Rheolai Brychan y wlad o gwmpas blaenau Wysg yn y bumed ganrif. Garthmadrun oedd ei henw cyn ei amser ef, ac mae wedi dwyn ei enw ef byth ers hynny: Brycheiniog, teyrnas Brychan, a Bannau Brycheiniog heddiw.
Ei eni
Mae dau hen destun Lladin yn adrodd ei hanes, De Situ Brecheniauc a Cognatio de Brychan, a gedwid yn Aberhonddu ac a gopïwyd yn yr Oesoedd Canol o ysgrifau hŷn. Ei fam Marchell oedd merch Tewdrig, brenin Garthmadrun. Croesodd y môr i Iwerddon yng nghanol gaeaf a phriodi Anlach, mab brenin Gwyddelig, ac yno y ganed eu mab Brychan. Dygodd Anlach ei wraig a’i fab adref i Garthmadrun, ac ymhen amser rheolodd Brychan wlad ei fam, fel bod tŷ Brycheiniog yn uno Brythoniaid Cymru â gwaed brenhinol Iwerddon.
Tad y saint
Nid oes teulu mwy yn Oes y Saint. Mae’r Trioedd yn enwi Tair Gwelygordd Saint Ynys Prydain: llinach Brychan Brycheiniog, llinach Cunedda Wledig a llinach Caw o Brydyn. Ysgrifennodd Gerallt Gymro, wrth farchogaeth drwy Frycheiniog yn 1188, fod gan Frychan bedair merch ar hugain, pob un wedi’i rhoi i Dduw o’i hieuenctid, a fu fyw’n sanctaidd ac a fu farw’n fendigaid.
| Cynog | ei fab hynaf, merthyr, o Ferthyr Cynog; gwelodd Gerallt y dorch a roddodd Brychan iddo |
|---|
| Gwladys | gwraig y Brenin Gwynllyw a mam Cadog Sant |
|---|
| Dwynwen | santes y cariadon, o Landdwyn ym Môn |
|---|
| Tudful | y mae ei henw’n fyw ym Merthyr Tudful |
|---|
| Tybie | o Landybïe |
|---|
| Elined | o’r Slwch ger Aberhonddu, y gwelodd Gerallt gadw ei gŵyl â chân a dawns |
|---|
| Ceinwen | o Langeinwen a Cherrigceinwen ym Môn |
|---|
| Cain | o Langeinwyr, ac o St Keyne yng Nghernyw |
|---|
| Nefyn | mam Urien, brenin Rheged, yn ôl yr achau Cymreig |
|---|
Mae eglwysi ledled Cymru, Cernyw, Dyfnaint a Llydaw yn dwyn enwau plant Brychan, ac mae gan y Cernywiaid eu rhestr eu hunain ohonynt, â Sant Nectan o Hartland ar ei phen.
Brychan ac Arthur
Mae teulu Brychan yn rhedeg drwy hanes Arthur. Mae Buchedd Cadog Sant yn adrodd sut y cipiodd Gwynllyw, brenin Gwynllŵg, Wladys ferch Brychan, a sut y marchogodd Brychan ar eu hôl â’i fyddin, nes i Arthur, Cai a Bedwyr ddod i lawr o’r bryn i sefyll gyda Gwynllyw. Felly daeth Brychan yn daid i Gadog, sant Llancarfan. A thrwy ei ferch Nefyn, mae’r achau Cymreig yn ei wneud yn daid i Urien Rheged ac yn hen daid i Owain ab Urien, marchog y ffynnon.
Teyrnasodd ei feibion ar ei ôl, ac roedd brenhinoedd Brycheiniog o’i linach ef am bedwar can mlynedd. Tua 890 codasant neuadd frenhinol ar ynys yn Llyn Syfaddan, yr unig grannog yng Nghymru. Saif Brychan ei hun heddiw yng ngwydr lliw Eglwys Gadeiriol Aberhonddu, yng nghanol y wlad sy’n dwyn ei enw.