Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1776–1805

Ann Griffiths

Merch fferm o Ddolwar Fach yn Sir Drefaldwyn y mae ei hychydig emynau ymhlith y farddoniaeth grefyddol orau yn Gymraeg.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1776–1805 (wedi’i gofnodi) Emynyddes Oes yr Adfywiad Saint a ffydd
Capel Coffa Ann Griffiths yn Nolanog, Powys
Capel Coffa Ann Griffiths yn Nolanog, Powys · Llun: Andrew Bowden, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ann Griffiths o Ddolwar Fach, merch fferm o fryniau Maldwyn, yw emynyddes fwyaf Cymru ac yn un o feirdd benywaidd pwysicaf y Gymraeg. Mewn bywyd byr o naw mlynedd ar hugain lluniodd emynau mor ddwfn, mor llawn rhyfeddod a mor feiddgar eu delweddau nes i Saunders Lewis gyfrif ei hiraf ymhlith caneuon mawreddog barddoniaeth grefyddol Ewrop.

GanedEbrill 1776, Dolwar Fach, Llanfihangel-yng-Ngwynfa, Sir Drefaldwyn
Bedyddiwyd21 Ebrill 1776, Llanfihangel-yng-Ngwynfa
PriododdThomas Griffiths o Feifod, 10 Hydref 1804
Ei hemynau enwocafWele’n sefyll rhwng y myrtwydd; Rhyfedd, rhyfedd gan angylion
Bu farwAwst 1805; claddwyd 12 Awst yn Llanfihangel-yng-Ngwynfa

Dolwar Fach#

Ganed Ann Thomas ym mis Ebrill 1776 yn Nolwar Fach, ffermdy unig ymhlith bryniau a nentydd rhwng Llanfihangel-yng-Ngwynfa a Dolanog, y pedwerydd o bump o blant John Evan Thomas, ffermwr tenant a warden eglwys, a’i wraig Jane. Roedd yn gartref diwylliedig a ffyddlon: darllenid y Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin bob dydd, ac roedd ei thad yn fardd gwlad a luniai englynion bedydd, priodas ac angladd. Cafodd Ann fwy o ysgol na’r rhan fwyaf o ferched ei hoes, dan ofal Mrs Ann Owen yn Llanfihangel.

Y bregeth a’i newidiodd#

Yn ferch ifanc carai Ann y nosweithiau llawen, y dawnsfeydd ac anterliwtiau’r wlad. Tua’r Pasg 1796, ar ei ffordd i ddawnsio yn Llanfyllin, aeth yn hytrach i wrando ar y pregethwr Benjamin Jones o Bwllheli. Cafodd y bregeth effaith fawr arni, ac wedi misoedd o fyfyrio dilynodd ei brodyr John ac Edward i seiat y Methodistiaid ym Mhontrobert yn 1797.

John Hughes a Ruth#

Ym Mhontrobert daeth i adnabod John Hughes, yr athro a’r pregethwr, a ddaeth yn arweinydd ac yn gyfaill iddi, a bu’n gohebu’n helaeth ag ef. Adroddai’r emynau a luniai wrth ei morwyn yn Nolwar, Ruth Evans, a drysorodd bob gair yn ei chof.

Priodas a marw’n ifanc#

Ar 10 Hydref 1804 priododd Ann â Thomas Griffiths, ffermwr o Feifod a blaenor Methodistaidd. Ym mis Awst 1805, wedi geni ei phlentyn, bu farw, yn ddim ond naw ar hugain oed, ac ar 12 Awst claddwyd hi yn eglwys Sant Mihangel, Llanfihangel-yng-Ngwynfa.

Sut yr achubwyd yr emynau#

Pan briododd Ruth â John Hughes, ysgrifennodd ef yr emynau o’i chof hi mewn dau lyfr nodiadau, a’u rhoi i Thomas Charles o’r Bala. Argraffwyd hwy yn Grawn-Syppiau Canaan yn 1805 ac mewn casgliad o’r Bala yn 1806, a chanrif yn ddiweddarach cyhoeddodd Syr Owen M. Edwards lyfrau nodiadau John Hughes yn Gwaith Ann Griffiths (1905), gan roi’r emynau yn eu ffurf gyntaf.

Emynau rhyfeddod#

Mae ei hemynau’n llawn o’r ysgrythurau, o deimlad dwfn a chyfriniol ac o ddelweddau beiddgar, ac maent yn dangos meddwl craff a threiddgar. Cenir Wele’n sefyll rhwng y myrtwydd yn gyffredin yng Nghymru ar y dôn Cwm Rhondda, a chyfrifir ei hemyn hiraf, Rhyfedd, rhyfedd gan angylion, ymhlith uchelfannau llenyddiaeth Gymraeg.

Un o ganeuon mawreddog barddoniaeth grefyddol Ewrop.

Saunders Lewis, am Rhyfedd, rhyfedd gan angylion

Trysor cenedl#

Erbyn diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg roedd Ann Griffiths, gyda Mary Jones, wedi dod yn eicon cenedlaethol yng Nghymru. Saif Capel Coffa Ann Griffiths yn Nolanog, ac mae ffenestri’n ei hanrhydeddu yng Nghaerdydd, Llanymddyfri a Glyn Ceiriog. Pan orseddwyd Rowan Williams yn Archesgob Caergaint yn 2003, roedd y gwasanaeth yn cynnwys ei gyfieithiad ef ei hun o un o’i hemynau, a’r haf hwnnw gwelodd Eisteddfod Genedlaethol Meifod y sioe gerdd Ann!, a wnaed i S4C.

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf