Ysgythriad ar ôl Henry Fuseli o Garadog gerbron yr Ymerawdwr Clawdiws yn Rhufain (1792) · Llun: Andrew Birrell (fl. 1782–1809), after Henry Fuseli (1741–1825), Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel
2 munud o ddarllen
Caratacus, Caradog yn Gymraeg, oedd mab y brenin mawr Cunobelinus ac arwr cyntaf brwydr hir y Brythoniaid yn erbyn Rhufain. Pan ddaeth y llengoedd yn OC 43 nid ildiodd. Aeth tua’r gorllewin i fryniau Cymru, arwain y Silwriaid a’r Ordoficiaid am y rhan fwyaf o ddegawd, a phan ddygwyd ef mewn cadwyni i Rufain, siaradodd mor dda nes i’r ymerawdwr ei ryddhau.FfynhonnellCaratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.
Pryd
Ymladdodd yn erbyn Rhufain o OC 43 hyd tua 51
Tad
Y brenin Cunobelinus, Cynfelyn
Arweiniodd
Y Catuvellauni, yna Silwriaid y de-ddwyrain ac Ordoficiaid canolbarth a gogledd Cymru
Cyn y goresgyniad roedd Caratacus wedi ennill tiroedd yr Atrebates, ac mae ei ddarnau arian yn dwyn llythrennau cyntaf ei enw, CARA. Pan anfonodd Claudius bedair lleng dan Aulus Plautius, rhyw ddeugain mil o wŷr, arweiniodd Caratacus a’i frawd Togodumnus yr amddiffyn. Ymladdasant ar afonydd Medway a Thafwys, a phan syrthiodd y de-ddwyrain, nid ildiodd Caratacus.FfynhonnellCaratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.
Aeth tua’r gorllewin, at bobloedd Cymru. Dywed yr hanesydd Rhufeinig Tacitus fod Silwriaid de-ddwyrain Cymru, pobl gref ac ystyfnig, yn ymddiried ynddo, a bod ei enw da yn uwch nag unrhyw arweinydd arall o’r Brythoniaid. Am flynyddoedd arweiniodd hwy mewn rhyfel o gyrchoedd a chuddymosodiadau yn erbyn y llywodraethwr Ostorius Scapula, ac yna symud i’r gogledd at yr Ordoficiaid.FfynonellauCaratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.The Annals, book XIV, chapters 29 and 30 ↗Tacitus, tua 116 OC; Loeb Classical Library, cyfieithiad Saesneg J. Jackson, 1937; LacusCurtius (Saesneg)Ymosoda Paulinus ar Fôn, ynys â phoblogaeth sylweddol ac yn hafan i ffoaduriaid: cychod gwaelod gwastad i’r gwŷr traed, y marchogion yn rhydio neu’n nofio wrth ochr eu meirch; ar y lan y rhyfelwyr, y gwragedd mewn du â ffaglau, a chylch o Dderwyddon yn codi eu dwylo i’r nef; safai’r milwyr fel petai eu haelodau wedi’u parlysu. Yna galwodd y gwrthryfel yn y dwyrain Paulinus ymaith.
O’r diwedd dewisodd le i sefyll ac ymladd: bryniau serth o amgylch, creigiau wedi’u pentyrru fel rhagfur lle bynnag yr oedd y llethr yn dyner, ac afon â rhyd ansicr o’i flaen. Ysgrifennodd Tacitus i Garadog fynd ymysg ei wŷr yn dweud y byddai’r dydd hwn yn ennill eu rhyddid yn ôl neu’n dechrau eu caethiwed am byth. Torrodd y Rhufeiniaid drwodd, daliwyd ei wraig a’i ferch ac ildiodd ei frodyr. Dihangodd Caratacus i’r gogledd, at y frenhines Cartimandua o’r Brigantes, a’i trosglwyddodd i Rufain mewn cadwyni. Enwyd lleoedd o fryniau Swydd Amwythig hyd Lanymynech yn faes y frwydr.FfynhonnellCaratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.
Yn Rhufain, tyrrodd y bobl i weld y gŵr a’u heriodd cyhyd. Nid oedd cywilydd ar Garadog. Dywedodd wrth Claudius: ‘Roedd gennyf feirch, gwŷr, arfau a chyfoeth: pa ryfedd os nad oeddwn am eu colli? Os mynnwch reoli pawb, a ddilyn hynny fod rhaid i bawb groesawu caethiwed?’ A gorffennodd: ‘Arbedwch fi, a byddaf yn esiampl dragwyddol o’ch trugaredd.’ Rhoddodd Claudius bardwn iddo ef, ei wraig a’i frodyr, a bu fyw yn Rhufain mewn heddwch.FfynhonnellCaratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.
Os mynnwch reoli pawb, a ddilyn hynny fod rhaid i bawb dderbyn eich caethiwed chwi?
Dywed Dio Cassius i Garadog, wrth gerdded drwy’r ddinas fawr wedi ei ryddhau, ofyn: ‘A chwithau â’r fath feddiannau, a chynifer ohonynt, a ydych yn dal i chwennych ein cytiau tlawd ni?’ Cofiodd traddodiad Cymru ef fel Caradog fab Brân, ac mae ei enw wedi’i roi ar fryniau, ysgolion, strydoedd a phlant ledled Cymru byth ers hynny.FfynonellauCaratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.Notes to Branwen the Daughter of Llŷr: Bendigeid Vran ↗Arglwyddes Charlotte Guest, The Mabinogion (argraffiad 1877), tudalennau 385–386 (Saesneg)Mae’n dyfynnu’r triawd (Tr. 35) am Frân Fendigaid fab Llŷr Llediaith, a ddaeth gyntaf â ffydd Crist i genedl y Cymry o Rufain, lle bu saith mlynedd yn wystl dros ei fab Caradog; enillodd hyn i’w deulu’r anrhydedd o’i gyfrif yn un o dri llwyth sanctaidd Ynys Prydain, gyda theuluoedd Cunedda Wledig a Brychan Brycheiniog; noda Guest fod yr hanes yn wahanol iawn i’r awduron clasurol am gaethiwed Caradog.
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Hyd yn oed wedi i Garadog gael ei ddal, mae’r Silwriaid yn dal i ymladd. Mae Tacitus yn cofnodi iddynt drechu lleng Rufeinig a blino’r fyddin am flynyddoedd.
Brenhines a gododd yn erbyn Rhufain (wedi’i gofnodi)
Brenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.
Brenin Cristnogol cyntaf y Brythoniaid (cronicl cynnar:· Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)
Brenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.