Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 1318 (wedi’i gofnodi) Arglwydd Senghennydd Cymru Glyndŵr Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Adfeilion Castell Morgraig, ar fryniau Senghennydd, arglwyddiaeth Llywelyn Bren
Adfeilion Castell Morgraig, ar fryniau Senghennydd, arglwyddiaeth Llywelyn Bren · Llun: Wikimedia Commons · John Lord, CC BY-SA 2.0

Roedd Llywelyn Bren, Llywelyn ap Gruffudd ap Rhys, yn arglwydd Senghennydd ym mlaenau Morgannwg ac yn or-ŵyr i Ifor Bach. Yn ŵr diwylliedig a ddarllenai Gymraeg, Ffrangeg a Lladin ac a gadwai gwmni’r beirdd, arweiniodd bobl Morgannwg yng ngwrthryfel 1316, a phan fethodd ildiodd ei hun er mwyn i’w wŷr gael byw. Mae’r Bywgraffiadur yn ei alw’n ferthyr gwrthryfel.

GanwydYn y 1260au
Bu farw1317 neu 1318, Caerdydd
Ei arglwyddiaethSenghennydd a Meisgyn, Morgannwg
Ei gyndadIfor Bach
Ei wraigLleucu
Ei feibionGruffudd, John, Meurig, Roger, William, Llywelyn ac eraill

O linach Ifor Bach#

Hanai Llywelyn o hen dŷ brenhinol Senghennydd a Meisgyn, llinach Ifor Bach. Collodd ei dad Gruffudd ap Rhys yr arglwyddiaeth i Gilbert de Clare yn y 1260au, ond gofalodd fod ei fab yn dysgu tair iaith, Cymraeg, Ffrangeg a Lladin. Priododd Llywelyn Leucu, a bu iddynt o leiaf saith mab.

Arglwydd y llyfrau a’r beirdd#

Carai Llywelyn lenyddiaeth Cymru a Ffrainc. Roedd yn berchen llawysgrifau yn y ddwy iaith ac yn noddi’r beirdd, ac ymhlith ei lyfrau roedd copi o’r Roman de la Rose, yr unig un y gwyddys amdano yng Nghymru’r bedwaredd ganrif ar ddeg. Yn ôl traddodiad Cymreig roedd ganddo blasdy bychan yn Eglwysilan yn Senghennydd.

Blwyddyn o newyn#

Pan syrthiodd Gilbert de Clare, arglwydd Morgannwg, yn Bannockburn yn 1314, rhoddodd y brenin Payn de Turberville o Goety yng ngofal yr arglwyddiaeth. Roedd yn adeg o newyn drwy ogledd Ewrop, a gwasgodd Turberville yn galed ar bobl Morgannwg. Safodd Llywelyn drostynt ac apelio at Edward II, ond galwodd y brenin ef yn ‘fab angau’ a’i wysio i Lincoln i ateb cyhuddiad o frad. Aeth Llywelyn adref at ei bobl yn lle hynny.

Gwrthryfel 1316#

Ar 28 Ionawr 1316 arweiniodd Llywelyn a’i feibion wŷr blaenau Morgannwg yn erbyn Castell Caerffili, dal ei gwnstabl a chipio’r ward allanol. Lledodd y gwrthryfel ar draws Morgannwg o’r gorllewin hyd at Ruddni. Anfonodd y brenin Iarll Henffordd yn ei erbyn gyda lluoedd y Mers, ac ym mis Mawrth ciliodd y Cymry i fryniau uchel gogledd Morgannwg.

‘Fe ildiaf fy hun dros yr holl bobl’#

Ar 18 Mawrth 1316, yn Ystradfellte, casglodd Llywelyn ei wŷr yn y bryniau a dweud wrthynt mai arno ef yn unig yr oedd y bai, ac ildiodd i Iarll Henffordd. Cofnodwyd ei eiriau gan fynach o Malmesbury.

‘Myfi oedd achos y cyfan. Fe ildiaf fy hun dros yr holl bobl. Gwell yw i un farw nag i’r genedl gyfan gael ei halltudio neu ei rhoi i’r cleddyf.’

Llywelyn Bren, 1316

Merthyr Caerdydd#

Enillodd ei ddewrder barch y rhai a’i daliodd, Iarll Henffordd a Roger Mortimer, a erfyniodd ar y brenin i’w faddau ac a enillodd bardwn i lawer o’i wŷr. Ond syrthiodd Llywelyn i ddwylo Hugh Despenser yr Ieuaf, arglwydd newydd Morgannwg, a aeth ag ef i Gastell Caerdydd a’i roi i farwolaeth, lladd a alwai pobl yr oes yn anghyfreithlon. Claddwyd ef yn y Brodordy Llwyd yng Nghaerdydd.

Ei gofio#

Trodd marw Llywelyn y Cymry ac arglwyddi’r Mers fel ei gilydd yn erbyn y Despenseriaid, ac o fewn deng mlynedd roedd Hugh Despenser ac Edward II wedi syrthio. Ar 11 Chwefror 1327 rhoddwyd Senghennydd yn ôl i feibion Llywelyn, a bu Lleucu fyw hyd 1349. Fe’i cofir fel arglwydd a roddodd ei fywyd dros ei bobl.

Ar y llinell amser

  1. Llywelyn Bren yn codi

    Mae Llywelyn Bren o Senghennydd yn arwain pobl Morgannwg yn erbyn eu gormeswyr ac yn gwarchae ar Gastell Caerffili.

    Llywelyn Bren yn codi

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch
c. 1325–c. 1400

Rhydderch ab Ieuan Llwyd

Noddwr Llyfr Gwyn Rhydderch (wedi’i gofnodi)

Uchelwr, cyfreithiwr a noddwr o Barcrhydderch yng Ngheredigion, yr ysgrifennwyd Llyfr Gwyn Rhydderch iddo tua 1350, y llyfr cyflawn hynaf o chwedlau’r Mabinogi.

Rhydderch ab Ieuan Llwyd

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf