Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1696–1793

Marged ferch Ifan

Telynores, ymgodymwraig, cychwraig a heliwr Eryri, a wnaed yn enwog gan Thomas Pennant fel Brenhines y Llynnoedd.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1696–1793 (wedi’i gofnodi) Brenhines y Llynnoedd Oes yr Adfywiad Arwyr gwerin
Llyn Padarn, y llyn y bu Marged ferch Ifan yn rhwyfo arno, o Benllyn
Llyn Padarn, y llyn y bu Marged ferch Ifan yn rhwyfo arno, o Benllyn · Llun: Wikimedia Commons · Eric Jones, CC BY-SA 2.0

Ystyr yr enw

Marged ferch Ifan: Marged, merch Ifan

Marged ferch Ifan

  • Marged ei henw ei hun
  • ferch mercho merch (treiglad meddal: m → f)
  • Ifan enw ei thad

Marged uch Ifan oedd telynores, helwraig, cychwraig ac ymgodymwraig Eryri, y wraig gryfaf a gofiai neb yn y mynyddoedd. Gwnaeth Thomas Pennant hi’n enwog drwy Brydain fel Brenhines y Llynnoedd, ac mae pobl Eryri yn dal i ganu’r hen benillion amdani.

Ganed1696, bedyddiwyd ym Meddgelert
Ei chartrefDyffryn Nantlle, yna Penllyn ar Lyn Padarn
Ei henwBrenhines y Llynnoedd
Ei doniauTelyn, ffidil, hela, cychod ac ymaflyd codwm
Ei gwnaeth yn enwogThomas Pennant, Tours in Wales
Bu farw1793, yn ei nawdegau

Merch o Eryri#

Ganed Marged yn 1696 a’i bedyddio yn eglwys y Santes Fair, Beddgelert, yng nghanol y mynyddoedd. Ar 8 Mai 1717 priododd Richard Morris yn yr un eglwys; telynor oedd yntau fel hithau.

Telynores y dafarn#

Clywir amdani gyntaf yn Nyffryn Nantlle, yn cadw tafarn Telyrniau yn y Gelli yn nyddiau mawr mwyngloddiau copr Drws-y-coed. Deuai’r mwynwyr yno i yfed, a chyda’r nos canai Marged y delyn neu’r ffidil tra dawnsient. Gallai wneud ffidil neu delyn â’i dwylo ei hun, a dywedir iddi gyfansoddi naw o donau telyn, yn eu plith “Megan a gollodd ei gardas” a “Merch Megan”, a garai telynorion yr ardal.

Mae gan Farged fwyn uch Ifan / Delyn fawr a thelyn fechan / Un i’w chanu yn nhref Caernarfon / Ac un i gadw’r gŵr yn fodlon.

Hen bennill

Brenhines y Llynnoedd#

Yn ddiweddarach symudodd i Benllyn, bwthyn ym mhen isaf Llyn Padarn islaw Llanberis. Yno enillai ei bywoliaeth yn rhwyfo’r mwyn copr o fwyngloddiau Nant Peris i lawr y llynnoedd i Frynrefail, dros ddyfroedd Llyn Peris a Llyn Padarn, ac felly y daeth yn Frenhines y Llynnoedd.

Pob crefft y mynydd#

Casglodd Thomas Pennant, a ddaeth i’w thŷ yn 1786 a’i chael oddi cartref, yr hanesion a adroddai’r bobl amdani. Cadwai ddwsin o gŵn hela neu ragor, a daliai fwy o lwynogod mewn blwyddyn nag a ddaliai’r helfeydd mewn deng mlynedd. Roedd yn saer a adeiladai ei chychod ei hun, yn of a bedolai ei cheffylau ei hun ac yn grydd a wnâi ei hesgidiau ei hun. Yn saith deg oed gallai daflu unrhyw ymgodymwr yn yr ardal o hyd.

Ei hoes hir#

Bu Marged fyw i’w nawdegau, a dywedid na fu awr yn ei gwely oherwydd afiechyd yn yr holl flynyddoedd hynny; bu ei hoff forwyn yn ei gwasanaethu am ddeugain a dwy o flynyddoedd. Bu farw ym mis Ionawr 1793 a’i chladdu yn Llanddeiniolen ar 24 Ionawr.

Ei chofio ar gân#

Mae hen benillion amdani, yn dechrau “Mae gan Farged fwyn uch Ifan”, yn dal i gael eu canu mewn sawl fersiwn, ac ysgrifennodd y bardd o Sais William Hutton amdani yn ei gerdd The Welch Wedding yn 1799. Saif ymhlith gwragedd cryfion mawr Cymru, yn ferch go iawn i Eryri.

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf