Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1905–1995

Glyn Jones

Yr athro o Ferthyr Tudful y gwnaeth ei gerddi, ei straeon a’i nofelau, a’i lyfr The Dragon Has Two Tongues, ef yn dad i lenyddiaeth Saesneg Cymru.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1905–1995 (wedi’i gofnodi) Bardd, storïwr a llais Merthyr Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Hen Neuadd y Dref ym Merthyr Tudful, y dref lle ganwyd Glyn Jones
Hen Neuadd y Dref ym Merthyr Tudful, y dref lle ganwyd Glyn Jones · Llun: Wikimedia Commons · Robin Drayton, CC BY-SA 2.0

Roedd Glyn Jones, y bachgen o Ferthyr a ddaeth yn ysgolfeistr yng Nghaerdydd, yn fardd, storïwr a nofelydd, ac yn gyfaill i lawer o awduron Cymreig ei oes a ysgrifennai yn Saesneg. Adroddodd ei lyfr The Dragon Has Two Tongues hanes yr ysgrifennu hwnnw, a chariodd ei gyfieithiadau hen benillion Cymru a chaneuon Llywarch Hen a Heledd i’r Saesneg.

Ganed28 Chwefror 1905, 16 Clare Street, Merthyr Tudful
YsgolYsgol Ramadeg Cyfarthfa, yng Nghastell Cyfarthfa
AthroCaerdydd a’r Eglwys Newydd, o 1925
Nofel anwylafThe Island of Apples, 1965
AstudiaethThe Dragon Has Two Tongues, 1968
AnrhydeddauGorsedd y Beirdd 1988; doethuriaethau er anrhydedd
Bu farw10 Ebrill 1995, Caerdydd

Merthyr#

Ganed Morgan Glyndwr Jones ar 28 Chwefror 1905 yn 16 Clare Street, Merthyr Tudful, mab William Henry Jones, clerc gyda’r Swyddfa Bost, a’i wraig Margaret, athrawes. Roedd ei daid, Llwch-Haiarn, yn fardd Cymraeg. Siaradai ei rieni Gymraeg, a magwyd ef yn y capel a’r Ysgol Sul.

Yn fachgen treuliai ei hafau yn Y Lan, fferm yn Llanybri, Sir Gaerfyrddin. O 1916 hyd 1923 aeth i Ysgol Ramadeg Cyfarthfa, a oedd yng Nghastell Cyfarthfa.

Cael y Gymraeg yn ôl#

Saesneg oedd ei holl addysg, ac erbyn gadael yr ysgol roedd ei Gymraeg bron wedi llithro ymaith. Yn ŵr ifanc aeth ati i’w hennill yn ôl. Erbyn 1932 roedd yn mynychu dosbarth nos dan Saunders Lewis, a dechreuodd gyfieithu barddoniaeth Gymraeg i’r Saesneg.

Athro Caerdydd#

Wedi hyfforddi yn Cheltenham cymhwysodd yn 1925 a dechrau dysgu yn Ysgol Wood Street yng Nghaerdydd. Gwnaeth tlodi’r plant a ddysgai ef yn sosialydd am oes. Ar hyd ei oes perthynai i’r capel Cymraeg yn Minny Street, Cathays.

Yn 1935 priododd Doreen, a chyflwynodd bob un o’i lyfrau iddi. Yn ddyn heddwch, cofrestrodd yn 1940 yn wrthwynebydd cydwybodol, ac o 1952 bu’n dysgu Saesneg yn ysgol Glantaf yn yr Eglwys Newydd.

Cyfaill Dylan Thomas#

Yn 1934, wedi darllen cerdd gan y Dylan Thomas ifanc, ysgrifennodd Glyn ato, a dyna ddechrau cyfeillgarwch hir. Y Sulgwyn hwnnw gyrrodd Thomas i Dalacharn, ac adroddodd wrtho hanes Dr William Price, a ddefnyddiodd Thomas wedyn yn un o’i straeon.

Straeon a cherddi#

Daeth ei gyfrol gyntaf o straeon, The Blue Bed, allan yn 1937, a’i Poems yn 1939. Dilynodd The Water Music yn 1944 a The Dream of Jake Hopkins yn 1954.

Y nofelau#

Ysgrifennodd dair nofel: The Valley, the City, the Village yn 1956, The Learning Lark yn 1960 a The Island of Apples yn 1965, a ystyrir gan lawer yn orau.

The Dragon Has Two Tongues#

Yn 1968 cyhoeddodd The Dragon Has Two Tongues, astudiaeth o’r awduron Cymreig a ysgrifennai yn Saesneg. Gyda John Rowlands ysgrifennodd Profiles yn ddiweddarach, canllaw i awduron Cymru’r ugeinfed ganrif.

Hen ganeuon mewn iaith newydd#

Gyda T. J. Morgan cyfieithodd The Saga of Llywarch the Old a The Story of Heledd, a rhoddodd hen benillion Cymru i ddarllenwyr Saesneg yn When the Rose-bush Brings Forth Apples a Honey on the Wormwood.

Anrhydeddau#

Derbyniodd wobr Cyngor Celfyddydau Cymru yn 1971 am ei gyfraniad i lenyddiaeth Cymru a doethuriaeth er anrhydedd gan Brifysgol Cymru yn 1974. Yn 1985 daeth yn aelod er anrhydedd cyntaf yr Academi Gymreig, yn 1988 anrhydeddodd Gorsedd y Beirdd ef â’i Gwisg Wen, ac yn 1994 daeth yn Llywydd adran Saesneg yr Academi.

Llansteffan#

Bu farw Glyn Jones gartref yng Nghaerdydd ar 10 Ebrill 1995, yn naw deg oed. Cynhaliwyd ei angladd yn ei gapel yn Minny Street, ac mae ei lwch yn gorffwys ym mynwent Llansteffan yn Sir Gaerfyrddin.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf