Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1814–1889

John Hughes

Peiriannydd o Ferthyr a sefydlodd y gwaith haearn a thref Hughesovka yn Wcráin yn 1869, y ddinas a elwir heddiw’n Donetsk.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1814–1889 (wedi’i gofnodi) Sylfaenydd dinas yn Wcráin Y Gymru Ddiwydiannol Diwydiant a menter
John Hughes
John Hughes · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Sefydlodd John Hughes o Ferthyr Tudful ddinas. Yn 1870 hwyliodd am baith gwag y Donbas gydag wyth llong o beiriannau a chant o ddynion medrus o dde Cymru, a chodi gwaith haearn mor fawr nes i’r dref o’i gwmpas, a enwyd yn Hughesovka ar ei ôl, dyfu’n ddinas Donetsk yn Wcráin, sy’n gartref heddiw i ryw filiwn o bobl.

Ganed1814, Merthyr Tudful
HyfforddwydGwaith haearn Cyfarthfa, dan ei dad
Gwnaeth ei enwFfowndri Uskside, Casnewydd, a Millwall, Llundain
Hwyliodd am y Donbas1870, gyda thua chant o weithwyr o Gymru
TrefHughesovka (Yuzovka), Donetsk heddiw
Bu farw17 Mehefin 1889, St Petersburg

Mab Cyfarthfa#

Ganed John Hughes ym Merthyr Tudful yn 1814, pan oedd yn brifddinas haearn y byd. Ei dad oedd prif beiriannydd gwaith haearn mawr Cyfarthfa, ac yno, dan lygad ei dad, y dysgodd John ei grefft.

Casnewydd a’r platiau arfwisg#

Symudodd ymlaen i Lynebwy ac yna, yn y 1840au, i Ffowndri Uskside yng Nghasnewydd. Yno gwnaeth ei enw a’i ffortiwn gyda chyfres o batentau ar gyfer gynnau a phlatiau arfwisg. Erbyn ei fod yn wyth ar hugain roedd yn berchen ar iard longau, ac erbyn ei fod yn dri deg chwech ar ei ffowndri ei hun. Priododd Elizabeth Lewis, a ganed eu hwyth plentyn, chwe mab a dwy ferch, i gyd yng Nghasnewydd.

Llongau haearn Millwall#

Yn y 1850au aeth i Lundain i reoli’r gefeiliau a’r melinau rholio yn Millwall ar afon Tafwys. Enillodd y gwaith glod drwy’r byd am wisgo llongau rhyfel pren y Llynges Frenhinol mewn haearn, ac aeth llawer o’r clod i Hughes. Yn 1864 cynlluniodd gerbyd i ynnau trymion a fabwysiadwyd gan y Llynges Frenhinol a llyngesau eraill Ewrop, a chyrhaeddodd ei enw am ffyrdd gwell o wneud haearn a dur cyn belled â Rwsia.

Yr alwad o Rwsia#

Ychydig o reilffyrdd oedd gan Rwsia a thalai’n ddrud am haearn a ddeuai o Ferthyr a Dowlais, ac roedd ei llywodraeth am gael gweithfeydd ei hun. Yn 1869 rhoddodd gonsesiwn i Hughes i’w codi. Ac yntau’n rhydd i ddewis unrhyw fan, teithiodd ar hyd a lled y wlad ac ymsefydlu mewn llecyn unig ar baith basn y Donets, i’r gogledd o Fôr Azov, gyda glo oddi tano a mwyn haearn o fewn cyrraedd.

Wyth llong o Gymru#

Ffurfiodd y New Russia Company, ac yn haf 1870, yn bum deg pump oed, hwyliodd gydag wyth llong yn cario popeth yr oedd ei angen i godi gwaith haearn, a thua chant o weithwyr haearn a glowyr, y rhan fwyaf ohonynt o dde Cymru. Ger afon Kalmius cododd waith ag wyth ffwrnais chwyth, a bwriwyd yr haearn cyntaf yn 1872. Dilynodd glofeydd, mwynfeydd haearn, gwaith brics a melin reiliau.

Hughesovka#

Tyfodd tref o gwmpas y gwaith a chymryd ei enw, Hughesovka, neu Yuzovka yn Rwseg. Rhoddodd Hughes iddi ysbyty, ysgolion, baddondai, ystafelloedd te, brigâd dân ac eglwys wedi’i chysegru i San Siôr a Dewi Sant. Gwnaeth teuluoedd o Ferthyr, Dowlais a Rhymni eu cartrefi yno, a llanwodd Cymry lawer o’r swyddi medrus a rheoli am flynyddoedd i ddod.

Ei feibion yn parhau#

Bu farw John Hughes ar 17 Mehefin 1889 ar daith fusnes i St Petersburg, a daethpwyd ag ef adref i’w gladdu wrth ochr ei wraig yn West Norwood yn Llundain. Parhaodd ei bedwar mab y gwaith, ac erbyn 1913 gwnâi gwaith Hughes bron i dri chwarter holl haearn Ymerodraeth Rwsia. Daeth rhan y teulu i ben gyda chwyldro 1917, ac ailenwyd y dref yn Stalino yn 1924 ac yn Donetsk yn 1961.

Cofio mewn dwy wlad#

Yn 2001 codwyd cerflun o John Hughes gan Oleksandr Skorykh yn Donetsk, y ddinas a sefydlodd. Yng Nghymru adroddwyd ei hanes mewn llyfrau gan Susan Edwards a Colin Thomas, mewn ffilm a enillodd wobr BAFTA Cymru, ac mewn alaw a enwyd ar ôl Hughesovka ar albwm y Manic Street Preachers, Futurology.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf