Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1913–2000

R. S. Thomas

Offeiriad Anglicanaidd mewn plwyfi mynyddig ac ym Mhen Llŷn, ac un o feirdd Saesneg mawr yr ugeinfed ganrif.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1913–2000 (wedi’i gofnodi) Bardd ac offeiriad Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Y Parchedig R. S. Thomas yn cael ei gyfweld gan Y Cymro yn 1967
Y Parchedig R. S. Thomas yn cael ei gyfweld gan Y Cymro yn 1967 · Llun: Geoff Charles, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Roedd R. S. Thomas, offeiriad yn yr Eglwys yng Nghymru, yn un o feirdd Saesneg mawr yr ugeinfed ganrif. Dysgodd Gymraeg yn ddeg ar hugain oed a daeth i’w galw’n wir iaith iddo, canodd am ffermwyr bryniau Cymru ac am Dduw sydd yn agos ac yn guddiedig, siaradodd dros dir ac iaith Cymru, ac yn 1996 enwebwyd ef am Wobr Nobel Llenyddiaeth.

Ganed29 Mawrth 1913, Caerdydd
MagwydCaergybi, Môn
PlwyfiY Waun, Hanmer, Manafon, Eglwys-fach, Aberdaron
Llyfr cyntafThe Stones of the Field, 1946
AnrhydeddauMedal Aur y Frenhines am Farddoniaeth, 1964; Gwobr Lannan, 1996
Rhyddiaith GymraegNeb a Blwyddyn yn Llŷn
Bu farw25 Medi 2000, Pentrefelin, ger Cricieth

Wrth y môr yng Nghaergybi#

Ganed Ronald Stuart Thomas yng Nghaerdydd ar 29 Mawrth 1913, unig fab Thomas Herbert Thomas, capten llong o Sir Aberteifi, a Margaret Davies. Yn 1918 aeth gwaith ei dad ar y môr â’r teulu i Gaergybi, ac yno cafodd y bachgen gysur yn y môr a chrwydro’r wlad o gwmpas. Drwy ei oes teimlai ei hun yn ddyn o ogledd Cymru.

Bangor a Llandaf#

Yn 1932 aeth bwrsari ag ef i Goleg y Brifysgol, Bangor, i ddarllen Lladin a’r Clasuron, ac oddi yno aeth i Goleg Mihangel Sant, Llandaf, i baratoi at yr offeiriadaeth. Ordeiniwyd ef yn yr Eglwys yng Nghymru yn 1936.

Elsi#

Yn gurad yn y Waun cyfarfu â Mildred Eldridge, Elsi, enillydd gwobrau yn y Coleg Celf Brenhinol ac arlunydd uchel ei pharch. Priodasant yn 1940 a buont gyda’i gilydd hyd ei marwolaeth yn 1991. Ganed eu mab, Gwydion, yn 1945.

Manafon a’r Gymraeg#

O 1942 hyd 1954 bu’n rheithor Manafon ym mryniau Sir Drefaldwyn. Yno, o ddeg ar hugain oed, aeth ati i ddysgu Cymraeg a daeth yn rhugl. Teimlai ei bod yn rhy hwyr i farddoni ynddi, ond daeth i ystyried y Gymraeg yn wir iaith iddo, ac yn ddiweddarach ysgrifennodd ryddiaith yn Gymraeg, gan gynnwys Neb, hanes ei fywyd yn y trydydd person, a Blwyddyn yn Llŷn.

Iago Prytherch#

Daeth ei lyfr cyntaf, The Stones of the Field, allan yn 1946 a rhoi bywyd i Iago Prytherch, ffermwr tawel ar ucheldir Cymru a ymgorfforai, yng ngeiriau’r bardd, amynedd y tir a dycnwch cnotiog coeden. Cerddodd Iago drwy ei gerddi am chwarter canrif. Dilynodd An Acre of Land yn 1952 a The Minister yn 1953.

Song at the Year’s Turning#

Daeth enwogrwydd yn 1955 gyda Song at the Year’s Turning, a ganmolwyd ar raglen The Critics y BBC. Yn ei ragair proffwydodd John Betjeman y câi Thomas ei gofio ymhell wedi i Betjeman ei hun gael ei anghofio. Enillodd Wobr Heinemann y Gymdeithas Lenyddiaeth Frenhinol, ac yn 1964 cafodd Thomas Fedal Aur y Frenhines am Farddoniaeth.

Llais dros Gymru#

O’i blwyfi yn Eglwys-fach, o 1954, ac Aberdaron, o 1967, siaradodd yn erbyn cymryd tir Cymru at ddefnydd milwrol, boddi cymoedd Cymru i anfon dŵr i ddinasoedd Lloegr, a phrynu tai mewn cymunedau Cymreig yn ail gartrefi. Ei arwr mawr ym mywyd Cymru oedd Saunders Lewis.

Aberdaron#

O 1967 hyd 1978 bu’n ficer Eglwys Sant Hywyn yn Aberdaron, ar flaen eithaf Llŷn, penrhyn a ddisgrifiodd fel cangen yn crogi rhwng môr ac awyr. Gyda H’m yn 1972 dechreuodd gorff mawr barddoniaeth grefyddol ei flynyddoedd olaf, cerddi am y môr, yr awyr, yr adar ac am Dduw a ymddangosai’n bresennol bob amser ac eto’n guddiedig.

Y Rhiw#

Pan ymddeolodd yn 1978 aeth ef ac Elsi i fyw mewn bwthyn bach yn y Rhiw, wrth droed Mynydd Rhiw yn Llŷn. Yn 1996 enwebwyd ef am Wobr Nobel Llenyddiaeth ac enillodd Wobr Lannan am Gamp Oes a Gwobr Horst Bienek am farddoniaeth.

Ei gofio#

Bu farw R. S. Thomas ym Mhentrefelin, ger Cricieth, ar 25 Medi 2000, yn wyth deg saith oed, a’i ail wraig, Elizabeth Vernon, yn ei oroesi. Darllenodd Seamus Heaney, Andrew Motion a Gillian Clarke yn ei gofeb yn Abaty Westminster, ac mae ei lwch ger drws Eglwys Sant Ioan, Porthmadog. Sefydlwyd Canolfan Astudio R. S. Thomas ym Mangor yn 2000 i barhau’r astudiaeth o’i waith.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf