Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1793–1847
Y glöwr a’r halier a arweiniodd weithwyr Merthyr yng ngwrthryfel 1831, ac yr arbedwyd ei fywyd tra aeth Dic Penderyn i’r crocbren.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Lewsyn yr Heliwr: Lewsyn yr Heliwr
Lewsyn yr Heliwr
Lewis Lewis o Benderyn, Lewsyn yr Heliwr, oedd arweinydd pobl Merthyr yn y gwrthryfel mawr ym Mehefin 1831, pan orymdeithiodd y gweithwyr haearn dan y faner goch dros fara a chyflog teg a dal y dref am bedwar diwrnod. Wedi’i ddedfrydu i farwolaeth, fe’i harbedwyd am iddo achub cwnstabl rhag y dyrfa, a’i anfon i ben draw’r byd, lle dysgodd ei gyd-garcharorion i ddarllen ac ysgrifennu.FfynonellauMerthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Drwy gydol Mai 1831 aeth y glowyr ac eraill a weithiai i William Crawshay i strydoedd Merthyr gan alw am ddiwygio a phrotestio yn erbyn cyflogau is a diweithdra; ysbeiliodd y gwrthryfelwyr lys y dyledwyr, gyda’r gri caws a bara; ar 2 Mehefin, tra cyfarfu’r cyflogwyr a’r ynadon â’r Uchel Siryf yn y Castle Inn, gorymdeithiodd mintai dan arweiniad Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, yno i fynnu pris is am fara a chyflogau uwch; pan wrthodwyd eu gofynion ymosododd y dyrfa ar y dafarn, taniodd yr Ucheldirwyr, ac ar ôl ymrafael hir enciliasant i Dŷ Penydarren gan adael y dref i’r bobl; gorymdeithiodd rhwng 7,000 a 10,000 o weithwyr dan faner goch, ac am bedwar diwrnod y bobl oedd yn rheoli Merthyr; ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain ar ffordd Aberhonddu, gyrru ymaith fintai o farchfilwyr a diarfogi Iwmyn Abertawe; erbyn 7 Mehefin roedd yr awdurdodau wedi adennill y dref, gyda hyd at 24 o’r bobl wedi’u lladd; dedfrydwyd Lewsyn i farwolaeth, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes wedi i gwnstabl arbennig dystio i Lewsyn ei gysgodi rhag ymosodiad; alltudiwyd ef ar y John yn 1832 a bu farw ar 6 Medi 1847 yn Port Macquarie, De Cymru Newydd; yn 1922 cyhoeddodd Lewis Davies y nofel Lewsyn yr Heliwr, a enillodd yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaernarfon yn 1921; er 2013 cynhelir gŵyl Merthyr Rising bob blwyddyn yn y dref.Lewis Lewis (Lewsyn yr Heliwr) ↗Wicipedia CymraegRoedd Lewis Lewis (21 Mawrth 1793 – 6 Medi 1847), neu Lewsyn yr Heliwr, yn ffigwr amlwg yng Ngwrthryfel Merthyr yn 1831; bedyddiwyd ar 21 Mawrth 1793, yn fab i Jenkin a Margaret Lewis, Blaencadlan, plwyf Penderyn; cludwr glo o Lwydcoed i odynau calch Penderyn; bu Gwrthryfel Merthyr yn wrthryfel dros gyfiawnder dan faner goch i ddychwelyd eiddo a gymerwyd oddi ar y tlawd gan y llys dyledion; yn ôl Gwyn Alf Williams, bu Lewsyn yn arweinydd yn yr ymosodiad ar filwyr a ddaeth o Aberhonddu; fe’i daliwyd yng nghoed Hendrebolon, Ystradfellte, ar 7 Mehefin 1831, a’i ddedfrydu i farwolaeth yng Nghaerdydd, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes; Cymraeg oedd ei iaith lafar, ond roedd hefyd yn rhugl yn Saesneg; ar y llong John dysgodd garcharorion sut i ddarllen ac ysgrifennu yn eu hiaith.Lewis, Lewis (‘Lewsyn yr Heliwr’, known also as ‘Lewsyn Shanco Lewis’; 1793 – ?), haulier and revolutionary ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd ar 21 Mawrth 1793, mab Jenkin a Margaret Lewis o Flaencadlan ym mhlwyf Penderyn, Brycheiniog; cigydd oedd ei dad; halier oedd wrth ei alwedigaeth, a dyna’r enw ‘yr Heliwr’, yn cario glo o byllau Llwydcoed i odynau calch Penderyn; yng ngwrthryfel Merthyr yn 1831 cymerodd ran flaenllaw ar 2 Mehefin yn yr ymosodiad ar dŷ Joseph Coffin, clerc Llys y Ceisiadau, a thrannoeth anogodd y dyrfa y tu allan i’r Castle Inn i gipio arfau milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol; wedi’r gwrthryfel bu’n cuddio yn ardal Penderyn a’i ddal ar 7 Mehefin yng nghoed Hendrebolon, Ystradfellte; dedfrydwyd ef i farwolaeth ym mrawdlys Caerdydd gan yr Ustus Bosanquet, a newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes; rhoddwyd yr enw ‘the huntsman’ iddo mor gynnar â’r Cambrian, 11 Mehefin 1831; roedd y cyhuddiad yn ei erbyn yn llawer llai difrifol na’r un yn erbyn Dic Penderyn.
| Bedyddiwyd | 21 Mawrth 1793, Penderyn, Brycheiniog |
|---|---|
| Enw arall | Lewsyn Shanco Lewis |
| Gwaith | Halier, yn cario glo i odynau calch Penderyn |
| Y Gwrthryfel | Merthyr, 2–7 Mehefin 1831 |
| Dedfryd | Marwolaeth, a newidiwyd i alltudiaeth am oes |
| Alltudiwyd | Ar y llong John, 1832 |
| Bu farw | 6 Medi 1847, Port Macquarie, De Cymru Newydd |
Bedyddiwyd Lewis Lewis ar 21 Mawrth 1793, mab Jenkin a Margaret Lewis o Flaencadlan ym mhlwyf Penderyn, ym mlaen Cwm Cynon; cigydd oedd ei dad. Halier oedd Lewis, yn cario glo o byllau Llwydcoed i odynau calch Penderyn, ac o’i grefft y daeth ei enw, Lewsyn yr Heliwr, a droes papurau newydd ei ddydd yn Lewis the Huntsman. Cymraeg oedd ei iaith gyntaf, a siaradai Saesneg yn dda hefyd.FfynonellauLewis, Lewis (‘Lewsyn yr Heliwr’, known also as ‘Lewsyn Shanco Lewis’; 1793 – ?), haulier and revolutionary ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd ar 21 Mawrth 1793, mab Jenkin a Margaret Lewis o Flaencadlan ym mhlwyf Penderyn, Brycheiniog; cigydd oedd ei dad; halier oedd wrth ei alwedigaeth, a dyna’r enw ‘yr Heliwr’, yn cario glo o byllau Llwydcoed i odynau calch Penderyn; yng ngwrthryfel Merthyr yn 1831 cymerodd ran flaenllaw ar 2 Mehefin yn yr ymosodiad ar dŷ Joseph Coffin, clerc Llys y Ceisiadau, a thrannoeth anogodd y dyrfa y tu allan i’r Castle Inn i gipio arfau milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol; wedi’r gwrthryfel bu’n cuddio yn ardal Penderyn a’i ddal ar 7 Mehefin yng nghoed Hendrebolon, Ystradfellte; dedfrydwyd ef i farwolaeth ym mrawdlys Caerdydd gan yr Ustus Bosanquet, a newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes; rhoddwyd yr enw ‘the huntsman’ iddo mor gynnar â’r Cambrian, 11 Mehefin 1831; roedd y cyhuddiad yn ei erbyn yn llawer llai difrifol na’r un yn erbyn Dic Penderyn.Lewis Lewis (Lewsyn yr Heliwr) ↗Wicipedia CymraegRoedd Lewis Lewis (21 Mawrth 1793 – 6 Medi 1847), neu Lewsyn yr Heliwr, yn ffigwr amlwg yng Ngwrthryfel Merthyr yn 1831; bedyddiwyd ar 21 Mawrth 1793, yn fab i Jenkin a Margaret Lewis, Blaencadlan, plwyf Penderyn; cludwr glo o Lwydcoed i odynau calch Penderyn; bu Gwrthryfel Merthyr yn wrthryfel dros gyfiawnder dan faner goch i ddychwelyd eiddo a gymerwyd oddi ar y tlawd gan y llys dyledion; yn ôl Gwyn Alf Williams, bu Lewsyn yn arweinydd yn yr ymosodiad ar filwyr a ddaeth o Aberhonddu; fe’i daliwyd yng nghoed Hendrebolon, Ystradfellte, ar 7 Mehefin 1831, a’i ddedfrydu i farwolaeth yng Nghaerdydd, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes; Cymraeg oedd ei iaith lafar, ond roedd hefyd yn rhugl yn Saesneg; ar y llong John dysgodd garcharorion sut i ddarllen ac ysgrifennu yn eu hiaith.
Merthyr Tudful yn 1831 oedd tref fwyaf Cymru a phrifddinas haearn y byd. Y gwanwyn hwnnw torrwyd cyflogau a diswyddwyd dynion, ac roedd llys y dyledwyr yn cymryd eiddo teuluoedd gweithwyr na allent dalu. Drwy fis Mai aeth y glowyr a’r gweithwyr haearn i’r strydoedd, gan alw am ddiwygio ac am gyflog teg.FfynonellauMerthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Drwy gydol Mai 1831 aeth y glowyr ac eraill a weithiai i William Crawshay i strydoedd Merthyr gan alw am ddiwygio a phrotestio yn erbyn cyflogau is a diweithdra; ysbeiliodd y gwrthryfelwyr lys y dyledwyr, gyda’r gri caws a bara; ar 2 Mehefin, tra cyfarfu’r cyflogwyr a’r ynadon â’r Uchel Siryf yn y Castle Inn, gorymdeithiodd mintai dan arweiniad Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, yno i fynnu pris is am fara a chyflogau uwch; pan wrthodwyd eu gofynion ymosododd y dyrfa ar y dafarn, taniodd yr Ucheldirwyr, ac ar ôl ymrafael hir enciliasant i Dŷ Penydarren gan adael y dref i’r bobl; gorymdeithiodd rhwng 7,000 a 10,000 o weithwyr dan faner goch, ac am bedwar diwrnod y bobl oedd yn rheoli Merthyr; ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain ar ffordd Aberhonddu, gyrru ymaith fintai o farchfilwyr a diarfogi Iwmyn Abertawe; erbyn 7 Mehefin roedd yr awdurdodau wedi adennill y dref, gyda hyd at 24 o’r bobl wedi’u lladd; dedfrydwyd Lewsyn i farwolaeth, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes wedi i gwnstabl arbennig dystio i Lewsyn ei gysgodi rhag ymosodiad; alltudiwyd ef ar y John yn 1832 a bu farw ar 6 Medi 1847 yn Port Macquarie, De Cymru Newydd; yn 1922 cyhoeddodd Lewis Davies y nofel Lewsyn yr Heliwr, a enillodd yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaernarfon yn 1921; er 2013 cynhelir gŵyl Merthyr Rising bob blwyddyn yn y dref.Merthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Mehefin 1831, wedi gostwng cyflogau a diswyddo dynion, cododd gweithwyr Merthyr; ysbeiliasant y llys dyledion a dinistrio’i lyfrau; ar 2 Mehefin arweiniodd Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, y dorf i Westy’r Castell i ofyn am fara rhatach a chyflogau gwell, ac agorodd milwyr y 93ain Highlanders dân; lladdwyd hyd at 24; dyma’r tro cyntaf i’r faner goch gael ei defnyddio’n arwydd gwrthryfel y gweithwyr ym Mhrydain; arestiwyd 26; cafwyd Richard Lewis, Dic Penderyn, yn euog o drywanu’r Preifat Donald Black a’i grogi yng Nghaerdydd ar 13 Awst 1831, er i 11,000 arwyddo dros ei ryddhau; mae teimlad cryf yng Nghymru iddo gael ei ddienyddio ar gam; alltudiwyd Lewsyn a bu farw yn Port Macquarie yn 1847.

Y gwanwyn hwnnw caniatawyd i feilïaid Llys y Ceisiadau, llys mân ddyledion Merthyr, gymryd cist yn eiddo i Lewsyn. O fewn diwrnod aeth tyrfa o Hirwaun at y siopwr a’i daliai a’i chymryd yn ôl, a daeth y gist yn un o wreichion y Gwrthryfel.Ffynonellau‘O Arglwydd, dyma Gamwedd’: Remembering the Merthyr Rising ↗Adam Johannes, Sefydliad Materion Cymreig, Mehefin 2022 (Saesneg)Caniatawyd i’r beilïaid gymryd un gist yn eiddo i Lewis Lewis; o fewn diwrnod cymerodd tyrfa o Hirwaun hi’n ôl gan y siopwr a’i daliai; chwaraeodd menywod ran flaenllaw, a dedfrydwyd Joan Jenkins i lafur caled am ei rhan yn y Gwrthryfel.Merthyr Rising: fact file ↗SchoolHistory.co.uk (Saesneg)Y pedwar gwaith haearn mawr; tai wedi’u gwasgu at ei gilydd heb fawr o lanweithdra, colera a theiffoid; y system dryc a’r ‘siopau tommy’; y dirwasgiad o 1829; Llys y Ceisiadau a’i feilïaid; nid oedd gan Ferthyr aelod seneddol; cyfarfod mawr ar y Waun ar 30 Mai 1831, a ystyrir y cyfarfod gwleidyddol mwyaf o weithwyr a gynhaliwyd yng Nghymru; torrodd Crawshay gyflogau yng Nghyfarthfa a diswyddo 84 o bwdlwyr; cymerodd y beilïaid gist Lewis Lewis a chymerodd tyrfa yn Hirwaun hi’n ôl gan y siopwr; ar 2 Mehefin ysbeiliwyd tŷ beili; yr ynadon yn y Castle Inn gyda rhyw 70 o gwnstabliaid arbennig; darllenwyd y Ddeddf Terfysg yn Gymraeg ac yn Saesneg; ymosodwyd ar dŷ Joseph Coffin a dinistrio cofnodion y dyledion; roedd gofynion y ddirprwyaeth yn cynnwys diddymu Llys y Ceisiadau a chyflogau uwch.
Ar 2 Mehefin 1831 arweiniodd Lewsyn y dyrfa i dŷ Joseph Coffin, clerc Llys y Ceisiadau. Cariasant ei ddodrefn a llyfrau dyledion y llys allan a’u llosgi yn y stryd, a chymryd yn ôl yr eiddo yr oedd y llys wedi’i gipio, gan weiddi caws a bara. Pan gyfarfu’r meistri haearn a’r ynadon â’r Uchel Siryf yn y Castle Inn, Lewsyn oedd ar flaen y bobl a ddaeth i ofyn am fara rhatach a chyflogau gwell.FfynonellauLewis, Lewis (‘Lewsyn yr Heliwr’, known also as ‘Lewsyn Shanco Lewis’; 1793 – ?), haulier and revolutionary ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd ar 21 Mawrth 1793, mab Jenkin a Margaret Lewis o Flaencadlan ym mhlwyf Penderyn, Brycheiniog; cigydd oedd ei dad; halier oedd wrth ei alwedigaeth, a dyna’r enw ‘yr Heliwr’, yn cario glo o byllau Llwydcoed i odynau calch Penderyn; yng ngwrthryfel Merthyr yn 1831 cymerodd ran flaenllaw ar 2 Mehefin yn yr ymosodiad ar dŷ Joseph Coffin, clerc Llys y Ceisiadau, a thrannoeth anogodd y dyrfa y tu allan i’r Castle Inn i gipio arfau milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol; wedi’r gwrthryfel bu’n cuddio yn ardal Penderyn a’i ddal ar 7 Mehefin yng nghoed Hendrebolon, Ystradfellte; dedfrydwyd ef i farwolaeth ym mrawdlys Caerdydd gan yr Ustus Bosanquet, a newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes; rhoddwyd yr enw ‘the huntsman’ iddo mor gynnar â’r Cambrian, 11 Mehefin 1831; roedd y cyhuddiad yn ei erbyn yn llawer llai difrifol na’r un yn erbyn Dic Penderyn.Lewis Lewis, Richard Lewis, David Hughes, Thomas Vaughan, David Thomas and others: the Merthyr Tydfil rioters, June 1831 ↗Calendr Newgate, o adroddiadau papurau newydd 1831, ar wefan Pascal Bonenfant (Saesneg)Hanes o’r cyfnod, wedi’i ysgrifennu o ochr y meistri: yr ynadon yn y Castle Inn; mintai o’r 93ain dan yr Uwchgapten Folkes ar 3 Mehefin; llyfrau’r llys a dodrefn Mr Coffin wedi’u llosgi yn y stryd; dirprwyaeth yn gofyn am gyflogau uwch; y meistri haearn yn annerch y dyrfa yn Saesneg ac yn Gymraeg, Mr Crawshay a Mr Guest yn eu plith; taniodd y milwyr o’r ffenestri; cafwyd tri ar ddeg yn farw yn y stryd a chludwyd eraill ymaith; clwyfwyd bron i ugain o filwyr; yn Hirwaun trochwyd dwy faner goch mewn basn o waed llo; yng nghyfarfod dydd Llun ar y Waun ger Dowlais darllenwyd y Ddeddf Terfysg ac anelodd yr Ucheldirwyr eu mysgedi, ond ni roddwyd y gair i danio; dedfrydwyd Lewis Lewis a Richard Lewis i farwolaeth ym mrawdlys haf Caerdydd.Merthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Drwy gydol Mai 1831 aeth y glowyr ac eraill a weithiai i William Crawshay i strydoedd Merthyr gan alw am ddiwygio a phrotestio yn erbyn cyflogau is a diweithdra; ysbeiliodd y gwrthryfelwyr lys y dyledwyr, gyda’r gri caws a bara; ar 2 Mehefin, tra cyfarfu’r cyflogwyr a’r ynadon â’r Uchel Siryf yn y Castle Inn, gorymdeithiodd mintai dan arweiniad Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, yno i fynnu pris is am fara a chyflogau uwch; pan wrthodwyd eu gofynion ymosododd y dyrfa ar y dafarn, taniodd yr Ucheldirwyr, ac ar ôl ymrafael hir enciliasant i Dŷ Penydarren gan adael y dref i’r bobl; gorymdeithiodd rhwng 7,000 a 10,000 o weithwyr dan faner goch, ac am bedwar diwrnod y bobl oedd yn rheoli Merthyr; ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain ar ffordd Aberhonddu, gyrru ymaith fintai o farchfilwyr a diarfogi Iwmyn Abertawe; erbyn 7 Mehefin roedd yr awdurdodau wedi adennill y dref, gyda hyd at 24 o’r bobl wedi’u lladd; dedfrydwyd Lewsyn i farwolaeth, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes wedi i gwnstabl arbennig dystio i Lewsyn ei gysgodi rhag ymosodiad; alltudiwyd ef ar y John yn 1832 a bu farw ar 6 Medi 1847 yn Port Macquarie, De Cymru Newydd; yn 1922 cyhoeddodd Lewis Davies y nofel Lewsyn yr Heliwr, a enillodd yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaernarfon yn 1921; er 2013 cynhelir gŵyl Merthyr Rising bob blwyddyn yn y dref.Merthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Mehefin 1831, wedi gostwng cyflogau a diswyddo dynion, cododd gweithwyr Merthyr; ysbeiliasant y llys dyledion a dinistrio’i lyfrau; ar 2 Mehefin arweiniodd Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, y dorf i Westy’r Castell i ofyn am fara rhatach a chyflogau gwell, ac agorodd milwyr y 93ain Highlanders dân; lladdwyd hyd at 24; dyma’r tro cyntaf i’r faner goch gael ei defnyddio’n arwydd gwrthryfel y gweithwyr ym Mhrydain; arestiwyd 26; cafwyd Richard Lewis, Dic Penderyn, yn euog o drywanu’r Preifat Donald Black a’i grogi yng Nghaerdydd ar 13 Awst 1831, er i 11,000 arwyddo dros ei ryddhau; mae teimlad cryf yng Nghymru iddo gael ei ddienyddio ar gam; alltudiwyd Lewsyn a bu farw yn Port Macquarie yn 1847.
Pan wrthodwyd eu gofynion, galwodd Lewsyn ar y dyrfa i gymryd mysgedi’r milwyr, a thaniodd yr Ucheldirwyr. Lladdwyd llawer, ond gorfodwyd y milwyr yn ôl i Dŷ Penydarren a gadawyd y dref i’r bobl. Gorymdeithiodd rhwng saith a deng mil o weithwyr dan faner goch, y dywedir yn aml mai hi oedd y gyntaf i’w chodi ym Mhrydain yn faner i’r werin weithiol, ac am bedwar diwrnod eiddynt hwy oedd Merthyr. Troesant drên bagiau’n ôl ar ffordd Aberhonddu, gyrru ymaith fintai o farchfilwyr a diarfogi Iwmyn Abertawe, a chyfrifai’r hanesydd Gwyn Alf Williams Lewsyn ymhlith arweinwyr yr ymosodiad ar y milwyr a ddeuai o Aberhonddu.FfynonellauLewis, Lewis (‘Lewsyn yr Heliwr’, known also as ‘Lewsyn Shanco Lewis’; 1793 – ?), haulier and revolutionary ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd ar 21 Mawrth 1793, mab Jenkin a Margaret Lewis o Flaencadlan ym mhlwyf Penderyn, Brycheiniog; cigydd oedd ei dad; halier oedd wrth ei alwedigaeth, a dyna’r enw ‘yr Heliwr’, yn cario glo o byllau Llwydcoed i odynau calch Penderyn; yng ngwrthryfel Merthyr yn 1831 cymerodd ran flaenllaw ar 2 Mehefin yn yr ymosodiad ar dŷ Joseph Coffin, clerc Llys y Ceisiadau, a thrannoeth anogodd y dyrfa y tu allan i’r Castle Inn i gipio arfau milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol; wedi’r gwrthryfel bu’n cuddio yn ardal Penderyn a’i ddal ar 7 Mehefin yng nghoed Hendrebolon, Ystradfellte; dedfrydwyd ef i farwolaeth ym mrawdlys Caerdydd gan yr Ustus Bosanquet, a newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes; rhoddwyd yr enw ‘the huntsman’ iddo mor gynnar â’r Cambrian, 11 Mehefin 1831; roedd y cyhuddiad yn ei erbyn yn llawer llai difrifol na’r un yn erbyn Dic Penderyn.Merthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Drwy gydol Mai 1831 aeth y glowyr ac eraill a weithiai i William Crawshay i strydoedd Merthyr gan alw am ddiwygio a phrotestio yn erbyn cyflogau is a diweithdra; ysbeiliodd y gwrthryfelwyr lys y dyledwyr, gyda’r gri caws a bara; ar 2 Mehefin, tra cyfarfu’r cyflogwyr a’r ynadon â’r Uchel Siryf yn y Castle Inn, gorymdeithiodd mintai dan arweiniad Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, yno i fynnu pris is am fara a chyflogau uwch; pan wrthodwyd eu gofynion ymosododd y dyrfa ar y dafarn, taniodd yr Ucheldirwyr, ac ar ôl ymrafael hir enciliasant i Dŷ Penydarren gan adael y dref i’r bobl; gorymdeithiodd rhwng 7,000 a 10,000 o weithwyr dan faner goch, ac am bedwar diwrnod y bobl oedd yn rheoli Merthyr; ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain ar ffordd Aberhonddu, gyrru ymaith fintai o farchfilwyr a diarfogi Iwmyn Abertawe; erbyn 7 Mehefin roedd yr awdurdodau wedi adennill y dref, gyda hyd at 24 o’r bobl wedi’u lladd; dedfrydwyd Lewsyn i farwolaeth, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes wedi i gwnstabl arbennig dystio i Lewsyn ei gysgodi rhag ymosodiad; alltudiwyd ef ar y John yn 1832 a bu farw ar 6 Medi 1847 yn Port Macquarie, De Cymru Newydd; yn 1922 cyhoeddodd Lewis Davies y nofel Lewsyn yr Heliwr, a enillodd yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaernarfon yn 1921; er 2013 cynhelir gŵyl Merthyr Rising bob blwyddyn yn y dref.Lewis Lewis (Lewsyn yr Heliwr) ↗Wicipedia CymraegRoedd Lewis Lewis (21 Mawrth 1793 – 6 Medi 1847), neu Lewsyn yr Heliwr, yn ffigwr amlwg yng Ngwrthryfel Merthyr yn 1831; bedyddiwyd ar 21 Mawrth 1793, yn fab i Jenkin a Margaret Lewis, Blaencadlan, plwyf Penderyn; cludwr glo o Lwydcoed i odynau calch Penderyn; bu Gwrthryfel Merthyr yn wrthryfel dros gyfiawnder dan faner goch i ddychwelyd eiddo a gymerwyd oddi ar y tlawd gan y llys dyledion; yn ôl Gwyn Alf Williams, bu Lewsyn yn arweinydd yn yr ymosodiad ar filwyr a ddaeth o Aberhonddu; fe’i daliwyd yng nghoed Hendrebolon, Ystradfellte, ar 7 Mehefin 1831, a’i ddedfrydu i farwolaeth yng Nghaerdydd, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes; Cymraeg oedd ei iaith lafar, ond roedd hefyd yn rhugl yn Saesneg; ar y llong John dysgodd garcharorion sut i ddarllen ac ysgrifennu yn eu hiaith.Merthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Mehefin 1831, wedi gostwng cyflogau a diswyddo dynion, cododd gweithwyr Merthyr; ysbeiliasant y llys dyledion a dinistrio’i lyfrau; ar 2 Mehefin arweiniodd Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, y dorf i Westy’r Castell i ofyn am fara rhatach a chyflogau gwell, ac agorodd milwyr y 93ain Highlanders dân; lladdwyd hyd at 24; dyma’r tro cyntaf i’r faner goch gael ei defnyddio’n arwydd gwrthryfel y gweithwyr ym Mhrydain; arestiwyd 26; cafwyd Richard Lewis, Dic Penderyn, yn euog o drywanu’r Preifat Donald Black a’i grogi yng Nghaerdydd ar 13 Awst 1831, er i 11,000 arwyddo dros ei ryddhau; mae teimlad cryf yng Nghymru iddo gael ei ddienyddio ar gam; alltudiwyd Lewsyn a bu farw yn Port Macquarie yn 1847.
Erbyn 7 Mehefin roedd y milwyr wedi adennill y dref. Cuddiodd Lewsyn yn y bryniau o gwmpas Penderyn, ond fe’i cafwyd ar 7 Mehefin yng nghoed Hendrebolon, ger Ystradfellte. Ym mrawdlys Caerdydd dedfrydwyd ef a Dic Penderyn i farwolaeth.FfynonellauLewis, Lewis (‘Lewsyn yr Heliwr’, known also as ‘Lewsyn Shanco Lewis’; 1793 – ?), haulier and revolutionary ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd ar 21 Mawrth 1793, mab Jenkin a Margaret Lewis o Flaencadlan ym mhlwyf Penderyn, Brycheiniog; cigydd oedd ei dad; halier oedd wrth ei alwedigaeth, a dyna’r enw ‘yr Heliwr’, yn cario glo o byllau Llwydcoed i odynau calch Penderyn; yng ngwrthryfel Merthyr yn 1831 cymerodd ran flaenllaw ar 2 Mehefin yn yr ymosodiad ar dŷ Joseph Coffin, clerc Llys y Ceisiadau, a thrannoeth anogodd y dyrfa y tu allan i’r Castle Inn i gipio arfau milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol; wedi’r gwrthryfel bu’n cuddio yn ardal Penderyn a’i ddal ar 7 Mehefin yng nghoed Hendrebolon, Ystradfellte; dedfrydwyd ef i farwolaeth ym mrawdlys Caerdydd gan yr Ustus Bosanquet, a newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes; rhoddwyd yr enw ‘the huntsman’ iddo mor gynnar â’r Cambrian, 11 Mehefin 1831; roedd y cyhuddiad yn ei erbyn yn llawer llai difrifol na’r un yn erbyn Dic Penderyn.Lewis Lewis (Lewsyn yr Heliwr) ↗Wicipedia CymraegRoedd Lewis Lewis (21 Mawrth 1793 – 6 Medi 1847), neu Lewsyn yr Heliwr, yn ffigwr amlwg yng Ngwrthryfel Merthyr yn 1831; bedyddiwyd ar 21 Mawrth 1793, yn fab i Jenkin a Margaret Lewis, Blaencadlan, plwyf Penderyn; cludwr glo o Lwydcoed i odynau calch Penderyn; bu Gwrthryfel Merthyr yn wrthryfel dros gyfiawnder dan faner goch i ddychwelyd eiddo a gymerwyd oddi ar y tlawd gan y llys dyledion; yn ôl Gwyn Alf Williams, bu Lewsyn yn arweinydd yn yr ymosodiad ar filwyr a ddaeth o Aberhonddu; fe’i daliwyd yng nghoed Hendrebolon, Ystradfellte, ar 7 Mehefin 1831, a’i ddedfrydu i farwolaeth yng Nghaerdydd, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes; Cymraeg oedd ei iaith lafar, ond roedd hefyd yn rhugl yn Saesneg; ar y llong John dysgodd garcharorion sut i ddarllen ac ysgrifennu yn eu hiaith.
Arbedwyd bywyd Lewsyn. Fe’i condemniwyd am derfysg ac am ddinistrio tŷ ac eiddo Joseph Coffin, cyhuddiad llai na chlwyfo milwr a osodwyd yn erbyn Dic Penderyn, ac adroddodd cwnstabl arbennig, John Thomas, sut yr oedd Lewsyn, yn yr ymrafael, wedi’i gysgodi rhag y dyrfa. Newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes. Yn 1832 aed ag ef i Awstralia ar fwrdd y llong garcharorion John, ac ar y fordaith hir dysgodd ei gyd-garcharorion i ddarllen ac ysgrifennu yn eu hiaith eu hunain.FfynonellauMerthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Drwy gydol Mai 1831 aeth y glowyr ac eraill a weithiai i William Crawshay i strydoedd Merthyr gan alw am ddiwygio a phrotestio yn erbyn cyflogau is a diweithdra; ysbeiliodd y gwrthryfelwyr lys y dyledwyr, gyda’r gri caws a bara; ar 2 Mehefin, tra cyfarfu’r cyflogwyr a’r ynadon â’r Uchel Siryf yn y Castle Inn, gorymdeithiodd mintai dan arweiniad Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, yno i fynnu pris is am fara a chyflogau uwch; pan wrthodwyd eu gofynion ymosododd y dyrfa ar y dafarn, taniodd yr Ucheldirwyr, ac ar ôl ymrafael hir enciliasant i Dŷ Penydarren gan adael y dref i’r bobl; gorymdeithiodd rhwng 7,000 a 10,000 o weithwyr dan faner goch, ac am bedwar diwrnod y bobl oedd yn rheoli Merthyr; ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain ar ffordd Aberhonddu, gyrru ymaith fintai o farchfilwyr a diarfogi Iwmyn Abertawe; erbyn 7 Mehefin roedd yr awdurdodau wedi adennill y dref, gyda hyd at 24 o’r bobl wedi’u lladd; dedfrydwyd Lewsyn i farwolaeth, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes wedi i gwnstabl arbennig dystio i Lewsyn ei gysgodi rhag ymosodiad; alltudiwyd ef ar y John yn 1832 a bu farw ar 6 Medi 1847 yn Port Macquarie, De Cymru Newydd; yn 1922 cyhoeddodd Lewis Davies y nofel Lewsyn yr Heliwr, a enillodd yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaernarfon yn 1921; er 2013 cynhelir gŵyl Merthyr Rising bob blwyddyn yn y dref.Lewis Lewis (Lewsyn yr Heliwr) ↗Wicipedia CymraegRoedd Lewis Lewis (21 Mawrth 1793 – 6 Medi 1847), neu Lewsyn yr Heliwr, yn ffigwr amlwg yng Ngwrthryfel Merthyr yn 1831; bedyddiwyd ar 21 Mawrth 1793, yn fab i Jenkin a Margaret Lewis, Blaencadlan, plwyf Penderyn; cludwr glo o Lwydcoed i odynau calch Penderyn; bu Gwrthryfel Merthyr yn wrthryfel dros gyfiawnder dan faner goch i ddychwelyd eiddo a gymerwyd oddi ar y tlawd gan y llys dyledion; yn ôl Gwyn Alf Williams, bu Lewsyn yn arweinydd yn yr ymosodiad ar filwyr a ddaeth o Aberhonddu; fe’i daliwyd yng nghoed Hendrebolon, Ystradfellte, ar 7 Mehefin 1831, a’i ddedfrydu i farwolaeth yng Nghaerdydd, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes; Cymraeg oedd ei iaith lafar, ond roedd hefyd yn rhugl yn Saesneg; ar y llong John dysgodd garcharorion sut i ddarllen ac ysgrifennu yn eu hiaith.Merthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Mehefin 1831, wedi gostwng cyflogau a diswyddo dynion, cododd gweithwyr Merthyr; ysbeiliasant y llys dyledion a dinistrio’i lyfrau; ar 2 Mehefin arweiniodd Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, y dorf i Westy’r Castell i ofyn am fara rhatach a chyflogau gwell, ac agorodd milwyr y 93ain Highlanders dân; lladdwyd hyd at 24; dyma’r tro cyntaf i’r faner goch gael ei defnyddio’n arwydd gwrthryfel y gweithwyr ym Mhrydain; arestiwyd 26; cafwyd Richard Lewis, Dic Penderyn, yn euog o drywanu’r Preifat Donald Black a’i grogi yng Nghaerdydd ar 13 Awst 1831, er i 11,000 arwyddo dros ei ryddhau; mae teimlad cryf yng Nghymru iddo gael ei ddienyddio ar gam; alltudiwyd Lewsyn a bu farw yn Port Macquarie yn 1847.
Ni welodd Lewsyn yr Heliwr Gymru byth eto. Bu farw ar 6 Medi 1847 yn Port Macquarie, ar arfordir De Cymru Newydd, ymhell o fryniau Penderyn.FfynonellauMerthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Drwy gydol Mai 1831 aeth y glowyr ac eraill a weithiai i William Crawshay i strydoedd Merthyr gan alw am ddiwygio a phrotestio yn erbyn cyflogau is a diweithdra; ysbeiliodd y gwrthryfelwyr lys y dyledwyr, gyda’r gri caws a bara; ar 2 Mehefin, tra cyfarfu’r cyflogwyr a’r ynadon â’r Uchel Siryf yn y Castle Inn, gorymdeithiodd mintai dan arweiniad Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, yno i fynnu pris is am fara a chyflogau uwch; pan wrthodwyd eu gofynion ymosododd y dyrfa ar y dafarn, taniodd yr Ucheldirwyr, ac ar ôl ymrafael hir enciliasant i Dŷ Penydarren gan adael y dref i’r bobl; gorymdeithiodd rhwng 7,000 a 10,000 o weithwyr dan faner goch, ac am bedwar diwrnod y bobl oedd yn rheoli Merthyr; ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain ar ffordd Aberhonddu, gyrru ymaith fintai o farchfilwyr a diarfogi Iwmyn Abertawe; erbyn 7 Mehefin roedd yr awdurdodau wedi adennill y dref, gyda hyd at 24 o’r bobl wedi’u lladd; dedfrydwyd Lewsyn i farwolaeth, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes wedi i gwnstabl arbennig dystio i Lewsyn ei gysgodi rhag ymosodiad; alltudiwyd ef ar y John yn 1832 a bu farw ar 6 Medi 1847 yn Port Macquarie, De Cymru Newydd; yn 1922 cyhoeddodd Lewis Davies y nofel Lewsyn yr Heliwr, a enillodd yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaernarfon yn 1921; er 2013 cynhelir gŵyl Merthyr Rising bob blwyddyn yn y dref.Lewis Lewis (Lewsyn yr Heliwr) ↗Wicipedia CymraegRoedd Lewis Lewis (21 Mawrth 1793 – 6 Medi 1847), neu Lewsyn yr Heliwr, yn ffigwr amlwg yng Ngwrthryfel Merthyr yn 1831; bedyddiwyd ar 21 Mawrth 1793, yn fab i Jenkin a Margaret Lewis, Blaencadlan, plwyf Penderyn; cludwr glo o Lwydcoed i odynau calch Penderyn; bu Gwrthryfel Merthyr yn wrthryfel dros gyfiawnder dan faner goch i ddychwelyd eiddo a gymerwyd oddi ar y tlawd gan y llys dyledion; yn ôl Gwyn Alf Williams, bu Lewsyn yn arweinydd yn yr ymosodiad ar filwyr a ddaeth o Aberhonddu; fe’i daliwyd yng nghoed Hendrebolon, Ystradfellte, ar 7 Mehefin 1831, a’i ddedfrydu i farwolaeth yng Nghaerdydd, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes; Cymraeg oedd ei iaith lafar, ond roedd hefyd yn rhugl yn Saesneg; ar y llong John dysgodd garcharorion sut i ddarllen ac ysgrifennu yn eu hiaith.Merthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Mehefin 1831, wedi gostwng cyflogau a diswyddo dynion, cododd gweithwyr Merthyr; ysbeiliasant y llys dyledion a dinistrio’i lyfrau; ar 2 Mehefin arweiniodd Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, y dorf i Westy’r Castell i ofyn am fara rhatach a chyflogau gwell, ac agorodd milwyr y 93ain Highlanders dân; lladdwyd hyd at 24; dyma’r tro cyntaf i’r faner goch gael ei defnyddio’n arwydd gwrthryfel y gweithwyr ym Mhrydain; arestiwyd 26; cafwyd Richard Lewis, Dic Penderyn, yn euog o drywanu’r Preifat Donald Black a’i grogi yng Nghaerdydd ar 13 Awst 1831, er i 11,000 arwyddo dros ei ryddhau; mae teimlad cryf yng Nghymru iddo gael ei ddienyddio ar gam; alltudiwyd Lewsyn a bu farw yn Port Macquarie yn 1847.
Nid yw Cymru wedi anghofio arweinydd y Gwrthryfel. Yn 1921 enillodd Lewis Davies yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaernarfon gyda nofel o’r enw Lewsyn yr Heliwr, a gyhoeddwyd yn 1922, ac er 2013 cynhelir gŵyl Merthyr Rising yn y dref bob blwyddyn er cof am y dyddiau pan safodd ei phobl gyda’i gilydd dan y faner goch.FfynhonnellMerthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Drwy gydol Mai 1831 aeth y glowyr ac eraill a weithiai i William Crawshay i strydoedd Merthyr gan alw am ddiwygio a phrotestio yn erbyn cyflogau is a diweithdra; ysbeiliodd y gwrthryfelwyr lys y dyledwyr, gyda’r gri caws a bara; ar 2 Mehefin, tra cyfarfu’r cyflogwyr a’r ynadon â’r Uchel Siryf yn y Castle Inn, gorymdeithiodd mintai dan arweiniad Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, yno i fynnu pris is am fara a chyflogau uwch; pan wrthodwyd eu gofynion ymosododd y dyrfa ar y dafarn, taniodd yr Ucheldirwyr, ac ar ôl ymrafael hir enciliasant i Dŷ Penydarren gan adael y dref i’r bobl; gorymdeithiodd rhwng 7,000 a 10,000 o weithwyr dan faner goch, ac am bedwar diwrnod y bobl oedd yn rheoli Merthyr; ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain ar ffordd Aberhonddu, gyrru ymaith fintai o farchfilwyr a diarfogi Iwmyn Abertawe; erbyn 7 Mehefin roedd yr awdurdodau wedi adennill y dref, gyda hyd at 24 o’r bobl wedi’u lladd; dedfrydwyd Lewsyn i farwolaeth, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes wedi i gwnstabl arbennig dystio i Lewsyn ei gysgodi rhag ymosodiad; alltudiwyd ef ar y John yn 1832 a bu farw ar 6 Medi 1847 yn Port Macquarie, De Cymru Newydd; yn 1922 cyhoeddodd Lewis Davies y nofel Lewsyn yr Heliwr, a enillodd yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaernarfon yn 1921; er 2013 cynhelir gŵyl Merthyr Rising bob blwyddyn yn y dref.
Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf