Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1918–2006

Syr Kyffin Williams

Peintiwr o Langefni y mae ei dirluniau tywyll, trwchus, â chyllell balet, o fynyddoedd ac arfordir y gogledd yn annwyl drwy Gymru gyfan.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1918–2006 (wedi’i gofnodi) Peintiwr Eryri a Môn Cymru’r Ugeinfed Ganrif Celf a chynllunio
Cerflun Syr Kyffin Williams
Cerflun Syr Kyffin Williams · Llun: Wikimedia Commons · Hefin Owen from Wales, CC BY-SA 2.0

Cyfrifir Syr Kyffin Williams o Langefni yn brif beintiwr Cymru. Â chyllell balet a phaent trwchus cofnododd fynyddoedd Eryri, y môr oddi ar Fôn, ffermwyr, cŵn defaid a hen bobl cefn gwlad Cymru, a Chymry Patagonia, a rhoddodd gannoedd o’i baentiadau i bobl Cymru.

Ganed9 Mai 1918, Tanygraig, Llangefni, Môn
HyfforddiantYsgol Gelf y Slade, o 1941
AthroUwch athro celf Ysgol Highgate, 1944 hyd 1973
PatagoniaCymrodoriaeth Churchill i beintio’r Wladfa, 1968
CartrefPwllfanogl, ar lan y Fenai, o 1974
AnrhydeddauAelod o’r Academi Frenhinol 1976; urddo’n farchog 2000
Bu farw1 Medi 2006; claddwyd yn Llanfair-yng-Nghornwy

Gwreiddiau dwfn yng Nghymru#

Ganed John Kyffin Williams yn Nhanygraig, Llangefni, ar 9 Mai 1918, ail fab Henry Inglis Wynne Williams, rheolwr banc, ac Essyllt Mary, merch rheithor Llansadwrn. Roedd yn falch fod gwreiddiau ei deulu’n ddwfn yng Nghymru: ym Môn, yn Sir Drefaldwyn, o ble daeth yr enw Kyffin, a ger Ystrad Fflur. Ymhlith ei hynafiaid roedd Thomas Williams, a ddatblygodd ddiwydiant copr Mynydd Parys.

Dysgu’r mynyddoedd#

Aeth i’r ysgol ym Mae Trearddur ac Amwythig, ac yna gweithiodd i asiantau tir ym Mhwllheli, gan ddod i adnabod cefn gwlad Llŷn. Gyda Helfa Ynysfor crwydrodd fynyddoedd Aberglaslyn ym mhob tywydd, a dywedid, pan beintiai fynydd, ei fod yn gwybod beth oedd yr ochr arall iddo.

Galwad i beintio#

Yn 1937 comisiynwyd ef yn y Ffiwsilwyr Cymreig, ond yn 1940 daeth epilepsi â’i wasanaeth yn y fyddin i ben, a chynghorodd meddyg y fyddin ef i droi at gelf. Cymerodd y cyngor at ei galon.

Y Slade#

Ym mis Hydref 1941 dechreuodd yn Ysgol Gelf y Slade, a oedd bryd hynny yn Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen. O flaen Atgyfodiad Piero della Francesca cafodd ei gyffwrdd gymaint nes iddo wylo, a deallodd fod cariad a theimlad wrth galon peintio. Galwodd hynny yn ffordd i Ddamascus iddo. Gadawodd y Slade gydag ysgoloriaeth Robert Ross.

Highgate#

Yn 1944 daeth yn uwch athro celf Ysgol Highgate yn Llundain, lle bu’n dysgu am naw mlynedd ar hugain. Cynhaliodd ei arddangosfa gyntaf yn Oriel Colnaghi yn Llundain yn 1948.

Patagonia#

Yn 1968, yn hanner cant oed, enillodd Gymrodoriaeth Churchill i beintio’r Wladfa ym Mhatagonia. Am bedwar mis cofnododd ei phobl, ei thir, ei hadar a’i hanifeiliaid, antur fwyaf ei fywyd. Rhoddodd y paentiadau i Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth.

Adref i Fôn#

Ym mis Mai 1974 daeth adref i Fôn a gwneud ei gartref ym Mhwllfanogl, ger Llanfair Pwllgwyngyll, tafliad carreg o’r Fenai, â mynyddoedd Eryri o’i flaen a daear ei annwyl Fôn dan ei draed. Bu fyw yno weddill ei oes.

Y gyllell balet#

Peintiai â chyllell balet yn hytrach na brws, gan weithio’n gyflym ac yn yr awyr agored ym mhob tywydd, a gallai orffen portread mewn diwrnod. Peintiai’r mynyddoedd a’r môr, blodau, ceffylau a chŵn defaid, a chyfrifai ymhlith ei weithiau gorau ei luniau o ffermwr a’i gi yn brwydro drwy eira. Am flynyddoedd ef oedd hoff beintiwr portreadau sefydliadau Cymru.

Anrhydeddau#

Etholwyd ef i’r Academi Frenhinol yn 1976 a’i urddo’n farchog yn 2000. Yn 1987 cynhaliodd yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd arddangosfa fawr o 131 o’i baentiadau, a dathlodd y Llyfrgell Genedlaethol ei ben-blwydd yn wyth deg yn 1998 gydag arddangosfa o’i waith.

Rhodd i Gymru#

Rhoddodd bedwar cant o’i baentiadau i Oriel Ynys Môn, ac mae gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru gasgliad mwyaf y byd o’i waith. Pan fu farw gadawodd i’r Llyfrgell ran helaeth o’i gasgliad a dros £400,000 i ofalu amdano a’i rannu.

Ei gofio#

Bu farw Syr Kyffin Williams ym Mhwllfanogl ar 1 Medi 2006 a’i gladdu yn Llanfair-yng-Nghornwy ym Môn. Ystyriai llawer mai ef oedd peintiwr olew Cymreig mwyaf ei oes.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf