Hanes Cymru / Cymru Rufeinig

d. AD 61

Buddug

Brenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.

Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. AD 61 (wedi’i gofnodi) Brenhines a gododd yn erbyn Rhufain Cymru Rufeinig Arwyr gwerin
Buddug, gan John Opie
Buddug, gan John Opie · Llun: Wikimedia Commons · John Opie, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Buddug: buddugoliaeth, ffurf Gymraeg Boudica

Arweiniodd Buddug, Boudica, brenhines yr Iceni, y gwrthryfel mwyaf a wnaeth y Brythoniaid erioed yn erbyn Rhufain. Ystyr ei henw yw ‘gwraig fuddugol’. Yn OC 60 neu 61, tra oedd y fyddin Rufeinig ymhell yn y gorllewin yn ymosod ar ynys sanctaidd Môn, cododd bobloedd y dwyrain a dod yn agos at yrru Rhufain allan o Brydain.

PrydGwrthryfel OC 60 neu 61
PoblYr Iceni, yn yr hyn sydd heddiw’n Norfolk a Suffolk
GŵrY brenin Prasutagus
PlantDwy ferch
Ei henwO’r Frythoneg boudi, ‘buddugoliaeth’: yn Gymraeg, Buddug

Ewyllys a anwybyddwyd#

Roedd ei gŵr Prasutagus, brenin yr Iceni, wedi teyrnasu fel cynghreiriad i Rufain, a phan fu farw gadawodd ei deyrnas ar y cyd i’w ddwy ferch ac i’r ymerawdwr Nero, gan obeithio ei chadw’n ddiogel. Anwybyddodd Rhufain yr ewyllys a chipio’r deyrnas. Dywed Tacitus i Fuddug ei hun gael ei fflangellu a’i merched eu cam-drin yn gywilyddus, ac i brif wŷr yr Iceni golli eu tiroedd.

Tra oedd y llengoedd ym Môn#

Roedd y llywodraethwr Suetonius Paulinus wedi gorymdeithio’r fyddin at Afon Menai i ddinistrio’r Derwyddon ym Môn, yr ynys a alwodd Tacitus yn noddfa i’r rhai a ffoai rhag Rhufain. A’r llengoedd yn y gorllewin pell, cododd Buddug, a chododd y Trinovantes a phobloedd eraill gyda hi.

Llosgi tair dinas#

Cipiodd ei byddin Camulodunum, Colchester, trefedigaeth hen filwyr Rhufain, a’i dinistrio. Torrwyd yn ddarnau fintai o’r Nawfed Lleng a ddaeth i’w hachub. Brysiodd Paulinus yn ôl o Fôn, gweld na allai ddal Londinium, a’i gadael i’w thynged; llosgwyd Londinium, ac yna Verulamium. Daeth Rhufain yn nes at golli Prydain nag erioed cynt nac wedyn, a dywedir i’r ymerawdwr Nero ystyried tynnu’n ôl o’r ynys yn llwyr.

Y frwydr olaf#

Casglodd Paulinus ei wŷr mewn man o’i ddewis ei hun, rywle yng nghanolbarth Lloegr yn ôl pob tebyg, gyda choedwig y tu ôl iddo a thir agored o’i flaen. Mae Tacitus yn rhoi araith i Fuddug o’i cherbyd, a’i merched wrth ei hochr, yn dweud wrth y Brythoniaid nad ymladdai fel brenhines dros ei theyrnas ond fel un o’r bobl, dros ei rhyddid coll, ei chorff a fflangellwyd ac anrhydedd ei merched. Enillodd y llengoedd disgybledig y dydd, a bu farw Buddug yn fuan wedyn.

Buddug, arwres i Gymru#

Mae’r Cymry wedi’i chyfrif yn un ohonynt hwy erioed, Brythones a safodd dros ei phobl. Pan gerfiwyd un ar ddeg o Arwyr Cymru mewn marmor ar gyfer Neuadd y Ddinas Caerdydd yn 1916, roedd Buddug yn eu plith, gan y cerflunydd J. Havard Thomas, a’i merched wrth ei hochr. Yn Llundain saif ei cherbyd efydd ger Pont San Steffan.

Ar y llinell amser

  1. Buddug yn achub Môn (wedi’i gofnodi)

    Yn union wrth i’r Rhufeiniaid gipio Ynys Môn, daw newyddion fod Buddug wedi codi yn y dwyrain. Mae’r fyddin yn ymdeithio ymaith a gadewir Môn yn rhydd am gyfnod.

    Buddug yn achub Môn

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1st century

Caradog

Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)

Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.

Caradog
fl. 2nd century

Lleurwg (Lles ap Coel)

Brenin Cristnogol cyntaf y Brythoniaid (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)

Brenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.

Lleurwg (Lles ap Coel)
d. c. 304

Iŵl ac Aaron

Merthyron Caerllion (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.

Iŵl ac Aaron
d. 388

Macsen Wledig

Ymerawdwr o Brydain (wedi’i gofnodi)

Cadlywydd y fyddin ym Mhrydain a godwyd yn ymerawdwr yn 383 ac a reolodd y Gorllewin. Mae Cymru’n ei gofio fel Macsen Wledig, cyndad ei brenhinoedd.

Macsen Wledig

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf