Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn
d. c. 1381
Y marchog o Gymro a ymladdodd â bwyell ryfel fawr ym Mhoitiers yn 1356. Yn ôl traddodiad Cymru anrhydeddwyd ei fwyell â dysglaid o fwyd bob dydd.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Hywel y Fwyall: Hywel y Fwyall, am y fwyall a ddefnyddiodd yn Poitiers
Hywel y Fwyall
Roedd Syr Hywel ap Gruffudd, a adwaenid fel Syr Hywel y Fwyall, yn farchog o Eifionydd ac yn un o ymladdwyr enwocaf ei ddydd. Yn gapten ym myddin y Tywysog Du, enillodd glod ym mrwydr Poitiers yn 1356 â’i fwyell ryfel fawr, a gorffennodd ei ddyddiau yn gwnstabl Castell Cricieth, wedi’i foli gan feirdd Cymru.FfynonellauSyr Hywel y Fwyall ↗Wicipedia CymraegSyr Hywel y Fwyall neu Syr Hywel ap Gruffudd (fl. 1330 hyd 1381), marchog o Gymro a chwnstabl Castell Cricieth; ymladdwr dewr a oedd yn enwog yn ei ddydd, a’i ddewis arf oedd y fwyell; mab Gruffudd ap Hywel ac Angharad ferch Tegwared, tad Mallt a Lleucu; roedd yn enwog iawn am ei gampau fel capten ym myddin y Tywysog Du ym mrwydr Poitiers (1356), ac yn ôl traddodiad daliodd Jean Dda, brenin Ffrainc, yno; rhoddodd y tywysog lwfans bwyd iddo ef a’i fwyell enwog, rhenti melinau yng Nghaer ac, yn ddiweddarach, gwnstabliaeth Castell Cricieth, i gyd yn ddiolch am ei wrhydri; mae’n debyg mai oherwydd iddo dorri barf brenin Ffrainc â’i fwyell y cafodd y llysenw Syr Hywel y Fwyall; canodd Iolo Goch gywydd iddo tua 1376; canodd Gruffudd Gryg gywydd i’w frawd Einion ap Gruffudd; erys marwnadau iddo gan Ruffudd ap Maredudd a Rhisierdyn.Iolo Goch ↗Wicipedia CymraegBardd Cymraeg (tua 1320 hyd 1398/1400) a ystyrir yn un o’r cywyddwyr pwysicaf a mwyaf dylanwadol; cyfaill i’r bardd Llywelyn Goch ap Meurig Hen; adnabyddus am ei ganu i Owain Glyndŵr a’i ddisgrifiad o’i lys; ganwyd yn nhrefgordd Lleweni, plwyf Llanefydd, Dyffryn Clwyd; mae ei ach yn llawysgrif Peniarth 127 (tua 1510) yn mynd yn ôl at Alunog o Uwch Aled; yn ôl traddodiad enw ei wraig oedd Margred ferch Adda Fychan; cerddi mawl a marwnadau, canu serch, cerddi crefyddol a dychan, cywyddau ac englynion yn bennaf; cywyddau mawl i Syr Hywel y Fwyall, cwnstabl Cricieth, Edward III, meibion Tudur Fychan o Fôn, Syr Rhosier Mortimer, dau esgob Llanelwy a llys Hywel Cyffin, deon Llanelwy; tri chywydd arbennig i Owain Glyndŵr, un yn olrhain ei achau, un yn ei foli fel arweinydd a’r llall yn moli ei lys yn Sycharth, lle cawsai Iolo groeso cynnes ar bob ymweliad; marwnadau i Dudur o Fôn a’i feibion, Syr Rhys ap Gruffudd ac Ithel ap Robert, a thair marwnad bwysig i’r beirdd Dafydd ap Gwilym, Llywelyn Goch ap Meurig Hen ac Ithel Ddu; yn ei farwnad i Oronwy ap Tudur, o Duduriaid Penmynydd, a foddwyd yng Nghaint ar 22 Mawrth 1382, mae’n sôn am gwmwl dros Fôn fel mwg llosgi gwymon ac am storm ar ddydd Mawrth 1 Ebrill, y diwrnod cyn i gorff Goronwy gyrraedd Llan-faes; astudiodd Dr Dafydd Johnston y llinellau hyn fel cofnod o dywydd y cyfnod.
| Yn ei flodau | 1330 hyd 1381 |
|---|---|
| Ei dad | Gruffudd ap Hywel |
| Ei fam | Angharad, merch Tegwared |
| Ei ferched | Mallt a Lleucu |
| Brwydr | Poitiers, 1356 |
| Swydd | Cwnstabl Castell Cricieth |
Roedd Hywel yn fab i Ruffudd ap Hywel ac Angharad, merch Tegwared, o deulu yn Eifionydd. Anrhydeddwyd ei frawd Einion ap Gruffudd hefyd gan y beirdd, â chywydd gan Ruffudd Gryg. Daeth Hywel yn ymladdwr dewr ac enwog, a’i ddewis arf oedd y fwyell.FfynhonnellSyr Hywel y Fwyall ↗Wicipedia CymraegSyr Hywel y Fwyall neu Syr Hywel ap Gruffudd (fl. 1330 hyd 1381), marchog o Gymro a chwnstabl Castell Cricieth; ymladdwr dewr a oedd yn enwog yn ei ddydd, a’i ddewis arf oedd y fwyell; mab Gruffudd ap Hywel ac Angharad ferch Tegwared, tad Mallt a Lleucu; roedd yn enwog iawn am ei gampau fel capten ym myddin y Tywysog Du ym mrwydr Poitiers (1356), ac yn ôl traddodiad daliodd Jean Dda, brenin Ffrainc, yno; rhoddodd y tywysog lwfans bwyd iddo ef a’i fwyell enwog, rhenti melinau yng Nghaer ac, yn ddiweddarach, gwnstabliaeth Castell Cricieth, i gyd yn ddiolch am ei wrhydri; mae’n debyg mai oherwydd iddo dorri barf brenin Ffrainc â’i fwyell y cafodd y llysenw Syr Hywel y Fwyall; canodd Iolo Goch gywydd iddo tua 1376; canodd Gruffudd Gryg gywydd i’w frawd Einion ap Gruffudd; erys marwnadau iddo gan Ruffudd ap Maredudd a Rhisierdyn.
Yn y rhyfeloedd yn Ffrainc gwasanaethodd Hywel yn gapten ym myddin Edward, y Tywysog Du, a gwnaeth ei gampau ym mrwydr Poitiers yn 1356 ef yn enwog. Yn ôl traddodiad Cymreig Hywel a ddaliodd Jean Dda, brenin Ffrainc, ar y maes.FfynhonnellSyr Hywel y Fwyall ↗Wicipedia CymraegSyr Hywel y Fwyall neu Syr Hywel ap Gruffudd (fl. 1330 hyd 1381), marchog o Gymro a chwnstabl Castell Cricieth; ymladdwr dewr a oedd yn enwog yn ei ddydd, a’i ddewis arf oedd y fwyell; mab Gruffudd ap Hywel ac Angharad ferch Tegwared, tad Mallt a Lleucu; roedd yn enwog iawn am ei gampau fel capten ym myddin y Tywysog Du ym mrwydr Poitiers (1356), ac yn ôl traddodiad daliodd Jean Dda, brenin Ffrainc, yno; rhoddodd y tywysog lwfans bwyd iddo ef a’i fwyell enwog, rhenti melinau yng Nghaer ac, yn ddiweddarach, gwnstabliaeth Castell Cricieth, i gyd yn ddiolch am ei wrhydri; mae’n debyg mai oherwydd iddo dorri barf brenin Ffrainc â’i fwyell y cafodd y llysenw Syr Hywel y Fwyall; canodd Iolo Goch gywydd iddo tua 1376; canodd Gruffudd Gryg gywydd i’w frawd Einion ap Gruffudd; erys marwnadau iddo gan Ruffudd ap Maredudd a Rhisierdyn.
Yn ôl traddodiad Cymreig torrodd Hywel farf brenin Ffrainc â’i fwyell yn yr ymladd, a dyna sut y cafodd yr enw Syr Hywel y Fwyall. Gwobrwyodd y tywysog ei wrhydri’n hael: rhoddodd i Hywel renti melinau yng Nghaer, a chaniatáu lwfans bwyd beunyddiol nid yn unig i Hywel ei hun ond i’w fwyell enwog hefyd.FfynhonnellSyr Hywel y Fwyall ↗Wicipedia CymraegSyr Hywel y Fwyall neu Syr Hywel ap Gruffudd (fl. 1330 hyd 1381), marchog o Gymro a chwnstabl Castell Cricieth; ymladdwr dewr a oedd yn enwog yn ei ddydd, a’i ddewis arf oedd y fwyell; mab Gruffudd ap Hywel ac Angharad ferch Tegwared, tad Mallt a Lleucu; roedd yn enwog iawn am ei gampau fel capten ym myddin y Tywysog Du ym mrwydr Poitiers (1356), ac yn ôl traddodiad daliodd Jean Dda, brenin Ffrainc, yno; rhoddodd y tywysog lwfans bwyd iddo ef a’i fwyell enwog, rhenti melinau yng Nghaer ac, yn ddiweddarach, gwnstabliaeth Castell Cricieth, i gyd yn ddiolch am ei wrhydri; mae’n debyg mai oherwydd iddo dorri barf brenin Ffrainc â’i fwyell y cafodd y llysenw Syr Hywel y Fwyall; canodd Iolo Goch gywydd iddo tua 1376; canodd Gruffudd Gryg gywydd i’w frawd Einion ap Gruffudd; erys marwnadau iddo gan Ruffudd ap Maredudd a Rhisierdyn.
Yn ddiweddarach gwnaeth y tywysog Hywel yn gwnstabl Castell Cricieth, ceidwad y castell mawr ar arfordir ei Eifionydd ei hun. Fel cwnstabl Cricieth y daeth beirdd Cymru i’w foli.FfynonellauSyr Hywel y Fwyall ↗Wicipedia CymraegSyr Hywel y Fwyall neu Syr Hywel ap Gruffudd (fl. 1330 hyd 1381), marchog o Gymro a chwnstabl Castell Cricieth; ymladdwr dewr a oedd yn enwog yn ei ddydd, a’i ddewis arf oedd y fwyell; mab Gruffudd ap Hywel ac Angharad ferch Tegwared, tad Mallt a Lleucu; roedd yn enwog iawn am ei gampau fel capten ym myddin y Tywysog Du ym mrwydr Poitiers (1356), ac yn ôl traddodiad daliodd Jean Dda, brenin Ffrainc, yno; rhoddodd y tywysog lwfans bwyd iddo ef a’i fwyell enwog, rhenti melinau yng Nghaer ac, yn ddiweddarach, gwnstabliaeth Castell Cricieth, i gyd yn ddiolch am ei wrhydri; mae’n debyg mai oherwydd iddo dorri barf brenin Ffrainc â’i fwyell y cafodd y llysenw Syr Hywel y Fwyall; canodd Iolo Goch gywydd iddo tua 1376; canodd Gruffudd Gryg gywydd i’w frawd Einion ap Gruffudd; erys marwnadau iddo gan Ruffudd ap Maredudd a Rhisierdyn.Iolo Goch ↗Wicipedia CymraegBardd Cymraeg (tua 1320 hyd 1398/1400) a ystyrir yn un o’r cywyddwyr pwysicaf a mwyaf dylanwadol; cyfaill i’r bardd Llywelyn Goch ap Meurig Hen; adnabyddus am ei ganu i Owain Glyndŵr a’i ddisgrifiad o’i lys; ganwyd yn nhrefgordd Lleweni, plwyf Llanefydd, Dyffryn Clwyd; mae ei ach yn llawysgrif Peniarth 127 (tua 1510) yn mynd yn ôl at Alunog o Uwch Aled; yn ôl traddodiad enw ei wraig oedd Margred ferch Adda Fychan; cerddi mawl a marwnadau, canu serch, cerddi crefyddol a dychan, cywyddau ac englynion yn bennaf; cywyddau mawl i Syr Hywel y Fwyall, cwnstabl Cricieth, Edward III, meibion Tudur Fychan o Fôn, Syr Rhosier Mortimer, dau esgob Llanelwy a llys Hywel Cyffin, deon Llanelwy; tri chywydd arbennig i Owain Glyndŵr, un yn olrhain ei achau, un yn ei foli fel arweinydd a’r llall yn moli ei lys yn Sycharth, lle cawsai Iolo groeso cynnes ar bob ymweliad; marwnadau i Dudur o Fôn a’i feibion, Syr Rhys ap Gruffudd ac Ithel ap Robert, a thair marwnad bwysig i’r beirdd Dafydd ap Gwilym, Llywelyn Goch ap Meurig Hen ac Ithel Ddu; yn ei farwnad i Oronwy ap Tudur, o Duduriaid Penmynydd, a foddwyd yng Nghaint ar 22 Mawrth 1382, mae’n sôn am gwmwl dros Fôn fel mwg llosgi gwymon ac am storm ar ddydd Mawrth 1 Ebrill, y diwrnod cyn i gorff Goronwy gyrraedd Llan-faes; astudiodd Dr Dafydd Johnston y llinellau hyn fel cofnod o dywydd y cyfnod.
Tua 1376 canodd y bardd mawr Iolo Goch gywydd i foli Syr Hywel, cwnstabl Cricieth. Pan fu farw Hywel yn 1381, galarodd dau fardd arall, Gruffudd ap Maredudd a Rhisierdyn, amdano mewn marwnadau sydd ar glawr o hyd, fel y cofiwyd marchog y fwyell mewn barddoniaeth Gymraeg yn ogystal ag yn hanesion Poitiers.FfynonellauSyr Hywel y Fwyall ↗Wicipedia CymraegSyr Hywel y Fwyall neu Syr Hywel ap Gruffudd (fl. 1330 hyd 1381), marchog o Gymro a chwnstabl Castell Cricieth; ymladdwr dewr a oedd yn enwog yn ei ddydd, a’i ddewis arf oedd y fwyell; mab Gruffudd ap Hywel ac Angharad ferch Tegwared, tad Mallt a Lleucu; roedd yn enwog iawn am ei gampau fel capten ym myddin y Tywysog Du ym mrwydr Poitiers (1356), ac yn ôl traddodiad daliodd Jean Dda, brenin Ffrainc, yno; rhoddodd y tywysog lwfans bwyd iddo ef a’i fwyell enwog, rhenti melinau yng Nghaer ac, yn ddiweddarach, gwnstabliaeth Castell Cricieth, i gyd yn ddiolch am ei wrhydri; mae’n debyg mai oherwydd iddo dorri barf brenin Ffrainc â’i fwyell y cafodd y llysenw Syr Hywel y Fwyall; canodd Iolo Goch gywydd iddo tua 1376; canodd Gruffudd Gryg gywydd i’w frawd Einion ap Gruffudd; erys marwnadau iddo gan Ruffudd ap Maredudd a Rhisierdyn.Iolo Goch ↗Wicipedia CymraegBardd Cymraeg (tua 1320 hyd 1398/1400) a ystyrir yn un o’r cywyddwyr pwysicaf a mwyaf dylanwadol; cyfaill i’r bardd Llywelyn Goch ap Meurig Hen; adnabyddus am ei ganu i Owain Glyndŵr a’i ddisgrifiad o’i lys; ganwyd yn nhrefgordd Lleweni, plwyf Llanefydd, Dyffryn Clwyd; mae ei ach yn llawysgrif Peniarth 127 (tua 1510) yn mynd yn ôl at Alunog o Uwch Aled; yn ôl traddodiad enw ei wraig oedd Margred ferch Adda Fychan; cerddi mawl a marwnadau, canu serch, cerddi crefyddol a dychan, cywyddau ac englynion yn bennaf; cywyddau mawl i Syr Hywel y Fwyall, cwnstabl Cricieth, Edward III, meibion Tudur Fychan o Fôn, Syr Rhosier Mortimer, dau esgob Llanelwy a llys Hywel Cyffin, deon Llanelwy; tri chywydd arbennig i Owain Glyndŵr, un yn olrhain ei achau, un yn ei foli fel arweinydd a’r llall yn moli ei lys yn Sycharth, lle cawsai Iolo groeso cynnes ar bob ymweliad; marwnadau i Dudur o Fôn a’i feibion, Syr Rhys ap Gruffudd ac Ithel ap Robert, a thair marwnad bwysig i’r beirdd Dafydd ap Gwilym, Llywelyn Goch ap Meurig Hen ac Ithel Ddu; yn ei farwnad i Oronwy ap Tudur, o Duduriaid Penmynydd, a foddwyd yng Nghaint ar 22 Mawrth 1382, mae’n sôn am gwmwl dros Fôn fel mwg llosgi gwymon ac am storm ar ddydd Mawrth 1 Ebrill, y diwrnod cyn i gorff Goronwy gyrraedd Llan-faes; astudiodd Dr Dafydd Johnston y llinellau hyn fel cofnod o dywydd y cyfnod.
Ffynonellau a darllen pellach
Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynArglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.
Llywelyn BrenBardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymPrifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.
Iolo GochYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf