Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

d. c. 1381

Syr Hywel y Fwyall

Y marchog o Gymro a ymladdodd â bwyell ryfel fawr ym Mhoitiers yn 1356. Yn ôl traddodiad Cymru anrhydeddwyd ei fwyell â dysglaid o fwyd bob dydd.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. c. 1381 (wedi’i gofnodi) Hywel y Fwyall Cymru Glyndŵr Arwyr gwerin
Castell Cricieth, a ddaliodd Syr Hywel yn gwnstabl
Castell Cricieth, a ddaliodd Syr Hywel yn gwnstabl · Llun: Wikimedia Commons · Barry Skeates, CC BY 2.0

Ystyr yr enw

Hywel y Fwyall: Hywel y Fwyall, am y fwyall a ddefnyddiodd yn Poitiers

Hywel y Fwyall

  • Hywel ei enw ei hun
  • y y fannod
  • Fwyall bwyallo bwyall (treiglad meddal: b → f)

Roedd Syr Hywel ap Gruffudd, a adwaenid fel Syr Hywel y Fwyall, yn farchog o Eifionydd ac yn un o ymladdwyr enwocaf ei ddydd. Yn gapten ym myddin y Tywysog Du, enillodd glod ym mrwydr Poitiers yn 1356 â’i fwyell ryfel fawr, a gorffennodd ei ddyddiau yn gwnstabl Castell Cricieth, wedi’i foli gan feirdd Cymru.

Yn ei flodau1330 hyd 1381
Ei dadGruffudd ap Hywel
Ei famAngharad, merch Tegwared
Ei ferchedMallt a Lleucu
BrwydrPoitiers, 1356
SwyddCwnstabl Castell Cricieth

Marchog o Eifionydd#

Roedd Hywel yn fab i Ruffudd ap Hywel ac Angharad, merch Tegwared, o deulu yn Eifionydd. Anrhydeddwyd ei frawd Einion ap Gruffudd hefyd gan y beirdd, â chywydd gan Ruffudd Gryg. Daeth Hywel yn ymladdwr dewr ac enwog, a’i ddewis arf oedd y fwyell.

Poitiers, 1356#

Yn y rhyfeloedd yn Ffrainc gwasanaethodd Hywel yn gapten ym myddin Edward, y Tywysog Du, a gwnaeth ei gampau ym mrwydr Poitiers yn 1356 ef yn enwog. Yn ôl traddodiad Cymreig Hywel a ddaliodd Jean Dda, brenin Ffrainc, ar y maes.

Syr Hywel y Fwyall#

Yn ôl traddodiad Cymreig torrodd Hywel farf brenin Ffrainc â’i fwyell yn yr ymladd, a dyna sut y cafodd yr enw Syr Hywel y Fwyall. Gwobrwyodd y tywysog ei wrhydri’n hael: rhoddodd i Hywel renti melinau yng Nghaer, a chaniatáu lwfans bwyd beunyddiol nid yn unig i Hywel ei hun ond i’w fwyell enwog hefyd.

Cwnstabl Cricieth#

Yn ddiweddarach gwnaeth y tywysog Hywel yn gwnstabl Castell Cricieth, ceidwad y castell mawr ar arfordir ei Eifionydd ei hun. Fel cwnstabl Cricieth y daeth beirdd Cymru i’w foli.

Moliant Iolo Goch#

Tua 1376 canodd y bardd mawr Iolo Goch gywydd i foli Syr Hywel, cwnstabl Cricieth. Pan fu farw Hywel yn 1381, galarodd dau fardd arall, Gruffudd ap Maredudd a Rhisierdyn, amdano mewn marwnadau sydd ar glawr o hyd, fel y cofiwyd marchog y fwyell mewn barddoniaeth Gymraeg yn ogystal ag yn hanesion Poitiers.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf