Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1905–1953

Idris Davies

Y glöwr a drodd yn athro o Rymni y canwyd ei gerddi am y cymoedd yn y blynyddoedd llwm, yn eu plith The Bells of Rhymney, ledled y byd.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1905–1953 (wedi’i gofnodi) Bardd y cymoedd a Chlychau Rhymni Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Cofeb Idris Davies yn Rhymni
Cofeb Idris Davies yn Rhymni · Llun: Wikimedia Commons · Robin Drayton, CC BY-SA 2.0

Daeth Idris Davies, bardd y glowyr o Rymni, yn llais cymoedd glo de Cymru. Aeth dan ddaear yn bedair ar ddeg, dysgodd farddoniaeth iddo’i hun wedi i’r pwll gau, ac ysgrifennodd am y cymoedd yn y 1920au a’r 1930au mor gywir nes i T. S. Eliot alw ei waith y cofnod barddonol gorau a wyddai amdano o un cyfnod mewn un lle. Daeth ei eiriau The Bells of Rhymney yn gân werin boblogaidd.

Ganed6 Ionawr 1905, 16 Field Street, Rhymni
Dan ddaearPyllau Abertyswg a Phontlotyn, o bedair ar ddeg
AthroLlundain 1932 hyd 1947; Cwmsyfiog 1947 hyd 1951
LlyfrauGwalia Deserta, The Angry Summer, Tonypandy, Selected Poems
Cerdd enwocafThe Bells of Rhymney
Bu farw6 Ebrill 1953, Rhymni

Rhymni#

Ganed Idris Davies ar 6 Ionawr 1905 yn 16 Field Street, Rhymni, Sir Fynwy, mab Evan Davies, weindiwr y lofa, a’i wraig Elizabeth Ann. Cymraeg oedd iaith y cartref, a dysgodd ef a’i chwaer fach Saesneg yn yr ysgol.

Saith mlynedd dan ddaear#

Yn bedair ar ddeg gadawodd yr ysgol ac aeth i lawr y pwll, ac am saith mlynedd bu’n gweithio dan ddaear yn Abertyswg ac ym mhwll Maerdy ym Mhontlotyn. Ar y talcen glo collodd fys mewn damwain.

Keats yn y dosbarth nos#

Yn hydref 1925 dechreuodd ddosbarthiadau nos, ac anogodd ei athro ef i brynu llyfr o gerddi Keats. Yna rhoddodd cyfaill fenthyg Shelley iddo, ac ar ôl Shelley daeth Wordsworth.

1926#

Yn 1926 daeth y Streic Gyffredinol, a chymerodd Idris ran weithgar ynddi. Pan ddaeth i ben, caeodd y pwll ac roedd yn ddi-waith. Am bedair blynedd dilynodd yr hyn a alwai’n ‘gêm hir ac unig hunanaddysg’, gan ddysgu ei hun.

Dod yn athro#

Yn 1929 daeth yn ddisgybl-athro yn ei hen ysgol, ac yn 1930 aeth i Goleg Loughborough a Phrifysgol Nottingham, gan gymhwyso’n athro yn 1932. Yn ddiweddarach enillodd ddiploma Prifysgol Llundain mewn hanes hefyd.

Llundain a’r rhyfel#

O 1932 bu’n dysgu mewn ysgolion cynradd yn Llundain, lle daeth yn gyfaill i Dylan Thomas a chyfarfod ag awduron Cymreig eraill yn siop lyfrau Griff ger Charing Cross Road. Yn y rhyfel aeth gyda’i ddisgyblion a symudwyd i gefn gwlad Lloegr, ac i Dreherbert a Llandysul yng Nghymru.

Gwalia Deserta#

Daeth ei lyfr cyntaf, Gwalia Deserta, allan yn 1938. Ynddo mae penillion The Bells of Rhymney, sy’n adrodd hanes Streic Gyffredinol 1926. Wedi i sawl canwr enwog eu codi, daeth y geiriau’n gân werin boblogaidd.

The Angry Summer#

Yn 1943 daeth The Angry Summer, ‘cerdd am 1926’, a ysgrifennwyd mewn dim ond tri mis adeg y rhyfel. Dilynodd Tonypandy and other poems yn 1945. Ef oedd yr unig fardd i adrodd digwyddiadau mawr y blynyddoedd hynny yn y cymoedd o’r tu mewn i’r cymunedau glofaol, o’i fywyd ei hun ar y talcen glo.

Y ddogfen farddonol orau a wn amdani am gyfnod arbennig mewn lle arbennig

T. S. Eliot am Idris Davies

Adref i’r cwm#

Yn 1947 daeth adref i Gwm Rhymni i ddysgu yn yr ysgol iau yng Nghwmsyfiog, ger Tredegar Newydd, ac i ddarllen, darlledu, darlithio ac ysgrifennu. Darllenodd Dylan Thomas The Bells of Rhymney ar y radio ar Ddydd Gŵyl Dewi.

Ei gofio#

Bu farw Idris Davies yng nghartref ei fam yn 7 Victoria Road, Rhymni, ddydd Llun y Pasg, 6 Ebrill 1953, ac mae’n gorwedd ym mynwent Rhymni. Daeth ei Selected Poems allan y flwyddyn honno. Mae placiau ar ei gartref ac ar lyfrgell y dref, ac mae cerflun yn Rhymni yn dwyn llinell gyntaf ei gerdd Rhymney: ‘When April came to Rhymney with shower and sun and shower’.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf