeon o Brydain mai gwahaniaeth bach iawn oedd ar y diwedd; meddai Farr yn ddiweddarach: ‘Pan siaradaf am yr ornest honno, mae fy nhrwyn yn dal i waedu’; ymladdodd James J. Braddock yn Madison Square Garden yn 1938; dychwelodd i Brydain yn 1939 gyda chyfres o fuddugoliaethau; ymddeolodd 1940, dychwelodd i’r cylch yn 36 oed; bu farw ar Ddydd Gŵyl Dewi 1986, claddwyd yn Nhrealaw; Contender, sioe gerdd gan Mal Pope (2007), y perfformiad cyntaf yn adeilad y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd ac wedyn yn Theatr y Grand, Abertawe.Tommy Farr ↗Llyfrgelloedd Rhondda Cynon Taf (Saesneg)Ganed 12 Mawrth 1913 yn Railway Terrace, Cwm Clydach, mab George Farr, un o wyth o blant; bu farw ei fam pan oedd yn wyth a’i dad pan oedd yn ddeunaw; gadawodd yr ysgol yn ifanc i weithio yn y pyllau i gynnal ei deulu; yr ornest gyntaf a gofnodwyd, Rhagfyr 1926 yn erbyn Jack Lord yn Nhonypandy, tua deuddeg oed; anfonodd ei gyfaill oes Joby Churchill ef i fwth paffio Joe Gess yn Tylorstown; o 16 i 18 ymladdai bedair neu bum gwaith y dydd mewn bythau ar draws de Cymru; yn 18 cerddodd i Lundain; pencampwr pwysau godrwm Cymru 22 Gorffennaf 1933, gan guro Randy Jones yn Nhonypandy; teitl pwysau trwm Cymru 1936; teitl pwysau trwm Prydain Mai 1937 yn erbyn Ben Foord; yna curodd Max Baer a Walter Neusel; ymladdodd Joe Louis am deitl y byd yn Stadiwm Yankee ar 30 Awst 1937; o’r 300 o newyddiadurwyr paffio wrth y cylch dim ond un a roddodd obaith i Farr; arhosodd miloedd yn y Rhondda ar eu traed i glywed y darllediad radio byw am 3 y bore; parodd y pymtheg rownd i gyd a cholli ar bwyntiau; galwodd Louis ef yn ddiweddarach y paffiwr caletaf a gyfarfu erioed; ymddeolodd 1940, dychwelodd ddeng mlynedd yn ddiweddarach, ymddeolodd yn derfynol 17 Mai 1953; bu farw Ddydd Gŵyl Dewi 1986 yn Shoreham, Sussex; rhoddwyd ei lwch ym medd ei rieni ym Mynwent Trealaw, dan y gofeb farmor a gododd iddynt, â’r geiriau ‘In Death reunited’.
Bu farw Tommy Farr ar Ddydd Gŵyl Dewi, 1 Mawrth 1986, yn Shoreham yn Sussex. Rhoddwyd ei lwch ym medd ei rieni ym Mynwent Trealaw yn y Rhondda, dan y gofeb farmor a gododd iddynt, â’r geiriau ‘In Death reunited’.FfynonellauTommy Farr ↗Llyfrgelloedd Rhondda Cynon Taf (Saesneg)Ganed 12 Mawrth 1913 yn Railway Terrace, Cwm Clydach, mab George Farr, un o wyth o blant; bu farw ei fam pan oedd yn wyth a’i dad pan oedd yn ddeunaw; gadawodd yr ysgol yn ifanc i weithio yn y pyllau i gynnal ei deulu; yr ornest gyntaf a gofnodwyd, Rhagfyr 1926 yn erbyn Jack Lord yn Nhonypandy, tua deuddeg oed; anfonodd ei gyfaill oes Joby Churchill ef i fwth paffio Joe Gess yn Tylorstown; o 16 i 18 ymladdai bedair neu bum gwaith y dydd mewn bythau ar draws de Cymru; yn 18 cerddodd i Lundain; pencampwr pwysau godrwm Cymru 22 Gorffennaf 1933, gan guro Randy Jones yn Nhonypandy; teitl pwysau trwm Cymru 1936; teitl pwysau trwm Prydain Mai 1937 yn erbyn Ben Foord; yna curodd Max Baer a Walter Neusel; ymladdodd Joe Louis am deitl y byd yn Stadiwm Yankee ar 30 Awst 1937; o’r 300 o newyddiadurwyr paffio wrth y cylch dim ond un a roddodd obaith i Farr; arhosodd miloedd yn y Rhondda ar eu traed i glywed y darllediad radio byw am 3 y bore; parodd y pymtheg rownd i gyd a cholli ar bwyntiau; galwodd Louis ef yn ddiweddarach y paffiwr caletaf a gyfarfu erioed; ymddeolodd 1940, dychwelodd ddeng mlynedd yn ddiweddarach, ymddeolodd yn derfynol 17 Mai 1953; bu farw Ddydd Gŵyl Dewi 1986 yn Shoreham, Sussex; rhoddwyd ei lwch ym medd ei rieni ym Mynwent Trealaw, dan y gofeb farmor a gododd iddynt, â’r geiriau ‘In Death reunited’.Tommy Farr ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas George Farr (12 Mawrth 1913 – 1 Mawrth 1986), paffiwr o Gymro o Gwm Clydach, y Rhondda, a’r llysenw ‘the Tonypandy Terror’; pencampwr pwysau godrwm Cymru cyn 1936; pencampwr pwysau trwm Prydain a’r Ymerodraeth o 1937; ystyrir yn un o bwysau trwm gorau Prydain erioed; Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru 1997; curodd Tommy Loughran yn 1936 a’r cyn-bencampwr byd Max Baer yn 1937; ar 30 Awst 1937 ymladdodd bencampwr pwysau trwm y byd Joe Louis yn Stadiwm Yankee, Efrog Newydd, un o ornestau caletaf Louis, a barodd y 15 rownd lawn, gyda Farr yn brifo Louis droeon; bwiodd y dorf y dyfarniad i Louis; Gornest y Flwyddyn cylchgrawn The Ring am 1937; roedd Louis wedi taro allan wyth o’i naw gwrthwynebydd blaenorol; barnodd newyddiadurwr chwaraeon o Brydain mai gwahaniaeth bach iawn oedd ar y diwedd; meddai Farr yn ddiweddarach: ‘Pan siaradaf am yr ornest honno, mae fy nhrwyn yn dal i waedu’; ymladdodd James J. Braddock yn Madison Square Garden yn 1938; dychwelodd i Brydain yn 1939 gyda chyfres o fuddugoliaethau; ymddeolodd 1940, dychwelodd i’r cylch yn 36 oed; bu farw ar Ddydd Gŵyl Dewi 1986, claddwyd yn Nhrealaw; Contender, sioe gerdd gan Mal Pope (2007), y perfformiad cyntaf yn adeilad y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd ac wedyn yn Theatr y Grand, Abertawe.
Fe’i cyfrifir ymhlith y paffwyr pwysau trwm gorau a fagodd Prydain, ac yn 1997 derbyniwyd ef i Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru. Yn 2007 cafodd sioe gerdd Mal Pope am ei fywyd, Contender, ei pherfformiad cyntaf yn adeilad y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd ac wedyn yn Theatr y Grand yn Abertawe.FfynonellauTommy Farr ↗Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru (Saesneg)Y ‘Tonypandy Terror’, ganed yng Nghwm Clydach 12 Mawrth 1913, bu farw 1 Mawrth 1986; ymladdodd Joe Louis am deitl pwysau trwm y byd yn Efrog Newydd ar 30 Awst 1937; dilynodd cefnogwyr yng Nghaerdydd yr ornest ar y radio, a gwerthodd Freed’s yn Stryd y Dug ei holl setiau radio; cafodd Louis ddyfarniad y beirniaid ar ôl 15 rownd, ond credai llawer wrth y cylch fod Farr wedi ennill y teitl; daliai deitlau pwysau trwm Prydain a’r Ymerodraeth; un o baffwyr pwysau trwm gorau Prydain; derbyniwyd i Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru yn 1997.Tommy Farr ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas George Farr (12 Mawrth 1913 – 1 Mawrth 1986), paffiwr o Gymro o Gwm Clydach, y Rhondda, a’r llysenw ‘the Tonypandy Terror’; pencampwr pwysau godrwm Cymru cyn 1936; pencampwr pwysau trwm Prydain a’r Ymerodraeth o 1937; ystyrir yn un o bwysau trwm gorau Prydain erioed; Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru 1997; curodd Tommy Loughran yn 1936 a’r cyn-bencampwr byd Max Baer yn 1937; ar 30 Awst 1937 ymladdodd bencampwr pwysau trwm y byd Joe Louis yn Stadiwm Yankee, Efrog Newydd, un o ornestau caletaf Louis, a barodd y 15 rownd lawn, gyda Farr yn brifo Louis droeon; bwiodd y dorf y dyfarniad i Louis; Gornest y Flwyddyn cylchgrawn The Ring am 1937; roedd Louis wedi taro allan wyth o’i naw gwrthwynebydd blaenorol; barnodd newyddiadurwr chwaraeon o Brydain mai gwahaniaeth bach iawn oedd ar y diwedd; meddai Farr yn ddiweddarach: ‘Pan siaradaf am yr ornest honno, mae fy nhrwyn yn dal i waedu’; ymladdodd James J. Braddock yn Madison Square Garden yn 1938; dychwelodd i Brydain yn 1939 gyda chyfres o fuddugoliaethau; ymddeolodd 1940, dychwelodd i’r cylch yn 36 oed; bu farw ar Ddydd Gŵyl Dewi 1986, claddwyd yn Nhrealaw; Contender, sioe gerdd gan Mal Pope (2007), y perfformiad cyntaf yn adeilad y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd ac wedyn yn Theatr y Grand, Abertawe.
Ffynonellau a darllen pellach
Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward LloydFe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.
Billy HughesPrif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.
David Lloyd GeorgeAthro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.
Syr John Morris-JonesYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf