Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1822–1898

Michael D. Jones

Gweinidog o’r Bala a freuddwydiodd am famwlad Gymraeg dros y môr ac a arweiniodd y cynllun i wladychu Patagonia.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1822–1898 (wedi’i gofnodi) Tad y Wladfa Y Gymru Ddiwydiannol Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
Ffotograff o Michael D. Jones, sylfaenydd y Wladfa ym Mhatagonia, tua 1890
Ffotograff o Michael D. Jones, sylfaenydd y Wladfa ym Mhatagonia, tua 1890 · Llun: Unknown photographer, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Michael D. Jones o Lanuwchllyn a’r Bala oedd tad y Wladfa, y wladychfa Gymreig ym Mhatagonia, ac un o dadau cenedlaetholdeb Cymreig modern. Wedi gweld ymfudwyr o Gymru yn America yn colli eu hiaith o fewn cenhedlaeth, breuddwydiodd am Gymru newydd dros y môr lle byddai’r Gymraeg yn iaith y capel, yr ysgol, masnach a llywodraeth. Yn 1865 cariodd y Mimosa y freuddwyd honno i lannau Patagonia, lle siaredir Cymraeg o hyd heddiw.

Ganed2 Mawrth 1822, tŷ’r Hen Gapel, Llanuwchllyn
OrdeiniwydCincinnati, Ohio, Rhagfyr 1848
PrifathroColeg Annibynnol y Bala, 1855–1892
Y WladfaGlaniodd y Mimosa 28 Gorffennaf 1865
Cynghorydd sirCyngor Sir Feirionnydd cyntaf, 1889
Bu farw2 Rhagfyr 1898, Bodiwan, y Bala

Mab yr Hen Gapel#

Ganed Michael Daniel Jones ar 2 Mawrth 1822 yn nhŷ’r Hen Gapel, hen gapel Llanuwchllyn, ym mhen uchaf Llyn Tegid, mab y gweinidog Michael Jones a Mary Hughes. Cafodd ei ddysgu yn ysgol ei dad, bu am gyfnod byr yn brentis i ddilledydd yn Wrecsam, ac yna hyfforddodd i’r weinidogaeth yn y Coleg Presbyteraidd yng Nghaerfyrddin ac yng Ngholeg Highbury yn Llundain.

Ymhlith Cymry America#

Yn 1848 aeth i’r Unol Daleithiau i weld drosto’i hun ei gwerinlywodraeth, ei chaethwasiaeth a bywyd y Cymry a ymgartrefodd yno. Ym mis Rhagfyr 1848 fe’i hordeiniwyd yn weinidog yr eglwys Gymraeg yn Lawrence Street, Cincinnati, a helpodd i sefydlu Cymdeithas y Brython i gynorthwyo’r ymfudwyr o Gymru a lifai i’r wlad, gan fod yn ysgrifennydd iddi.

Breuddwyd Cymru newydd#

Yn America gwelodd mor gyflym y collai’r Cymry eu hiaith, eu harferion a’u ffydd unwaith y gwasgerid hwy ymhlith pobloedd eraill. Daeth i gredu na allai’r Cymry gadw’u diwylliant oni bai eu bod yn ymgartrefu gyda’i gilydd, mewn gwlad lle cynhelid pob agwedd ar fywyd cyhoeddus yn Gymraeg. Ystyriodd lawer lle, yn eu plith Oregon, Ynys Vancouver a Phalesteina.

Prifathro yn y Bala#

Yn ôl yng Nghymru bu’n weinidog ym Mwlchnewydd a Gibeon yn Sir Gaerfyrddin o 1850, ac yn 1855 dilynodd ei dad yn brifathro’r Coleg Annibynnol yn y Bala, swydd a ddaliodd hyd 1892. Yno hyfforddodd weinidogion ifainc a daeth yn un o leisiau radicalaidd blaenaf Cymru, yn radical a ffurfiwyd gan y caledi a osododd y landlordiaid ar werin cefn gwlad Cymru.

Y Wladfa#

Trodd ei olygon o’r diwedd at Batagonia, ar arfordir pell yr Ariannin, lle gallai gwladfa Gymreig ei llywodraethu ei hun yn ei hiaith ei hun. Aeth Lewis Jones a Love Jones-Parry allan i weld y tir yn 1862, ac ar 28 Gorffennaf 1865 glaniodd y llong Mimosa 153 o ymfudwyr o Gymru ym Mhorth Madryn. Dathlwyd 150 mlwyddiant y glanio yn 2015.

Tad cenedlaetholdeb modern#

Roedd Michael D. Jones ymhlith y cyntaf yn y cyfnod modern i alw am hunanlywodraeth i Gymru, a’r cyntaf i geisio ateb gwleidyddol i amddiffyn hunaniaeth Gymreig. Galwyd ef yn dad y deffroad cenedlaethol yng Nghymru, a dywedir mai iddo ef ac Emrys ap Iwan yn anad neb y perthyn y clod am droi gwladgarwch Cymreig yn genedlaetholdeb ymarferol egnïol. Yn 1889 etholwyd ef i Gyngor Sir Feirionnydd cyntaf.

Ei goffa#

Bu farw ym Modiwan, ei gartref ar gyrion y Bala, ar 2 Rhagfyr 1898, a’i gladdu ym mynwent yr Hen Gapel yn Llanuwchllyn, lle saif cofeb iddo heddiw. Yr ochr draw i’r byd, yng nghapeli, ysgolion ac eisteddfodau Dyffryn Camwy, mae ei freuddwyd o Gymru Gymraeg y tu hwnt i Gymru yn fyw o hyd.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf