Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1816–1906

Mary Dillwyn

Arloeswr ffotograffiaeth o Abertawe y mae ei lluniau hamddenol o deulu, plant ac anifeiliaid o’r 1850au yn cynnwys y llun hynaf y gwyddys amdano o ddyn eira.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1816–1906 (wedi’i gofnodi) Y ffotograffydd benywaidd cyntaf yng Nghymru Y Gymru Ddiwydiannol Celf a chynllunio
★ Y cyntaf yn y byd Y ffotograff hynaf y gwyddys amdano o ddyn eira, tua 1853
Mary Dillwyn
Mary Dillwyn · Llun: Wikimedia Commons · National Library of Wales, Parth cyhoeddus

Mary Dillwyn o Benlle’r-gaer, ger Abertawe, oedd ffotograffydd benywaidd cyntaf Cymru. Yn y 1840au a’r 1850au, pan oedd y camera’n rhyfeddod newydd, trodd hi ef at fywyd bob dydd ei chartref: plant yn chwarae, cŵn a chathod, doliau, adar a blodau. Mae ei lluniau mor naturiol fel y cyfrifir un ohonynt yn ffotograff cyntaf o wên, ac un arall, o ddyn eira, yw’r ffotograff hynaf y gwyddys amdano o un yn unman yn y byd.

Ganed1816, i deulu Dillwyn o Abertawe
CartrefPenlle’r-gaer, ger Abertawe
FfotograffauCalotypes a phrintiau halen, 1840au–1850au
Y cyntafY ffotograff cyntaf o wên; y ffotograff cyntaf y gwyddys amdano o ddyn eira, tua 1853
AlbymauLlyfrgell Genedlaethol Cymru, prynwyd 2002 a 2007
Bu farwRhagfyr 1906, Arthog, Meirionnydd

Teulu o wyddonwyr#

Ganed Mary Dillwyn yn 1816, merch Lewis Weston Dillwyn a’i wraig Mary Adams o Benlle’r-gaer. Roedd ei brawd John Dillwyn Llewelyn yn arloeswr ffotograffiaeth a ddyfeisiodd ddulliau newydd ei hun, a’i brawd Lewis yn dad i’r nofelydd Amy Dillwyn. Drwy wraig John, Emma Talbot, roedd y teulu’n perthyn i William Henry Fox Talbot, dyfeisiwr y calotype.

Menyw a chamera#

Ym Mhenlle’r-gaer cymerodd Mary y camera ei hun, o flaen ei hamser yn ei chariad at y gelfyddyd newydd. Calotypes bychain yw’r rhan fwyaf o’i lluniau, a wnaed yn y 1840au a’r 1850au, ac maent yn ei gwneud yn ffotograffydd benywaidd cyntaf Cymru.

Dal yr eiliad#

Yn wahanol i’r dynion a dynnai ffotograffau yn ei dydd, dewisodd Mary gamera bach a oedd angen amlygiad byr yn unig. Gadawodd hynny iddi ddal eiliadau byr bywyd y teulu, ac mae ei lluniau’n edrych yn llawer mwy naturiol a hamddenol na lluniau ffotograffwyr eraill y cyfnod. Agorodd ffenestr ar fywyd cartref menywod a phlant na thybiai fawr neb arall ei fod yn werth ei gofnodi.

Y wên gyntaf#

Mae un o’i lluniau’n dangos ei nai bach, William Mansel Llewelyn, a elwid yn Willy, yn syllu ar rywbeth ychydig o’r golwg gyda gwên ar ei wyneb. Fe’i cyfrifir yn ffotograff cyntaf o wên.

Y dyn eira cyntaf#

Tua 1853 tynnodd Mary lun o ddyn eira ym Mhenlle’r-gaer. Dyma’r ffotograff cyntaf y gwyddys amdano o ddyn eira yn unman yn y byd.

Ei halbymau#

Mae ei lluniau wedi goroesi mewn albymau a gedwir heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Mae un, a brynwyd yn 2002, yn cynnwys golygfeydd o Benlle’r-gaer, portreadau o deulu a chyfeillion ac astudiaethau o flodau ac adar. Mae Albwm Llysdinam, a wnaed tua 1853 ac a brynwyd yn 2007, yn cynnwys 72 o brintiau halen o flodau, doliau, anifeiliaid anwes, teulu a chyfeillion, ac mae’n gofnod gwerthfawr o’r ffyrdd cynharaf o wneud ffotograffau.

Ei bywyd diweddarach#

Yn 1857 priododd Mary y Parchedig Montague Earle Welby, a daeth ei dyddiau gyda’r camera i ben. Bu farw yn Arthog ym Meirionnydd ym mis Rhagfyr 1906. Mae Abertawe’n cofio’i harloeswraig gyda thafarn sy’n dwyn ei henw.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf