Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. 5th century

Santes Dwynwen

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 5th century (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200) Nawddsantes cariadon Oes y Seintiau Saint a ffydd
Llamddelw fawr o Ddwynwen ar ei gŵyl yn Aberystwyth
Llamddelw fawr o Ddwynwen ar ei gŵyl yn Aberystwyth · Llun: Wikimedia Commons · Tipcake, CC BY-SA 4.0

Dwynwen yw nawddsant cariadon Cymru. Yn ferch i’r brenin Brychan Brycheiniog yn y bumed ganrif, gwnaeth ei chartref ar Landdwyn, yr ynys lanw oddi ar arfordir de-orllewin Môn, a phob blwyddyn ar 25 Ionawr, Dydd Santes Dwynwen, mae pobl Cymru’n anfon cardiau ac anrhegion at y rhai a garant yn ei henw hi.

PrydY bumed ganrif; dywed traddodiad Cymru iddi farw tua 460
TadY brenin Brychan Brycheiniog
Ei heglwysLlanddwyn, ‘eglwys Dwynwen’, ar Ynys Llanddwyn ger Niwbwrch
Dydd gŵyl25 Ionawr, Dydd Santes Dwynwen
NawddsantCariadon, ac anifeiliaid sâl

Maelon a’r tri dymuniad#

Mae’r fersiwn fwyaf annwyl o’i hanes yn dechrau gyda llanc o’r enw Maelon a syrthiodd mewn cariad â hi. Ni allai Dwynwen ei briodi, ac yn ei thristwch gweddïodd am gael ei rhyddhau o’i chariad. Daeth angel â diod iddi, a throwyd Maelon yn dalp o iâ. Yna caniataodd Duw dri dymuniad iddi. Gofynnodd yn gyntaf i Faelon gael ei ddadmer a’i ryddhau; yn ail, i Dduw, drwyddi hi, wylio dros bob gwir gariad; ac yn drydydd, na fyddai hi ei hun byth yn priodi. Caniatawyd y tri, a rhoddodd Dwynwen weddill ei bywyd i Dduw.

Llanddwyn#

Daeth Dwynwen a’i chwaer Ceinwen at berthnasau ym Môn, ac ymsefydlodd Dwynwen yn Llanddwyn, ger traeth Niwbwrch. Nid oedd yn lle unig bryd hynny: mae lai na phum milltir o Aberffraw, llys brenhinol Gwynedd, ac yn agos i’r llwybr môr i Iwerddon. Yno sefydlodd yr eglwys sy’n dwyn ei henw, y mae ei hadfeilion yn sefyll o hyd, ac yno, medd traddodiad, yr astudiodd lysiau iachusol y glannau a gofalu am bawb a ddeuai ati.

Nid enillir calonnau cyn gynted â sirioldeb.

Dywediad a briodolir i Dwynwen

Y ffynnon sanctaidd a’r pysgod#

Yn yr Oesoedd Canol daeth Llanddwyn yn un o gysegrfannau mawr Cymru. Deuai pererinion at ei ffynnon, lle credid bod symudiadau’r pysgod sanctaidd yn y dŵr yn dweud wrth gariadon beth oedd o’u blaen. Soniodd y bardd mawr Dafydd ap Gwilym am y pererindodau i’w hynys, ac ysgrifennodd Dafydd Trefor, yn y bymthegfed ganrif, am y cleifion a iachawyd wrth ei ffynnon a’i chapel. Yn 1494 ychwanegwyd gweddïau Lladin i Dwynwen at Lyfr Offeren Bangor.

Croesau ar yr ynys#

Wedi’r Diwygiad Protestannaidd aeth ei chapel yn adfail a daeth y tywod drosto, ond nid anghofiwyd Dwynwen. Tua 1879 codwyd croes blaen tua phedair troedfedd ar ddeg o uchder ar yr ynys er cof amdani, ac yn 1903 gosododd yr Anrhydeddus F. G. Wynn o Lynllifon ail groes gerfiedig. Heddiw mae Llanddwyn yn rhan o warchodfa natur, ac yn un o hoff leoedd ymwelwyr yng Nghymru.

Dydd Santes Dwynwen#

Yn y 1960au cynlluniodd Vera Williams, myfyrwraig ym Mhrifysgol Bangor, y cardiau Cymraeg cyntaf ar gyfer Dydd Santes Dwynwen, a lledodd y syniad. Yn 2003 rhoddodd Bwrdd yr Iaith Gymraeg hanner can mil o gardiau Dwynwen am ddim ledled Cymru, a heddiw cedwir y dydd â chardiau, cyngherddau, cerddi serch a cherfio llwyau caru. Mae ei henw’n fyw ym Mhorthddwyn ym Môn ac mewn eglwys yng Nghernyw, a rhoddodd Joseph Parry gerddoriaeth i gorawd o’r enw Dwynwen ar gyfer yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llandudno yn 1896.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Padrig Sant

Brython a ddaeth yn apostol Iwerddon (wedi’i gofnodi)

Brython a gipiwyd yn fachgen gan ysbeilwyr o Iwerddon, a ddihangodd ac a aeth yn ôl yn esgob i ddod â Christnogaeth i Iwerddon. Yn ôl traddodiad Cymru fe’i ganed yng Nghymru.

Padrig Sant

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf