Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1913–1986

Tommy Farr

Glöwr o Gwm Clydach a aeth y pymtheg rownd lawn gyda Joe Louis am bencampwriaeth pwysau trwm y byd yn 1937.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1913–1986 (wedi’i gofnodi) Daeargryn Tonypandy Cymru’r Ugeinfed Ganrif Chwaraeon
Tommy Farr
Tommy Farr · Llun: Wikimedia Commons · Scan by Bjenks, CC BY 3.0

Bachgen o lofa yng Nghwm Clydach oedd Tommy Farr, ‘the Tonypandy Terror’, a ddysgodd baffio ym mythau ffair y cymoedd a dod yn bencampwr pwysau trwm Prydain a’r Ymerodraeth. Yn 1937 safodd wyneb yn wyneb â’r enwog Joe Louis am bencampwriaeth y byd, parodd y pymtheg rownd lawn, a galwodd Louis ef y dyn caletaf a ymladdodd erioed.

Ganed12 Mawrth 1913, Railway Terrace, Cwm Clydach
LlysenwauThe Tonypandy Terror; Bach
Pencampwr CymruPwysau godrwm 1933, pwysau trwm 1936
Pencampwr Prydain a’r YmerodraethPwysau trwm, 1937
Gornest teitl y bydJoe Louis, Stadiwm Yankee, Efrog Newydd, 30 Awst 1937
Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru1997
Bu farw1 Mawrth 1986, Dydd Gŵyl Dewi

Bachgen o’r Rhondda#

Ganed Thomas George Farr ar 12 Mawrth 1913 yn Railway Terrace, Cwm Clydach, un o wyth o blant George Farr. Roedd y teulu’n dlawd; bu farw ei fam pan oedd yn wyth, a gadawodd yr ysgol tua deuddeg oed i weithio yn y pyllau a helpu i gynnal y teulu.

Galwai ei gyd-lowyr ef yn ‘Bach’, jôc am ei fod yn ddyn ifanc mor dal.

Y bythau paffio#

Bu ei ornest gyntaf a gofnodwyd yn Nhonypandy ym mis Rhagfyr 1926, pan oedd tua deuddeg oed. Anfonodd ei gyfaill oes Joby Churchill ef i fwth paffio Joe Gess yn Tylorstown, ac o un ar bymtheg i ddeunaw oed ymladdai bedair neu bum gwaith y dydd ym mythau de Cymru. Yn ddeunaw oed cerddodd i Lundain i geisio’i ffortiwn.

Pencampwr Cymru#

Ar 22 Gorffennaf 1933 curodd Randy Jones yn Nhonypandy i ddod yn bencampwr pwysau godrwm Cymru, ac yn 1936 enillodd deitl pwysau trwm Cymru. Curodd yr Americanwr Tommy Loughran yr un flwyddyn.

Pencampwr Prydain#

Yn 1937 curodd Ben Foord i ddod yn bencampwr pwysau trwm Prydain a’r Ymerodraeth, ac yna curodd y cyn-bencampwr byd Max Baer a’r Almaenwr Walter Neusel. Enillodd hynny gyfle iddo at wobr fwyaf y byd paffio.

Yn erbyn Joe Louis#

Ar 30 Awst 1937 cyfarfu â phencampwr pwysau trwm y byd, Joe Louis, yn Stadiwm Yankee yn Efrog Newydd. O dri chant o newyddiadurwyr paffio wrth y cylch, dim ond un a roddodd obaith iddo; roedd Louis wedi taro allan wyth o’i naw gwrthwynebydd diwethaf. Yn y Rhondda arhosodd miloedd ar eu traed i wrando ar yr ornest ar y radio am dri o’r gloch y bore, ac yng Nghaerdydd gwerthodd siop Freed’s yn Stryd y Dug ei holl setiau radio.

Parodd Farr y pymtheg rownd lawn a brifo’r pencampwr dro ar ôl tro. Rhoddodd y beirniaid yr ornest i Louis ar bwyntiau, a bwiodd y dorf y dyfarniad; credai llawer wrth y cylch fod Farr wedi ennill y teitl. Enwodd cylchgrawn The Ring hi’n Ornest y Flwyddyn, a galwodd Louis Farr yn ddiweddarach y paffiwr caletaf a gyfarfu erioed.

Pan siaradaf am yr ornest honno, mae fy nhrwyn yn dal i waedu.

Tommy Farr

Yn y cylch eto#

Ymladdodd ymlaen yn Efrog Newydd, yn erbyn James J. Braddock ac eraill, daeth adref yn 1939 i gyfres o fuddugoliaethau, ac ymddeolodd yn 1940. Ddeng mlynedd yn ddiweddarach, yn dri deg chwech oed, dychwelodd i’r cylch, a rhoddodd ei fenig heibio am y tro olaf ar 17 Mai 1953.

Adref i Drealaw#

Bu farw Tommy Farr ar Ddydd Gŵyl Dewi, 1 Mawrth 1986, yn Shoreham yn Sussex. Rhoddwyd ei lwch ym medd ei rieni ym Mynwent Trealaw yn y Rhondda, dan y gofeb farmor a gododd iddynt, â’r geiriau ‘In Death reunited’.

Ei gofio#

Fe’i cyfrifir ymhlith y paffwyr pwysau trwm gorau a fagodd Prydain, ac yn 1997 derbyniwyd ef i Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru. Yn 2007 cafodd sioe gerdd Mal Pope am ei fywyd, Contender, ei pherfformiad cyntaf yn adeilad y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd ac wedyn yn Theatr y Grand yn Abertawe.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf