Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1818–1890

David Davies, Llandinam

Mab llifiwr o Landinam a adeiladodd reilffyrdd ar draws canolbarth Cymru, suddo pyllau cyfoethocaf y Rhondda ac adeiladu Dociau’r Barri.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1818–1890 (wedi’i gofnodi) Top Sawyer Y Gymru Ddiwydiannol Diwydiant a menter
David Davies, Llandinam
David Davies, Llandinam · Llun: Wikimedia Commons · Glamorgan Record Office, Parth cyhoeddus

Gadawodd David Davies o Landinam, Top Sawyer, ysgol y pentref yn un ar ddeg oed a dod yn un o ddiwydiannwyr mwyaf llwyddiannus Cymru yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Adeiladodd reilffyrdd canolbarth Cymru, agorodd lo ager cyfoethog y Rhondda uchaf, a chododd ei ddociau ei hun yn y Barri, a oedd erbyn 1914 yn borthladd mwyaf Cymru. Rhoddodd ei gyfoeth yn hael i gapeli, ysgolion a’r coleg prifysgol newydd yn Aberystwyth, a rhoddodd ei wyresau un o gasgliadau celf mwyaf Cymru i’r genedl.

Ganed18 Rhagfyr 1818, Llandinam, Sir Drefaldwyn
LlysenwTop Sawyer
Rheilffordd gyntafLlanidloes a’r Drenewydd, agorwyd 1859
GloPyllau’r Parc a’r Maendy, y Rhondda uchaf, o 1864; yr Ocean Coal Company, 1887
DociauY Barri, agorwyd 1889
Aelod SeneddolAberteifi, 1874–1886
Bu farw20 Gorffennaf 1890

Top Sawyer#

Ganed David Davies yn Llandinam ar 18 Rhagfyr 1818, yr hynaf o naw plentyn ffermwr, David Davies, a’i wraig Elizabeth. Yn un ar ddeg gadawodd ysgol y pentref i helpu ei dad i ffermio a llifio coed, ac roedd mor dda wrthi nes iddo frolio ar hyd ei oes mai ef oedd y top sawyer bob amser, y dyn sy’n gweithio pen uchaf y llif. Pan fu farw ei dad yn 1846 cymerodd ofal ei frodyr a’i chwiorydd iau.

O bont i’r rheilffyrdd#

Yr un flwyddyn gofynnwyd iddo godi sylfeini pont newydd dros Hafren yn Llandinam, a’i rhoes ar ben ffordd fel contractwr. Yn 1855 dechreuodd reilffordd Llanidloes a’r Drenewydd, a agorwyd yn 1859; nid oedd yn cysylltu â’r un lein arall ar y naill ben na’r llall, felly bu rhaid cario’i pheiriannau a’i cherbydau i mewn ar wagenni o Groesoswallt, dri deg chwech o filltiroedd i ffwrdd.

Rheilffyrdd Cymru#

Gyda phartneriaid megis Thomas Savin aeth ymlaen i adeiladu lein Dyffryn Clwyd, Croesoswallt a’r Drenewydd, y Drenewydd a Machynlleth, Penfro a Dinbych-y-pysgod, a’r lein o Bencader i Aberystwyth, a agorwyd yn 1867. I’w chario dros Gors Caron feddal, dywedir iddo brynu holl gnu defaid Ceredigion am flwyddyn i’w gosod yn wely i’r cledrau. Yn 1862 aeth gyda’r peiriannydd Benjamin Piercy i Sardinia i gynghori ar reilffyrdd yr ynys honno.

Glo yn y Rhondda#

Yn 1864 cymerodd les ar lo’r Rhondda uchaf a dechrau suddo pyllau’r Parc a’r Maendy. Bu’r chwilio am yr wythïen yn hir, a daeth ei arian i ben, ond cytunodd ei weithwyr i weithio un wythnos arall heb gyflog, a’r wythnos honno cafwyd y glo. Dilynodd rhagor o byllau, y Dare, y Western a’r Eastern, y Garw a’r Lady Windsor, ac yn 1887 unwyd hwy fel yr Ocean Coal Company, a enillodd iddo’r enw Davies yr Ocean. Drwy ei byllau tyfodd y Rhondda yn faes glo pwysig iawn.

Dociau’r Barri#

Ni allai rheilffordd Cwm Taf a dociau Bute yng Nghaerdydd gario’i holl lo, a chodent yn ddrud amdano. Felly aeth Davies ati i godi doc newydd ei hun yn y Barri, gyda’i reilffordd ei hun o’r Rhondda. Wedi brwydr galed yn y Senedd fe’i hagorwyd yn 1889, ac erbyn 1914 y Barri oedd porthladd mwyaf Cymru.

Aelod Seneddol a chyfaill dysg#

Yn 1874 a 1880 dychwelodd pobl Aberteifi ef i’r Senedd yn ddiwrthwynebiad, ac enillodd eto yn 1885. Roedd yn un o lywodraethwyr cyntaf Coleg Prifysgol Cymru yn Aberystwyth a’i drysorydd o 1875 hyd 1887. Yn 1889 etholwyd ef yn ddiwrthwynebiad i gyngor sir cyntaf Maldwyn, a bu’n gadeirydd bwrdd ysgol Llandinam am gyfnod hir.

Y capelwr hael#

Yn Fethodist Calfinaidd ar hyd ei oes, talodd David Davies am godi llawer o gapeli. Ni ddifethodd ei gyfoeth mawr ffyrdd syml ei ieuenctid, a rhoddai’n hael i achosion crefyddol ac addysgol ac i bobl mewn angen. Roedd i’w ymadrodd, meddid, huodledd cartrefol a hiwmor cynhenid. Priododd Margaret Jones o Lanfair Caereinion yn 1851, a chawsant un mab, Edward.

Ei etifeddiaeth#

Bu farw David Davies ar 20 Gorffennaf 1890. Saif ei gerfluniau ar bwys yr A470 yn Llandinam ac yn Nociau’r Barri. Defnyddiodd ei wyresau Gwendoline a Margaret Davies eu hetifeddiaeth i gasglu casgliad mawr o gelf, sydd i’w weld heddiw yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd.

Ar y llinell amser

  1. Agor Dociau’r Barri

    Mae David Davies, Llandinam, a’r perchnogion glo yn agor Dociau’r Barri. Erbyn 1913 y Barri yw porthladd glo prysuraf y byd.

    Agor Dociau’r Barri

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf