Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1818–1898

John Jones, Seryddwr

Llafurwr o Fôn ar gei llechi Bangor a ddysgodd seryddiaeth ei hun, a luniodd lensys a drychau ei delesgopau ei hun, ac a ysgrifennodd ac a ddarlithiodd am y sêr yn Gymraeg.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1818–1898 (wedi’i gofnodi) Seryddwr y cei llechi Y Gymru Ddiwydiannol Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
John Jones gyda’i delesgop cartref
John Jones gyda’i delesgop cartref · Llun: Wikimedia Commons · CamWrthGam, CC BY-SA 4.0

Bachgen fferm a llwythwr llechi ar y cei ym Mangor oedd John Jones o Fôn, Ioan Bryngwyn Bach, a ddysgodd y sêr iddo’i hun. Heb fawr ddim ysgol dysgodd Roeg a Hebraeg, roedd yn berchen ar chwe geiriadur ar hugain, ysgrifennai farddoniaeth a cherddoriaeth, ac adeiladodd ei delesgopau ei hun, ac un ohonynt oedd y telesgop adlewyrchol arian-ar-wydr cyntaf yng Nghymru. Adwaenai Cymru ef yn syml fel John Jones Seryddwr.

Ganed1818, Bryngwyn Bach, Dwyran, Môn
Enw barddolIoan Bryngwyn Bach
GwaithGwas fferm; llwythwr llechi ym Mhorth Penrhyn, Bangor, o 1848
TelesgopauDau o’i waith ei hun, yn eu plith ‘Jumbo’
IeithoeddCymraeg, Saesneg, Groeg a Hebraeg
Bu farw1898, Bangor

Bachgen o Lanidan#

Ganed John Jones yn 1818 ym Mryngwyn Bach, ger Dwyran ym mhlwyf Llanidan, yn ne-orllewin Môn. Ychydig o addysg elfennol yn unig a gafodd, ac o ddeuddeg oed bu’n gweithio fel gwas fferm.

Cei’r llechi ym Mangor#

Yn 1848 aeth i weithio ym Mhorth Penrhyn, ger Bangor, lle llwythid llechi ar longau. Ei waith oedd llwytho’r llechi a chyfrif y llwythi. Roedd yn waith caled a phlaen, ond rhoddai bob awr sbâr i astudio.

Dysgu o lyfrau benthyg#

Darllenai lyfrau o lyfrgell gweinidog lleol, ac ohonynt dysgodd seryddiaeth, ei gariad mawr, ac ieithoedd y Beibl. Daeth yn berchen ar chwe geiriadur ar hugain, ac wrth fwrdd ei frecwast darllenai’r Ysgrythurau yn Gymraeg, Saesneg, Groeg a Hebraeg ochr yn ochr. Roedd yn gerddor hefyd, ac ysgrifennai benillion dan yr enw barddol Ioan Bryngwyn Bach.

Telesgopau o’i waith ei hun#

Ni allai gweithiwr brynu telesgop, felly gwnaeth John Jones ei rai ei hun. Adeiladodd ddau, ac un ohonynt, a alwodd yn Jumbo, y dywedir mai hwn oedd y telesgop adlewyrchol arian-ar-wydr cyntaf yng Nghymru. Drwyddynt gwyliai llwythwr llechi Bangor y lleuad, y planedau a’r sêr.

Samuel Smiles yn dod i Fangor#

Lledodd ei enw drwy wledydd Prydain pan ddaeth Samuel Smiles, awdur y llyfr enwog Self-Help, i Fangor i’w weld. Ysgrifennodd Smiles amdano a’i ganmol yn ei lyfr Men of Invention and Industry yn 1884.

Cofio#

Bu farw John Jones ym Mangor yn 1898. Cyhoeddwyd hanes byr ei fywyd yn ei eiriau ei hun yn Y Geninen yn 1901. Yn 2004 fe’i pleidleisiwyd yn un o 100 o Arwyr Cymru y BBC, ac mae Cyngor Sir Ynys Môn wedi codi plac er anrhydedd iddo ym Mrynsiencyn.

Ffynonellau a darllen pellach

Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf