Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. 5th century

Cunedda Wledig

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 5th century (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829) Sylfaenydd Gwynedd Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Cunedda mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol
Cunedda mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol · Llun: Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Ystyr yr enw

Cunedda Wledig: Cunedda ‘y Gwledig’

Cunedda Wledig

  • Cunedda ei enw ei hun
  • Wledig gwledig, arglwyddo gwledig (treiglad meddal: g → –)

Cunedda Wledig oedd sylfaenydd Gwynedd. Yn arglwydd Cristnogol o’r Brythoniaid o lannau Forth, daeth i’r de gyda’i feibion, gyrru’r Gwyddelod allan o ogledd-orllewin Cymru, a gosod sylfaen y deyrnas a roddai i Gymru Faelgwn Gwynedd, Rhodri Mawr a’r ddau Lywelyn. Rhoddodd ei feibion eu henwau i diroedd Cymru o Ddyfrdwy i Deifi, ac mae llawer o’r enwau hynny ar y map heddiw.

PrydY bumed ganrif; tua 386 hyd tua 460
OManaw Gododdin, ger Forth
Ei dadEdern ap Padarn Beisrudd
Ei wraigGwawl, merch Coel Hen
SefydloddTeyrnas Gwynedd

Arglwydd da#

Cunedag oedd ffurf hynaf ei enw, o’r Frythoneg Counodagos, ‘arglwydd da’. Ystyr ei deitl, Gwledig, yw rheolwr, ac mae’n awgrymu tywysog ag awdurdod arbennig, awdurdod a roddwyd gan Rufain efallai. Teyrnasodd pob gŵr y gwyddys iddo ddwyn y teitl hwnnw yn y ganrif wedi i fyddinoedd Rhufain adael Prydain.

Teulu Rhufeinig o’r Gogledd#

Roedd Cunedda’n fab i Edern, Eternus yn Lladin, fab Padarn Beisrudd, Paternus, fab Tegid, Tacitus. Mae’r enwau Lladin yn awgrymu teulu a fu’n byw dan Rufain ers cenedlaethau. Ystyr llysenw Padarn, Peisrudd, yw ‘â’r fantell ysgarlad’, y lliw a wisgai uchel swyddogion byddin Rhufain, a gall ddangos iddo ddal swydd uchel yn yr ymerodraeth, yn bennaeth ar wŷr Gododdin a warchodai’r tiroedd y tu hwnt i Fur Hadrian efallai. Priododd Cunedda â Gwawl, merch Coel Hen, rheolwr mawr y Gogledd y disgynnai brenhinoedd yr Hen Ogledd ohono.

O Fanaw Gododdin#

Mae Hanes y Brythoniaid, mewn darn y mae llawer o ysgolheigion yn ei gyfrif yn waith y seithfed ganrif, yn adrodd sut y dechreuodd teyrnas Gwynedd:

Roedd Maelgwn, y brenin mawr, yn teyrnasu ymhlith y Brythoniaid ym mro Gwynedd, oherwydd roedd ei hynafiad, Cunedag, gyda’i feibion, wyth ohonynt, wedi dod o’r blaen o’r rhan ogleddol, sef o’r fro a elwir Manaw Gododdin, gant pedwar deg a chwech o flynyddoedd cyn i Faelgwn deyrnasu. A chyda lladdfa fawr gyrasant o’r broydd hynny y Scotti, na ddychwelasant byth eto i fyw ynddynt.

Historia Brittonum, pennod 62

Manaw Gododdin oedd y tir ym mhen Moryd Forth, o gwmpas Falkirk a Stirling heddiw. Mae haneswyr wedi awgrymu i Gunedda ddod i’r de ar gais Magnus Maximus, Macsen Wledig, neu’r cadfridog Rhufeinig Stilicho ychydig cyn 400, neu Wrtheyrn rai degawdau’n ddiweddarach, ac mae’r dyddiadau a gynigir yn rhedeg o’r 370au i’r 440au. Pa un bynnag ydoedd, gyrrwyd allan y Gwyddelod a oedd wedi ymsefydlu yng Ngwynedd, a ganed teyrnas newydd i’r Brythoniaid.

Y meibion a’r tir#

Mae’r hen achau’n enwi naw mab, ac mae enwau’r rhan fwyaf ohonynt yn fyw yn y tiroedd a enillwyd ganddynt. Rhoddodd Rhufon ei enw i Rufoniog, Dunod i Ddunoding, Ceredig i Geredigion, Afloeg i Afloegion yn Llŷn, Dogfael i Ddogfeiling yn Nyffryn Clwyd, Edern i Edeirnion, ac Einion Yrth i Gaereinion ym Mhowys. Bu farw Tybion, yr hynaf, ym Manaw Gododdin, ond daeth ei fab Meirion yn arglwydd Meirionnydd, ac Ysfael oedd y nawfed. Mab Einion, Cadwallon Lawhir, a orffennodd waith ei daid drwy orchfygu’r olaf o’r Gwyddelod ym Môn. Roedd gan nifer o’r meibion enwau Cristnogol, Donatus, Eternus, Marianus a Romanus, ac roedd tŷ Cunedda’n un Cristnogol.

Tŷ Cunedda#

O Gunedda y daeth tŷ brenhinol cyntaf Gwynedd. Ei orwyr oedd Maelgwn Gwynedd, y brenin mawr a fu farw yn 547, a thrwyddo ef olrheiniwyd y llinach at Rodri Mawr ac at dai Aberffraw, Dinefwr a Mathrafal a deyrnasodd yng Nghymru hyd 1282. Roedd y Tuduriaid hefyd yn cyfrif Cunedda ymhlith eu cyndadau.

Ei gofio#

Cedwir marwnad iddo, Marwnad Cunedda, yn Llyfr Taliesin. Gelwir bryn ger Cydweli yn Allt Cunedda, a phan gloddiwyd yno yn 1851 cafwyd beddau carreg yn dal sgerbydau gwŷr mawr iawn. Yn y ddeuddegfed ganrif roedd tywysogion Gwynedd yn dal i anrhydeddu eu sylfaenydd: rhoddodd Cadwallon fab Gruffudd ap Cynan yr enw Cunedda i fab iddo ef ei hun.

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen
fl. 5th century

Padrig Sant

Brython a ddaeth yn apostol Iwerddon (wedi’i gofnodi)

Brython a gipiwyd yn fachgen gan ysbeilwyr o Iwerddon, a ddihangodd ac a aeth yn ôl yn esgob i ddod â Christnogaeth i Iwerddon. Yn ôl traddodiad Cymru fe’i ganed yng Nghymru.

Padrig Sant

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf