Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1904–1980

Caradog Prichard

Y bardd a’r newyddiadurwr o Fethesda a enillodd y goron dair blynedd yn olynol ac a ysgrifennodd Un Nos Ola Leuad, a elwir yn aml y nofel fwyaf yn y Gymraeg.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1904–1980 (wedi’i gofnodi) Awdur Un Nos Ola Leuad Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Caradog Prichard yn Eisteddfod Genedlaethol Caernarfon, 1979, llun gan Geoff Charles
Caradog Prichard yn Eisteddfod Genedlaethol Caernarfon, 1979, llun gan Geoff Charles · Llun: Wikimedia Commons · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0

Enillodd Caradog Prichard, mab y chwarelwr o Fethesda, Goron yr Eisteddfod Genedlaethol dair blynedd yn olynol, yr unig fardd erioed i wneud hynny, a’r Gadair yn ddiweddarach. Adroddodd ei unig nofel, Un Nos Ola Leuad, hanes plentyndod ym Methesda yn llais y pentref, newidiodd ffuglen Gymraeg, ac fe’i darllenwyd mewn llawer o ieithoedd ledled y byd.

Ganed3 Tachwedd 1904, Llwyn Onn, Bethesda
CoronauCaergybi 1927, Treorci 1928, Lerpwl 1929
CadairLlanelli 1962, Llef un yn Llefain
NofelUn Nos Ola Leuad, 1961
NewyddiadurwrWestern Mail, News Chronicle, Daily Telegraph
Bu farw25 Chwefror 1980

Tref y chwarel#

Ganed Caradog Prichard ar 3 Tachwedd 1904 yn Llwyn Onn, Allt Pen-y-bryn, Bethesda, yr ieuengaf o dri mab John Pritchard a’i wraig Margaret Jane. Gweithiai ei dad yn Chwarel y Penrhyn, un o chwareli llechi mwyaf y byd. Pan oedd Caradog yn ddim ond pum mis oed, lladdwyd ei dad mewn damwain yn y chwarel.

Tyfodd y tri bachgen mewn tlodi, ym mlynyddoedd streic fawr y Penrhyn a Diwygiad 1904. Aeth eu mam yn wael, ac o 1923 cafodd ofal yn yr ysbyty yn Ninbych am weddill ei hoes.

Y newyddiadurwr ifanc#

Yn 1922 gadawodd Ysgol Sir Bethesda i ennill ei fara, yn is-olygydd ar Yr Herald Cymraeg yng Nghaernarfon ac yna’n ohebydd yn Nyffryn Conwy. Drwy’r amser roedd yn barddoni ac yn ennill gwobrau mewn eisteddfodau lleol.

Tair Coron#

Yn 1927, yn ddim ond dwy ar hugain, enillodd y Goron yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaergybi, y bardd ieuengaf erioed i’w hennill. Yn 1928 enillodd hi eto yn Nhreorci, ac yn 1929 eto yn Lerpwl. Ni choronwyd yr un bardd arall erioed dair blynedd yn olynol.

Aeth ei dair cerdd goronog, Y Briodas, Penyd ac Y Gân Ni Chanwyd, i’w gyfrol gyntaf, Canu Cynnar, yn 1937, a gyflwynodd i’w fam.

Caerdydd a Llundain#

Symudodd i Gaerdydd yn 1927 i weithio i’r Western Mail, gan astudio Cymraeg a Saesneg yng Ngholeg y Brifysgol yr un pryd a graddio yn 1933. Yr haf hwnnw priododd Mattie Evans o’r Gilfach-goch, ac yn 1934 symudasant i Lundain, lle bu’n gweithio ar y News Chronicle.

Wedi’i alw i’r fyddin yn 1942, ysgrifennodd ddyddiadur bywiog a doniol o’i hyfforddiant, ’R Wyf Innau’n Filwr Bychan, a threuliodd ddwy flynedd olaf y rhyfel yn Delhi. O 1947 bu’n is-olygydd seneddol y Daily Telegraph, a’r flwyddyn honno ganed eu merch Mari.

Un Nos Ola Leuad#

Yn 1961 cyhoeddodd ei unig nofel, Un Nos Ola Leuad. Mae’n adrodd hanes bachgen yn tyfu i fyny ym Methesda adeg y Rhyfel Byd Cyntaf, yn Gymraeg bob dydd ardal Bethesda, yn llifo fel meddyliau’r bachgen ei hun. Aeth â ffuglen Gymraeg i gyfeiriadau newydd ac mae wedi llunio nofelau Cymraeg byth ers hynny.

Fe’i gwnaed ar gyfer y radio, y teledu, y llwyfan ac, yn 1991, y sinema. Yn Saesneg mae’n un o Twentieth-Century Classics Penguin, ac fe’i cyfieithwyd i Ffrangeg, Almaeneg, Iseldireg, Eidaleg, Groeg, Tsieceg, Daneg, Sbaeneg, Pwyleg, Hebraeg a mwy.

Y Gadair#

Yn 1962, yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanelli, enillodd y Gadair gyda’i gerdd Llef un yn Llefain.

Cymro yn Llundain#

Am fwy na hanner ei oes bu’n byw yn Llundain, a gweithiodd yn dawel dros Gymry Llundain, gan olygu eu papur Y Ddinas. Bod ymhell o’i wreiddiau ym Methesda oedd y sbardun i lawer o’i ysgrifennu. Wedi ymddeol o’r Telegraph yn 1972 parhaodd i anfon adroddiadau o’r Eisteddfod Genedlaethol.

Yn 1973 adroddodd ei hanes ei hun, yn agored ac yn ddifyr, yn Afal Drwg Adda, ac yn 1979 cyhoeddwyd ei gerddi cyflawn.

Adref i Fethesda#

Bu farw Caradog Prichard ar 25 Chwefror 1980 a dygwyd ef adref i Fethesda, i orwedd ym mynwent Eglwys Coetmor.

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf