Edward Lhuyd
Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward Lhuyd
1696–1793
Telynores, ymgodymwraig, cychwraig a heliwr Eryri, a wnaed yn enwog gan Thomas Pennant fel Brenhines y Llynnoedd.
Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Marged ferch Ifan: Marged, merch Ifan
Marged ferch Ifan
Marged uch Ifan oedd telynores, helwraig, cychwraig ac ymgodymwraig Eryri, y wraig gryfaf a gofiai neb yn y mynyddoedd. Gwnaeth Thomas Pennant hi’n enwog drwy Brydain fel Brenhines y Llynnoedd, ac mae pobl Eryri yn dal i ganu’r hen benillion amdani.FfynonellauMarged ferch Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Telynores ac ymgodymwraig o Gymru (1696 – Ionawr 1793), testun caneuon a hanesion; bedyddiwyd yn eglwys y Santes Fair, Beddgelert; priododd Richard Morris ym Meddgelert ar 8 Mai 1717; gyda’i gŵr, a oedd hefyd yn delynor, cadwai dafarn i fwynwyr copr ym mhlwyf Llandwrog, a gyda’r nos canai’r delyn i’w chwsmeriaid; gallai bedoli ceffyl a gwneud cwch, ei hesgidiau ei hun, telyn neu ffidil; rhwyfai lwythi mawr ar draws Llyn Padarn a Llyn Peris, a’i galw’n ‘Frenhines y Llynnoedd’ gan Thomas Pennant ac eraill; hyd yn oed yn ei saithdegau gallai ymaflyd codwm ag unrhyw ddyn; gwnaed hi’n enwog gan yr awdur o Sir y Fflint Thomas Pennant yn ei Tours in Wales; yn ôl yr Oxford Dictionary of National Biography bu farw yn ei nawdegau yn 1793; claddwyd hi yn Llanddeiniolen ar 24 Ionawr; erys hen benillion amdani, yn dechrau ‘Mae gan Marged fwyn ach Ifan’; ysgrifennodd William Hutton amdani yn ei gerdd The Welch Wedding (1799).Marged uch Ifan ↗Wicipedia CymraegCymeriad a ddaeth yn enwog yn nhraddodiad gwerin Eryri (1696 – Ionawr 1793), yn enwog am ei nerth anhygoel a’i gallu i ganu’r delyn; dywedir ei bod o Dalymignedd Uchaf, Dyffryn Nantlle, lle cadwai dafarn y Talernia islaw Tyrpeg y Gelli; symudodd i Fwthyn Penllyn ger Llyn Padarn ac ennill ei bywoliaeth yn cludo mwyn copr mewn cwch o fwyngloddiau Nant Peris i ben isaf y llyn ger Brynrefail; ymwelodd Thomas Pennant â’i thŷ yn 1786 a’i chael oddi cartref; roedd yn enwog fel helwraig, a dywedid ei bod hi a’i chŵn yn dal mwy o lwynogod mewn blwyddyn nag y gallai neb arall mewn deng mlynedd; gallai ymaflyd codwm ag unrhyw un hyd yn oed yn 70 oed; cofir hi yn yr hen bennill ‘Mae gan Farged fwyn uch Ifan / Delyn fawr a thelyn fechan / Un i’w chanu yn nhref Caernarfon / Ac un i gadw’r gŵr yn fodlon’; dywedir iddi gyfansoddi naw o donau telyn, yn cynnwys ‘Megan a gollodd ei gardas’ a ‘Merch Megan’, a werthfawrogid gan delynorion yr ardal; bu ‘heb fod awr yn ei gwely erioed oherwydd afiechyd’, a’i hoff forwyn wedi ei gwasanaethu am ddeugain a dwy o flynyddoedd.
| Ganed | 1696, bedyddiwyd ym Meddgelert |
|---|---|
| Ei chartref | Dyffryn Nantlle, yna Penllyn ar Lyn Padarn |
| Ei henw | Brenhines y Llynnoedd |
| Ei doniau | Telyn, ffidil, hela, cychod ac ymaflyd codwm |
| Ei gwnaeth yn enwog | Thomas Pennant, Tours in Wales |
| Bu farw | 1793, yn ei nawdegau |
Ganed Marged yn 1696 a’i bedyddio yn eglwys y Santes Fair, Beddgelert, yng nghanol y mynyddoedd. Ar 8 Mai 1717 priododd Richard Morris yn yr un eglwys; telynor oedd yntau fel hithau.FfynonellauMarged ferch Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Telynores ac ymgodymwraig o Gymru (1696 – Ionawr 1793), testun caneuon a hanesion; bedyddiwyd yn eglwys y Santes Fair, Beddgelert; priododd Richard Morris ym Meddgelert ar 8 Mai 1717; gyda’i gŵr, a oedd hefyd yn delynor, cadwai dafarn i fwynwyr copr ym mhlwyf Llandwrog, a gyda’r nos canai’r delyn i’w chwsmeriaid; gallai bedoli ceffyl a gwneud cwch, ei hesgidiau ei hun, telyn neu ffidil; rhwyfai lwythi mawr ar draws Llyn Padarn a Llyn Peris, a’i galw’n ‘Frenhines y Llynnoedd’ gan Thomas Pennant ac eraill; hyd yn oed yn ei saithdegau gallai ymaflyd codwm ag unrhyw ddyn; gwnaed hi’n enwog gan yr awdur o Sir y Fflint Thomas Pennant yn ei Tours in Wales; yn ôl yr Oxford Dictionary of National Biography bu farw yn ei nawdegau yn 1793; claddwyd hi yn Llanddeiniolen ar 24 Ionawr; erys hen benillion amdani, yn dechrau ‘Mae gan Marged fwyn ach Ifan’; ysgrifennodd William Hutton amdani yn ei gerdd The Welch Wedding (1799).Marged vch Ifan (Margaret Evans; 1696 – 1801?) ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruClywir amdani gyntaf yn Nyffryn Nantlle, Sir Gaernarfon, yn cadw tafarn Telyrniau, Gelli, yn nyddiau mawr gwaith copr Drws-y-coed yng nghanol y 1700au; gallai wneud ffidil a thelyn a chanu’r naill neu’r llall tra dawnsiai ei chwsmeriaid; wedyn symudodd i Benllyn ym mhen isaf Llyn Padarn (Llanberis), lle cludai’r mwyn copr o droed yr Wyddfa; ymwelodd Thomas Pennant â’i thŷ yn 1786 ond nid oedd gartref; dywed Pennant, Tours in Wales, iddi gadw dwsin o gŵn hela neu ragor a dal mwy o lwynogod mewn blwyddyn nag a ddaliai’r helfeydd mewn deng mlynedd; gwyddai hen alawon a’u canu ar y ffidil; roedd yn saer da a adeiladai ei chychod ei hun, yn of a bedolai ei cheffylau ei hun, ac yn grydd; yn saith deg oed gallai daflu unrhyw ymgodymwr; mae’r hanesion yn amrywio am ei marwolaeth ond yn cytuno mai 1696 oedd blwyddyn ei geni.
Clywir amdani gyntaf yn Nyffryn Nantlle, yn cadw tafarn Telyrniau yn y Gelli yn nyddiau mawr mwyngloddiau copr Drws-y-coed. Deuai’r mwynwyr yno i yfed, a chyda’r nos canai Marged y delyn neu’r ffidil tra dawnsient. Gallai wneud ffidil neu delyn â’i dwylo ei hun, a dywedir iddi gyfansoddi naw o donau telyn, yn eu plith “Megan a gollodd ei gardas” a “Merch Megan”, a garai telynorion yr ardal.FfynonellauMarged vch Ifan (Margaret Evans; 1696 – 1801?) ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruClywir amdani gyntaf yn Nyffryn Nantlle, Sir Gaernarfon, yn cadw tafarn Telyrniau, Gelli, yn nyddiau mawr gwaith copr Drws-y-coed yng nghanol y 1700au; gallai wneud ffidil a thelyn a chanu’r naill neu’r llall tra dawnsiai ei chwsmeriaid; wedyn symudodd i Benllyn ym mhen isaf Llyn Padarn (Llanberis), lle cludai’r mwyn copr o droed yr Wyddfa; ymwelodd Thomas Pennant â’i thŷ yn 1786 ond nid oedd gartref; dywed Pennant, Tours in Wales, iddi gadw dwsin o gŵn hela neu ragor a dal mwy o lwynogod mewn blwyddyn nag a ddaliai’r helfeydd mewn deng mlynedd; gwyddai hen alawon a’u canu ar y ffidil; roedd yn saer da a adeiladai ei chychod ei hun, yn of a bedolai ei cheffylau ei hun, ac yn grydd; yn saith deg oed gallai daflu unrhyw ymgodymwr; mae’r hanesion yn amrywio am ei marwolaeth ond yn cytuno mai 1696 oedd blwyddyn ei geni.Marged ferch Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Telynores ac ymgodymwraig o Gymru (1696 – Ionawr 1793), testun caneuon a hanesion; bedyddiwyd yn eglwys y Santes Fair, Beddgelert; priododd Richard Morris ym Meddgelert ar 8 Mai 1717; gyda’i gŵr, a oedd hefyd yn delynor, cadwai dafarn i fwynwyr copr ym mhlwyf Llandwrog, a gyda’r nos canai’r delyn i’w chwsmeriaid; gallai bedoli ceffyl a gwneud cwch, ei hesgidiau ei hun, telyn neu ffidil; rhwyfai lwythi mawr ar draws Llyn Padarn a Llyn Peris, a’i galw’n ‘Frenhines y Llynnoedd’ gan Thomas Pennant ac eraill; hyd yn oed yn ei saithdegau gallai ymaflyd codwm ag unrhyw ddyn; gwnaed hi’n enwog gan yr awdur o Sir y Fflint Thomas Pennant yn ei Tours in Wales; yn ôl yr Oxford Dictionary of National Biography bu farw yn ei nawdegau yn 1793; claddwyd hi yn Llanddeiniolen ar 24 Ionawr; erys hen benillion amdani, yn dechrau ‘Mae gan Marged fwyn ach Ifan’; ysgrifennodd William Hutton amdani yn ei gerdd The Welch Wedding (1799).Marged uch Ifan ↗Wicipedia CymraegCymeriad a ddaeth yn enwog yn nhraddodiad gwerin Eryri (1696 – Ionawr 1793), yn enwog am ei nerth anhygoel a’i gallu i ganu’r delyn; dywedir ei bod o Dalymignedd Uchaf, Dyffryn Nantlle, lle cadwai dafarn y Talernia islaw Tyrpeg y Gelli; symudodd i Fwthyn Penllyn ger Llyn Padarn ac ennill ei bywoliaeth yn cludo mwyn copr mewn cwch o fwyngloddiau Nant Peris i ben isaf y llyn ger Brynrefail; ymwelodd Thomas Pennant â’i thŷ yn 1786 a’i chael oddi cartref; roedd yn enwog fel helwraig, a dywedid ei bod hi a’i chŵn yn dal mwy o lwynogod mewn blwyddyn nag y gallai neb arall mewn deng mlynedd; gallai ymaflyd codwm ag unrhyw un hyd yn oed yn 70 oed; cofir hi yn yr hen bennill ‘Mae gan Farged fwyn uch Ifan / Delyn fawr a thelyn fechan / Un i’w chanu yn nhref Caernarfon / Ac un i gadw’r gŵr yn fodlon’; dywedir iddi gyfansoddi naw o donau telyn, yn cynnwys ‘Megan a gollodd ei gardas’ a ‘Merch Megan’, a werthfawrogid gan delynorion yr ardal; bu ‘heb fod awr yn ei gwely erioed oherwydd afiechyd’, a’i hoff forwyn wedi ei gwasanaethu am ddeugain a dwy o flynyddoedd.
Mae gan Farged fwyn uch Ifan / Delyn fawr a thelyn fechan / Un i’w chanu yn nhref Caernarfon / Ac un i gadw’r gŵr yn fodlon.
Hen bennill
Yn ddiweddarach symudodd i Benllyn, bwthyn ym mhen isaf Llyn Padarn islaw Llanberis. Yno enillai ei bywoliaeth yn rhwyfo’r mwyn copr o fwyngloddiau Nant Peris i lawr y llynnoedd i Frynrefail, dros ddyfroedd Llyn Peris a Llyn Padarn, ac felly y daeth yn Frenhines y Llynnoedd.FfynonellauMarged uch Ifan ↗Wicipedia CymraegCymeriad a ddaeth yn enwog yn nhraddodiad gwerin Eryri (1696 – Ionawr 1793), yn enwog am ei nerth anhygoel a’i gallu i ganu’r delyn; dywedir ei bod o Dalymignedd Uchaf, Dyffryn Nantlle, lle cadwai dafarn y Talernia islaw Tyrpeg y Gelli; symudodd i Fwthyn Penllyn ger Llyn Padarn ac ennill ei bywoliaeth yn cludo mwyn copr mewn cwch o fwyngloddiau Nant Peris i ben isaf y llyn ger Brynrefail; ymwelodd Thomas Pennant â’i thŷ yn 1786 a’i chael oddi cartref; roedd yn enwog fel helwraig, a dywedid ei bod hi a’i chŵn yn dal mwy o lwynogod mewn blwyddyn nag y gallai neb arall mewn deng mlynedd; gallai ymaflyd codwm ag unrhyw un hyd yn oed yn 70 oed; cofir hi yn yr hen bennill ‘Mae gan Farged fwyn uch Ifan / Delyn fawr a thelyn fechan / Un i’w chanu yn nhref Caernarfon / Ac un i gadw’r gŵr yn fodlon’; dywedir iddi gyfansoddi naw o donau telyn, yn cynnwys ‘Megan a gollodd ei gardas’ a ‘Merch Megan’, a werthfawrogid gan delynorion yr ardal; bu ‘heb fod awr yn ei gwely erioed oherwydd afiechyd’, a’i hoff forwyn wedi ei gwasanaethu am ddeugain a dwy o flynyddoedd.Marged vch Ifan (Margaret Evans; 1696 – 1801?) ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruClywir amdani gyntaf yn Nyffryn Nantlle, Sir Gaernarfon, yn cadw tafarn Telyrniau, Gelli, yn nyddiau mawr gwaith copr Drws-y-coed yng nghanol y 1700au; gallai wneud ffidil a thelyn a chanu’r naill neu’r llall tra dawnsiai ei chwsmeriaid; wedyn symudodd i Benllyn ym mhen isaf Llyn Padarn (Llanberis), lle cludai’r mwyn copr o droed yr Wyddfa; ymwelodd Thomas Pennant â’i thŷ yn 1786 ond nid oedd gartref; dywed Pennant, Tours in Wales, iddi gadw dwsin o gŵn hela neu ragor a dal mwy o lwynogod mewn blwyddyn nag a ddaliai’r helfeydd mewn deng mlynedd; gwyddai hen alawon a’u canu ar y ffidil; roedd yn saer da a adeiladai ei chychod ei hun, yn of a bedolai ei cheffylau ei hun, ac yn grydd; yn saith deg oed gallai daflu unrhyw ymgodymwr; mae’r hanesion yn amrywio am ei marwolaeth ond yn cytuno mai 1696 oedd blwyddyn ei geni.Marged ferch Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Telynores ac ymgodymwraig o Gymru (1696 – Ionawr 1793), testun caneuon a hanesion; bedyddiwyd yn eglwys y Santes Fair, Beddgelert; priododd Richard Morris ym Meddgelert ar 8 Mai 1717; gyda’i gŵr, a oedd hefyd yn delynor, cadwai dafarn i fwynwyr copr ym mhlwyf Llandwrog, a gyda’r nos canai’r delyn i’w chwsmeriaid; gallai bedoli ceffyl a gwneud cwch, ei hesgidiau ei hun, telyn neu ffidil; rhwyfai lwythi mawr ar draws Llyn Padarn a Llyn Peris, a’i galw’n ‘Frenhines y Llynnoedd’ gan Thomas Pennant ac eraill; hyd yn oed yn ei saithdegau gallai ymaflyd codwm ag unrhyw ddyn; gwnaed hi’n enwog gan yr awdur o Sir y Fflint Thomas Pennant yn ei Tours in Wales; yn ôl yr Oxford Dictionary of National Biography bu farw yn ei nawdegau yn 1793; claddwyd hi yn Llanddeiniolen ar 24 Ionawr; erys hen benillion amdani, yn dechrau ‘Mae gan Marged fwyn ach Ifan’; ysgrifennodd William Hutton amdani yn ei gerdd The Welch Wedding (1799).
Casglodd Thomas Pennant, a ddaeth i’w thŷ yn 1786 a’i chael oddi cartref, yr hanesion a adroddai’r bobl amdani. Cadwai ddwsin o gŵn hela neu ragor, a daliai fwy o lwynogod mewn blwyddyn nag a ddaliai’r helfeydd mewn deng mlynedd. Roedd yn saer a adeiladai ei chychod ei hun, yn of a bedolai ei cheffylau ei hun ac yn grydd a wnâi ei hesgidiau ei hun. Yn saith deg oed gallai daflu unrhyw ymgodymwr yn yr ardal o hyd.FfynonellauMarged vch Ifan (Margaret Evans; 1696 – 1801?) ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruClywir amdani gyntaf yn Nyffryn Nantlle, Sir Gaernarfon, yn cadw tafarn Telyrniau, Gelli, yn nyddiau mawr gwaith copr Drws-y-coed yng nghanol y 1700au; gallai wneud ffidil a thelyn a chanu’r naill neu’r llall tra dawnsiai ei chwsmeriaid; wedyn symudodd i Benllyn ym mhen isaf Llyn Padarn (Llanberis), lle cludai’r mwyn copr o droed yr Wyddfa; ymwelodd Thomas Pennant â’i thŷ yn 1786 ond nid oedd gartref; dywed Pennant, Tours in Wales, iddi gadw dwsin o gŵn hela neu ragor a dal mwy o lwynogod mewn blwyddyn nag a ddaliai’r helfeydd mewn deng mlynedd; gwyddai hen alawon a’u canu ar y ffidil; roedd yn saer da a adeiladai ei chychod ei hun, yn of a bedolai ei cheffylau ei hun, ac yn grydd; yn saith deg oed gallai daflu unrhyw ymgodymwr; mae’r hanesion yn amrywio am ei marwolaeth ond yn cytuno mai 1696 oedd blwyddyn ei geni.Marged uch Ifan ↗Wicipedia CymraegCymeriad a ddaeth yn enwog yn nhraddodiad gwerin Eryri (1696 – Ionawr 1793), yn enwog am ei nerth anhygoel a’i gallu i ganu’r delyn; dywedir ei bod o Dalymignedd Uchaf, Dyffryn Nantlle, lle cadwai dafarn y Talernia islaw Tyrpeg y Gelli; symudodd i Fwthyn Penllyn ger Llyn Padarn ac ennill ei bywoliaeth yn cludo mwyn copr mewn cwch o fwyngloddiau Nant Peris i ben isaf y llyn ger Brynrefail; ymwelodd Thomas Pennant â’i thŷ yn 1786 a’i chael oddi cartref; roedd yn enwog fel helwraig, a dywedid ei bod hi a’i chŵn yn dal mwy o lwynogod mewn blwyddyn nag y gallai neb arall mewn deng mlynedd; gallai ymaflyd codwm ag unrhyw un hyd yn oed yn 70 oed; cofir hi yn yr hen bennill ‘Mae gan Farged fwyn uch Ifan / Delyn fawr a thelyn fechan / Un i’w chanu yn nhref Caernarfon / Ac un i gadw’r gŵr yn fodlon’; dywedir iddi gyfansoddi naw o donau telyn, yn cynnwys ‘Megan a gollodd ei gardas’ a ‘Merch Megan’, a werthfawrogid gan delynorion yr ardal; bu ‘heb fod awr yn ei gwely erioed oherwydd afiechyd’, a’i hoff forwyn wedi ei gwasanaethu am ddeugain a dwy o flynyddoedd.
Bu Marged fyw i’w nawdegau, a dywedid na fu awr yn ei gwely oherwydd afiechyd yn yr holl flynyddoedd hynny; bu ei hoff forwyn yn ei gwasanaethu am ddeugain a dwy o flynyddoedd. Bu farw ym mis Ionawr 1793 a’i chladdu yn Llanddeiniolen ar 24 Ionawr.FfynonellauMarged uch Ifan ↗Wicipedia CymraegCymeriad a ddaeth yn enwog yn nhraddodiad gwerin Eryri (1696 – Ionawr 1793), yn enwog am ei nerth anhygoel a’i gallu i ganu’r delyn; dywedir ei bod o Dalymignedd Uchaf, Dyffryn Nantlle, lle cadwai dafarn y Talernia islaw Tyrpeg y Gelli; symudodd i Fwthyn Penllyn ger Llyn Padarn ac ennill ei bywoliaeth yn cludo mwyn copr mewn cwch o fwyngloddiau Nant Peris i ben isaf y llyn ger Brynrefail; ymwelodd Thomas Pennant â’i thŷ yn 1786 a’i chael oddi cartref; roedd yn enwog fel helwraig, a dywedid ei bod hi a’i chŵn yn dal mwy o lwynogod mewn blwyddyn nag y gallai neb arall mewn deng mlynedd; gallai ymaflyd codwm ag unrhyw un hyd yn oed yn 70 oed; cofir hi yn yr hen bennill ‘Mae gan Farged fwyn uch Ifan / Delyn fawr a thelyn fechan / Un i’w chanu yn nhref Caernarfon / Ac un i gadw’r gŵr yn fodlon’; dywedir iddi gyfansoddi naw o donau telyn, yn cynnwys ‘Megan a gollodd ei gardas’ a ‘Merch Megan’, a werthfawrogid gan delynorion yr ardal; bu ‘heb fod awr yn ei gwely erioed oherwydd afiechyd’, a’i hoff forwyn wedi ei gwasanaethu am ddeugain a dwy o flynyddoedd.Marged ferch Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Telynores ac ymgodymwraig o Gymru (1696 – Ionawr 1793), testun caneuon a hanesion; bedyddiwyd yn eglwys y Santes Fair, Beddgelert; priododd Richard Morris ym Meddgelert ar 8 Mai 1717; gyda’i gŵr, a oedd hefyd yn delynor, cadwai dafarn i fwynwyr copr ym mhlwyf Llandwrog, a gyda’r nos canai’r delyn i’w chwsmeriaid; gallai bedoli ceffyl a gwneud cwch, ei hesgidiau ei hun, telyn neu ffidil; rhwyfai lwythi mawr ar draws Llyn Padarn a Llyn Peris, a’i galw’n ‘Frenhines y Llynnoedd’ gan Thomas Pennant ac eraill; hyd yn oed yn ei saithdegau gallai ymaflyd codwm ag unrhyw ddyn; gwnaed hi’n enwog gan yr awdur o Sir y Fflint Thomas Pennant yn ei Tours in Wales; yn ôl yr Oxford Dictionary of National Biography bu farw yn ei nawdegau yn 1793; claddwyd hi yn Llanddeiniolen ar 24 Ionawr; erys hen benillion amdani, yn dechrau ‘Mae gan Marged fwyn ach Ifan’; ysgrifennodd William Hutton amdani yn ei gerdd The Welch Wedding (1799).
Mae hen benillion amdani, yn dechrau “Mae gan Farged fwyn uch Ifan”, yn dal i gael eu canu mewn sawl fersiwn, ac ysgrifennodd y bardd o Sais William Hutton amdani yn ei gerdd The Welch Wedding yn 1799. Saif ymhlith gwragedd cryfion mawr Cymru, yn ferch go iawn i Eryri.FfynonellauMarged ferch Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Telynores ac ymgodymwraig o Gymru (1696 – Ionawr 1793), testun caneuon a hanesion; bedyddiwyd yn eglwys y Santes Fair, Beddgelert; priododd Richard Morris ym Meddgelert ar 8 Mai 1717; gyda’i gŵr, a oedd hefyd yn delynor, cadwai dafarn i fwynwyr copr ym mhlwyf Llandwrog, a gyda’r nos canai’r delyn i’w chwsmeriaid; gallai bedoli ceffyl a gwneud cwch, ei hesgidiau ei hun, telyn neu ffidil; rhwyfai lwythi mawr ar draws Llyn Padarn a Llyn Peris, a’i galw’n ‘Frenhines y Llynnoedd’ gan Thomas Pennant ac eraill; hyd yn oed yn ei saithdegau gallai ymaflyd codwm ag unrhyw ddyn; gwnaed hi’n enwog gan yr awdur o Sir y Fflint Thomas Pennant yn ei Tours in Wales; yn ôl yr Oxford Dictionary of National Biography bu farw yn ei nawdegau yn 1793; claddwyd hi yn Llanddeiniolen ar 24 Ionawr; erys hen benillion amdani, yn dechrau ‘Mae gan Marged fwyn ach Ifan’; ysgrifennodd William Hutton amdani yn ei gerdd The Welch Wedding (1799).Marged uch Ifan ↗Wicipedia CymraegCymeriad a ddaeth yn enwog yn nhraddodiad gwerin Eryri (1696 – Ionawr 1793), yn enwog am ei nerth anhygoel a’i gallu i ganu’r delyn; dywedir ei bod o Dalymignedd Uchaf, Dyffryn Nantlle, lle cadwai dafarn y Talernia islaw Tyrpeg y Gelli; symudodd i Fwthyn Penllyn ger Llyn Padarn ac ennill ei bywoliaeth yn cludo mwyn copr mewn cwch o fwyngloddiau Nant Peris i ben isaf y llyn ger Brynrefail; ymwelodd Thomas Pennant â’i thŷ yn 1786 a’i chael oddi cartref; roedd yn enwog fel helwraig, a dywedid ei bod hi a’i chŵn yn dal mwy o lwynogod mewn blwyddyn nag y gallai neb arall mewn deng mlynedd; gallai ymaflyd codwm ag unrhyw un hyd yn oed yn 70 oed; cofir hi yn yr hen bennill ‘Mae gan Farged fwyn uch Ifan / Delyn fawr a thelyn fechan / Un i’w chanu yn nhref Caernarfon / Ac un i gadw’r gŵr yn fodlon’; dywedir iddi gyfansoddi naw o donau telyn, yn cynnwys ‘Megan a gollodd ei gardas’ a ‘Merch Megan’, a werthfawrogid gan delynorion yr ardal; bu ‘heb fod awr yn ei gwely erioed oherwydd afiechyd’, a’i hoff forwyn wedi ei gwasanaethu am ddeugain a dwy o flynyddoedd.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward LhuydY clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.
Ellis WynneMab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.
William JonesJohn Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.
Barti DduYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf