Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. 5th century

Padrig Sant

Brython a gipiwyd yn fachgen gan ysbeilwyr o Iwerddon, a ddihangodd ac a aeth yn ôl yn esgob i ddod â Christnogaeth i Iwerddon. Yn ôl traddodiad Cymru fe’i ganed yng Nghymru.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 5th century (wedi’i gofnodi) Brython a ddaeth yn apostol Iwerddon Oes y Seintiau Saint a ffydd
Padrig Sant mewn gwydr lliw
Padrig Sant mewn gwydr lliw · Llun: Wikimedia Commons · Andreas F. Borchert, CC BY-SA 4.0

Brython oedd Padrig, apostol Iwerddon. Fe’i ganed ar ddiwedd rheolaeth Rhufain i deulu Cristnogol o’r ynys, ei gipio i Iwerddon yn gaethwas yn un ar bymtheg oed, ac aeth yn ôl o’i wirfodd i ddwyn y ffydd i’r bobl a’i caethiwodd. Mae traddodiad Cymru’n dal iddo gael ei eni ym Manwen, ym mhen uchaf Cwm Dulais uwchben Cwm Nedd.

PrydY bumed ganrif; bu farw ar 17 Mawrth, yn 461 neu 493
GanedBannavem Taburniae: yn ôl traddodiad Cymru, Banwen
TadCalpurnius, cynghorydd tref a diacon
TaidPotitus, offeiriad
YsgrifennoddY Confessio a’r Llythyr at filwyr Coroticus

Mab i Brydain#

Rydym yn adnabod Padrig yn ei eiriau ei hun, oherwydd mae dau o’i ysgrifeniadau wedi goroesi, ei Confessio, hanes ei fywyd, a’i lythyr at filwyr Coroticus. Dywed wrthym fod ei dad Calpurnius yn decurion, aelod o gyngor tref, ac yn ddiacon yn yr eglwys, fod ei daid Potitus yn offeiriad, a bod y teulu’n byw ger lle a eilw’n Bannavem Taburniae, lle’r oedd gan ei dad fila bychan.

Banwen#

Ni all neb ddweud yn sicr ble’r oedd Bannavem Taburniae. Un o’r lleoedd a gynigiwyd yw Banwen, yn nyffryn uchaf Dulais, ger y ffordd Rufeinig o Gastell-nedd i Aberhonddu, gyda gwersyll gorymdeithio Rhufeinig a chaer fechan gerllaw; credai’r ysgolhaig Gwyddelig Eoin MacNeill mai hon oedd yr hawl gryfaf oll. Yn 2004 codwyd carreg goffa, Maen Padrig Sant, yno, a phob blwyddyn ar ei ddydd cynhelir gwasanaeth wrth ei hochr.

Chwe blynedd yn gaethwas#

Pan oedd Padrig yn un ar bymtheg, ymosododd ysbeilwyr o Iwerddon ar fila ei dad a’i gipio ef a llawer eraill. Am chwe blynedd bu’n bugeilio defaid yn Iwerddon, a dywed mai yno, mewn gweddi, y cryfhaodd ei ffydd. O’r diwedd dihangodd, cafodd long, a dod adref at ei deulu ym Mhrydain, ac yna astudiodd am flynyddoedd lawer, yng Ngâl yn ôl pob tebyg.

Pedwar enw#

Mae’r hen Fucheddau’n cofio Padrig wrth lawer enw. Dywed Muirchú, a ysgrifennodd ei Fuchedd yn y seithfed ganrif, fod ‘gan Badrig fab Calpurnius bedwar enw: Sochet pan aned ef, Cothriche pan oedd yn gaethwas, Mauonius pan astudiai, Padrig pan gysegrwyd ef’. Darllenwyd Sochet a Magonus, yr enw a rydd yr Historia Brittonum fel Maun, yn eiriau o iaith Frythoneg ei febyd.

Apostol Iwerddon#

Aeth Padrig yn ôl i Iwerddon yn esgob, yn 432 yn ôl y blwyddnodau, a threuliodd weddill ei oes yno. Dywed iddo fedyddio miloedd o bobl ac ordeinio offeiriaid i’w gwasanaethu, ac mae traddodiad yn dal iddo wneud ei brif eglwys yn Armagh. Bu farw ar 17 Mawrth, y dydd a gedwir er anrhydedd iddo ledled y byd.

Padrig yng Nghymru#

Mae Cymru wedi cadw ei enw. Mae Llanbadrig ar arfordir gogleddol Môn, Pencarreg yn Sir Gaerfyrddin, ac eglwysi yng Nghaerdydd a Chasnewydd wedi’u cysegru iddo, ac adroddir stori’r bachgen o Fanwen a ddaeth yn apostol Iwerddon yn y cymoedd o hyd.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf