Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1800–1893
Siartydd, derwydd a meddyg llysieuol yr arweiniodd ei amlosgiad o’i fab bach at gyfreithloni amlosgi.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Roedd Dr William Price o Lantrisant yn llawfeddyg, yn Siartydd, yn bencampwr y Gymraeg ac yn dderwydd, ac yn un o Gymry mwyaf rhyfeddol oes Victoria. Fe’i dewiswyd gan weithwyr Pontypridd yn feddyg iddynt, a gwasanaethodd hwy am bron i hanner can mlynedd. O flaen ei oes mewn llawer peth, enillodd yr achos llys a wnaeth amlosgi’n gyfreithlon ym Mhrydain, a phan fu farw daeth ugain mil o bobl i’w weld yn cael ei roi i orffwys drwy dân ar y bryn uwchben Llantrisant.FfynonellauWilliam Price (physician) ↗Wikipedia (Saesneg)William Price (4 Mawrth 1800 – 23 Ionawr 1893), meddyg ac ymgyrchydd gwleidyddol o Gymru, a adwaenir am ei gefnogaeth i genedlaetholdeb Cymreig a Siartiaeth ac am fudiad y Derwyddon; mae haneswyr yn ei gyfrif yn un o ffigurau pwysicaf Cymru yn oes Victoria; ganed yn Nhy’n-y-coedcae ger Rhydri; Cymraeg oedd iaith ei gartref, a dysgodd Saesneg yn yr ysgol ym Machen, lle gwnaeth yn dda yn ei dair blynedd; yn 1814 aeth yn brentis i’r llawfeddyg Evan Edwards o Gaerffili; yn 1820 aeth i Lundain, i’r London Hospital dan Syr William Blizard ac i St Bartholomew’s dan John Abernethy, a daeth yn aelod o Goleg Brenhinol y Llawfeddygon; yn ôl yng Nghymru bu’n feddyg yng ngwaith haearn Pentyrch ac yn ymarfer yng Nghraig yr Helfa, Glyn-taf; yn 1823 etholodd y gweithwyr ef yn brif lawfeddyg gwaith cadwyni Brown Lenox ym Mhontypridd, swydd a ddaliodd hyd 1871; ym Mehefin 1823 fe’i gwnaed hefyd yn gynghorydd meddygol i deulu Crawshay; yn eisteddfod 1834 traddododd araith ar hanes a llên Cymru a deimlai’r Arglwyddes Charlotte Guest oedd “un o’r areithiau harddaf a huotlaf a glywyd erioed”, a gofynnwyd iddo wedyn feirniadu’r gystadleuaeth farddol; ymunodd â Chymdeithas y Maen Chwŷf ym Mhontypridd ac erbyn 1837 roedd yn un o’i harweinwyr; rhoddai wersi Cymraeg bob Sul, gan ofni bod yr iaith yn marw; yn 1838 galwodd am Amgueddfa Dderwyddol ym Mhontypridd y byddai ei henillion yn cynnal ysgol rad i’r tlodion; roedd yn llysieuwr; wedi iddo amlosgi ei fab marw yn 1884 fe’i profwyd, a dadleuodd yn llwyddiannus nad oedd unrhyw gyfraith yn gwahardd amlosgi, gan agor y ffordd i Ddeddf Amlosgi 1902; gwyliodd 20,000 o bobl ei amlosgiad ei hun; fe’i cofir fel “un o Gymry mawr pob oes”, ac mae arddangosfa barhaol a cherflun iddo yn Llantrisant.William Price (meddyg) ↗Wicipedia CymraegSiartydd, meddyg ac arloeswr rhyddid personol o Gymru oedd y Dr William Price (4 Mawrth 1800 – 23 Ionawr 1893); addysgwyd ym Machen, Ysbyty St Bartholomeus a’r London Hospital; aelod o’r Coleg Llawfeddygol Brenhinol yn 1821; bu’n feddyg ym Morgannwg yn Nantgarw, Trefforest a Phontypridd, gan ddod yn enwog fel llawfeddyg; roedd o flaen ei amser yn ei syniadau cymdeithasol a’i safbwynt athronyddol, a daeth yn gymeriad adnabyddus yn ardal Pontypridd; llysieuwr; roedd yn gefnogol i’r Siartwyr yn eu hymdrechion i ennill hawliau i’r gweithwyr a chodi eu safonau byw; yn sgil ymdaith y Siartwyr ar Gasnewydd yn 1839 aeth i Ffrainc, ac ym Mharis daeth i adnabod y bardd Heinrich Heine; enillodd achos llys enwog i gael yr hawl i amlosgi ei fab, a fu farw yn chwe mis oed; dywedodd wrth y llys nad oedd deddf dros amlosgi, ond nad oedd chwaith unrhyw ddeddf yn ei wahardd; cytunodd y llys, a pharatôdd yr achos y ffordd i Ddeddfau Amlosgi 1902.William Price (physician) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ger Rhydri ar 4 Mawrth 1800; prif lawfeddyg gwaith cadwyni Brown Lenox ym Mhontypridd o 1823 hyd 1871; Siartydd, a ffodd i Ffrainc wedi Gwrthryfel Casnewydd; derwydd, o Gymdeithas y Maen Chwŷf; ymsefydlodd yn Llantrisant yn 1866; bu farw ei fab bach Iesu Grist, a anwyd ar 8 Awst 1883, ar 10 Ionawr 1884, a nos 13 Ionawr llosgodd Price ei gorff ar fryn Caerlan, i’r dwyrain o Lantrisant; yn ei achos yng Nghaerdydd cytunodd yr Ustus Stephen nad oedd y gyfraith yn dweud bod amlosgi’n anghyfreithlon, a rhyddhawyd Price; arweiniodd yr achos, gyda’r Gymdeithas Amlosgi, at Ddeddf Amlosgi 1902; bu farw Price ar 23 Ionawr 1893 a’i amlosgi ar 31 Ionawr ar y llethr uwchben Llantrisant o flaen 20,000 o bobl; codwyd ei gerflun yno yn 1982.
| Ganed | 4 Mawrth 1800, Ty’n-y-coedcae, Rhydri, ger Caerffili |
|---|---|
| Cymhwysodd | Aelod o Goleg Brenhinol y Llawfeddygon, Hydref 1821 |
| Llawfeddyg | Gwaith cadwyni Brown Lenox, Pontypridd, 1823–1871 |
| Achos nodedig | Caerdydd, 1884: barnwyd bod amlosgi’n gyfreithlon |
| Bu farw | 23 Ionawr 1893, Llantrisant |
| Cerflun | Llantrisant, 1982 |
Ganed William Price ar 4 Mawrth 1800 yn Nhy’n-y-coedcae, ger Rhydri, mab y Parchedig William Price a’i wraig Mary. Cymraeg oedd iaith ei gartref; dysgodd Saesneg yn yr ysgol ym Machen, ddwy filltir i ffwrdd, lle profodd yn ysgolhaig da mewn tair blynedd yn unig. Yn bedair ar ddeg oed penderfynodd fod yn feddyg, ac aeth yn brentis i’r llawfeddyg Evan Edwards o Gaerffili.FfynonellauWilliam Price (physician) ↗Wikipedia (Saesneg)William Price (4 Mawrth 1800 – 23 Ionawr 1893), meddyg ac ymgyrchydd gwleidyddol o Gymru, a adwaenir am ei gefnogaeth i genedlaetholdeb Cymreig a Siartiaeth ac am fudiad y Derwyddon; mae haneswyr yn ei gyfrif yn un o ffigurau pwysicaf Cymru yn oes Victoria; ganed yn Nhy’n-y-coedcae ger Rhydri; Cymraeg oedd iaith ei gartref, a dysgodd Saesneg yn yr ysgol ym Machen, lle gwnaeth yn dda yn ei dair blynedd; yn 1814 aeth yn brentis i’r llawfeddyg Evan Edwards o Gaerffili; yn 1820 aeth i Lundain, i’r London Hospital dan Syr William Blizard ac i St Bartholomew’s dan John Abernethy, a daeth yn aelod o Goleg Brenhinol y Llawfeddygon; yn ôl yng Nghymru bu’n feddyg yng ngwaith haearn Pentyrch ac yn ymarfer yng Nghraig yr Helfa, Glyn-taf; yn 1823 etholodd y gweithwyr ef yn brif lawfeddyg gwaith cadwyni Brown Lenox ym Mhontypridd, swydd a ddaliodd hyd 1871; ym Mehefin 1823 fe’i gwnaed hefyd yn gynghorydd meddygol i deulu Crawshay; yn eisteddfod 1834 traddododd araith ar hanes a llên Cymru a deimlai’r Arglwyddes Charlotte Guest oedd “un o’r areithiau harddaf a huotlaf a glywyd erioed”, a gofynnwyd iddo wedyn feirniadu’r gystadleuaeth farddol; ymunodd â Chymdeithas y Maen Chwŷf ym Mhontypridd ac erbyn 1837 roedd yn un o’i harweinwyr; rhoddai wersi Cymraeg bob Sul, gan ofni bod yr iaith yn marw; yn 1838 galwodd am Amgueddfa Dderwyddol ym Mhontypridd y byddai ei henillion yn cynnal ysgol rad i’r tlodion; roedd yn llysieuwr; wedi iddo amlosgi ei fab marw yn 1884 fe’i profwyd, a dadleuodd yn llwyddiannus nad oedd unrhyw gyfraith yn gwahardd amlosgi, gan agor y ffordd i Ddeddf Amlosgi 1902; gwyliodd 20,000 o bobl ei amlosgiad ei hun; fe’i cofir fel “un o Gymry mawr pob oes”, ac mae arddangosfa barhaol a cherflun iddo yn Llantrisant.Price, William (1800 – 1893) ↗Islwyn ap Nicholas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 4 Mawrth 1800 yn Nhy’nycoedcae, ym mhlwyf Rhydri, Sir Fynwy, trydydd mab y Parch. William Price a’i wraig Mary; aeth i’r ysgol ym Machen, bu’n brentis i Evan Edwards, Caerffili, ac aeth yn fyfyriwr i Ysbyty St Bartholomew a’r London Hospital, gan gymhwyso’n L.S.A. (Medi 1821) ac yn M.R.C.S. (Hydref 1821); bu’n ymarfer yn Nantgarw, Trefforest a Phontypridd, a daeth yn adnabyddus iawn fel meddyg a llawfeddyg; honnai mai ef oedd yr archdderwydd a chynhaliai hen ddefodau ar y Maen Chwŷf ym Mhontypridd; ei wisg oedd tiwnig wen dros wasgod ysgarlad, gyda llodrau o frethyn gwyrdd a chroen llwynog mawr ar ei ben; dadleuai dros amlosgi ac roedd yn llysieuwr; roedd yn un o arweinwyr y Siartwyr, ond ni chymerodd ran yn yr ymdaith ar Gasnewydd; wedi hynny, yn 1839, aeth i Ffrainc; ei ymweliad olaf â Pharis oedd yn 1860; ym mrawdlys Morgannwg yn 1884, gerbron yr Ustus Stephen, fe’i profwyd ynghylch amlosgi ei blentyn, ac o ganlyniad i’r achos sefydlwyd bod amlosgi’n gyfreithlon; bu farw yn Llantrisant ar 23 Ionawr 1893 ac amlosgwyd ei gorff.
Yn 1820, heb fawr o arian, aeth i Lundain i astudio dan Syr William Blizard yn y London Hospital a than y llawfeddyg mawr John Abernethy yn St Bartholomew’s, gan nyrsio cleifion cyfoethog i dalu ei ffordd. Yn 1821 cymhwysodd yn drwyddedog yr Apothecariaid ac yn aelod o Goleg Brenhinol y Llawfeddygon, a daeth adref i Gymru.FfynonellauWilliam Price (physician) ↗Wikipedia (Saesneg)William Price (4 Mawrth 1800 – 23 Ionawr 1893), meddyg ac ymgyrchydd gwleidyddol o Gymru, a adwaenir am ei gefnogaeth i genedlaetholdeb Cymreig a Siartiaeth ac am fudiad y Derwyddon; mae haneswyr yn ei gyfrif yn un o ffigurau pwysicaf Cymru yn oes Victoria; ganed yn Nhy’n-y-coedcae ger Rhydri; Cymraeg oedd iaith ei gartref, a dysgodd Saesneg yn yr ysgol ym Machen, lle gwnaeth yn dda yn ei dair blynedd; yn 1814 aeth yn brentis i’r llawfeddyg Evan Edwards o Gaerffili; yn 1820 aeth i Lundain, i’r London Hospital dan Syr William Blizard ac i St Bartholomew’s dan John Abernethy, a daeth yn aelod o Goleg Brenhinol y Llawfeddygon; yn ôl yng Nghymru bu’n feddyg yng ngwaith haearn Pentyrch ac yn ymarfer yng Nghraig yr Helfa, Glyn-taf; yn 1823 etholodd y gweithwyr ef yn brif lawfeddyg gwaith cadwyni Brown Lenox ym Mhontypridd, swydd a ddaliodd hyd 1871; ym Mehefin 1823 fe’i gwnaed hefyd yn gynghorydd meddygol i deulu Crawshay; yn eisteddfod 1834 traddododd araith ar hanes a llên Cymru a deimlai’r Arglwyddes Charlotte Guest oedd “un o’r areithiau harddaf a huotlaf a glywyd erioed”, a gofynnwyd iddo wedyn feirniadu’r gystadleuaeth farddol; ymunodd â Chymdeithas y Maen Chwŷf ym Mhontypridd ac erbyn 1837 roedd yn un o’i harweinwyr; rhoddai wersi Cymraeg bob Sul, gan ofni bod yr iaith yn marw; yn 1838 galwodd am Amgueddfa Dderwyddol ym Mhontypridd y byddai ei henillion yn cynnal ysgol rad i’r tlodion; roedd yn llysieuwr; wedi iddo amlosgi ei fab marw yn 1884 fe’i profwyd, a dadleuodd yn llwyddiannus nad oedd unrhyw gyfraith yn gwahardd amlosgi, gan agor y ffordd i Ddeddf Amlosgi 1902; gwyliodd 20,000 o bobl ei amlosgiad ei hun; fe’i cofir fel “un o Gymry mawr pob oes”, ac mae arddangosfa barhaol a cherflun iddo yn Llantrisant.Price, William (1800 – 1893) ↗Islwyn ap Nicholas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 4 Mawrth 1800 yn Nhy’nycoedcae, ym mhlwyf Rhydri, Sir Fynwy, trydydd mab y Parch. William Price a’i wraig Mary; aeth i’r ysgol ym Machen, bu’n brentis i Evan Edwards, Caerffili, ac aeth yn fyfyriwr i Ysbyty St Bartholomew a’r London Hospital, gan gymhwyso’n L.S.A. (Medi 1821) ac yn M.R.C.S. (Hydref 1821); bu’n ymarfer yn Nantgarw, Trefforest a Phontypridd, a daeth yn adnabyddus iawn fel meddyg a llawfeddyg; honnai mai ef oedd yr archdderwydd a chynhaliai hen ddefodau ar y Maen Chwŷf ym Mhontypridd; ei wisg oedd tiwnig wen dros wasgod ysgarlad, gyda llodrau o frethyn gwyrdd a chroen llwynog mawr ar ei ben; dadleuai dros amlosgi ac roedd yn llysieuwr; roedd yn un o arweinwyr y Siartwyr, ond ni chymerodd ran yn yr ymdaith ar Gasnewydd; wedi hynny, yn 1839, aeth i Ffrainc; ei ymweliad olaf â Pharis oedd yn 1860; ym mrawdlys Morgannwg yn 1884, gerbron yr Ustus Stephen, fe’i profwyd ynghylch amlosgi ei blentyn, ac o ganlyniad i’r achos sefydlwyd bod amlosgi’n gyfreithlon; bu farw yn Llantrisant ar 23 Ionawr 1893 ac amlosgwyd ei gorff.William Price (meddyg) ↗Wicipedia CymraegSiartydd, meddyg ac arloeswr rhyddid personol o Gymru oedd y Dr William Price (4 Mawrth 1800 – 23 Ionawr 1893); addysgwyd ym Machen, Ysbyty St Bartholomeus a’r London Hospital; aelod o’r Coleg Llawfeddygol Brenhinol yn 1821; bu’n feddyg ym Morgannwg yn Nantgarw, Trefforest a Phontypridd, gan ddod yn enwog fel llawfeddyg; roedd o flaen ei amser yn ei syniadau cymdeithasol a’i safbwynt athronyddol, a daeth yn gymeriad adnabyddus yn ardal Pontypridd; llysieuwr; roedd yn gefnogol i’r Siartwyr yn eu hymdrechion i ennill hawliau i’r gweithwyr a chodi eu safonau byw; yn sgil ymdaith y Siartwyr ar Gasnewydd yn 1839 aeth i Ffrainc, ac ym Mharis daeth i adnabod y bardd Heinrich Heine; enillodd achos llys enwog i gael yr hawl i amlosgi ei fab, a fu farw yn chwe mis oed; dywedodd wrth y llys nad oedd deddf dros amlosgi, ond nad oedd chwaith unrhyw ddeddf yn ei wahardd; cytunodd y llys, a pharatôdd yr achos y ffordd i Ddeddfau Amlosgi 1902.
Bu’n ymarfer yn Nantgarw, Trefforest a Phontypridd a daeth yn enwog fel meddyg a llawfeddyg. Yn 1823 etholodd gweithwyr gwaith cadwyni Brown Lenox ym Mhontypridd ef yn brif lawfeddyg iddynt, a gwasanaethodd hwy hyd 1871. Roedd hefyd yn gynghorydd meddygol i deulu Crawshay o Ferthyr a Threfforest.FfynonellauWilliam Price (physician) ↗Wikipedia (Saesneg)William Price (4 Mawrth 1800 – 23 Ionawr 1893), meddyg ac ymgyrchydd gwleidyddol o Gymru, a adwaenir am ei gefnogaeth i genedlaetholdeb Cymreig a Siartiaeth ac am fudiad y Derwyddon; mae haneswyr yn ei gyfrif yn un o ffigurau pwysicaf Cymru yn oes Victoria; ganed yn Nhy’n-y-coedcae ger Rhydri; Cymraeg oedd iaith ei gartref, a dysgodd Saesneg yn yr ysgol ym Machen, lle gwnaeth yn dda yn ei dair blynedd; yn 1814 aeth yn brentis i’r llawfeddyg Evan Edwards o Gaerffili; yn 1820 aeth i Lundain, i’r London Hospital dan Syr William Blizard ac i St Bartholomew’s dan John Abernethy, a daeth yn aelod o Goleg Brenhinol y Llawfeddygon; yn ôl yng Nghymru bu’n feddyg yng ngwaith haearn Pentyrch ac yn ymarfer yng Nghraig yr Helfa, Glyn-taf; yn 1823 etholodd y gweithwyr ef yn brif lawfeddyg gwaith cadwyni Brown Lenox ym Mhontypridd, swydd a ddaliodd hyd 1871; ym Mehefin 1823 fe’i gwnaed hefyd yn gynghorydd meddygol i deulu Crawshay; yn eisteddfod 1834 traddododd araith ar hanes a llên Cymru a deimlai’r Arglwyddes Charlotte Guest oedd “un o’r areithiau harddaf a huotlaf a glywyd erioed”, a gofynnwyd iddo wedyn feirniadu’r gystadleuaeth farddol; ymunodd â Chymdeithas y Maen Chwŷf ym Mhontypridd ac erbyn 1837 roedd yn un o’i harweinwyr; rhoddai wersi Cymraeg bob Sul, gan ofni bod yr iaith yn marw; yn 1838 galwodd am Amgueddfa Dderwyddol ym Mhontypridd y byddai ei henillion yn cynnal ysgol rad i’r tlodion; roedd yn llysieuwr; wedi iddo amlosgi ei fab marw yn 1884 fe’i profwyd, a dadleuodd yn llwyddiannus nad oedd unrhyw gyfraith yn gwahardd amlosgi, gan agor y ffordd i Ddeddf Amlosgi 1902; gwyliodd 20,000 o bobl ei amlosgiad ei hun; fe’i cofir fel “un o Gymry mawr pob oes”, ac mae arddangosfa barhaol a cherflun iddo yn Llantrisant.Price, William (1800 – 1893) ↗Islwyn ap Nicholas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 4 Mawrth 1800 yn Nhy’nycoedcae, ym mhlwyf Rhydri, Sir Fynwy, trydydd mab y Parch. William Price a’i wraig Mary; aeth i’r ysgol ym Machen, bu’n brentis i Evan Edwards, Caerffili, ac aeth yn fyfyriwr i Ysbyty St Bartholomew a’r London Hospital, gan gymhwyso’n L.S.A. (Medi 1821) ac yn M.R.C.S. (Hydref 1821); bu’n ymarfer yn Nantgarw, Trefforest a Phontypridd, a daeth yn adnabyddus iawn fel meddyg a llawfeddyg; honnai mai ef oedd yr archdderwydd a chynhaliai hen ddefodau ar y Maen Chwŷf ym Mhontypridd; ei wisg oedd tiwnig wen dros wasgod ysgarlad, gyda llodrau o frethyn gwyrdd a chroen llwynog mawr ar ei ben; dadleuai dros amlosgi ac roedd yn llysieuwr; roedd yn un o arweinwyr y Siartwyr, ond ni chymerodd ran yn yr ymdaith ar Gasnewydd; wedi hynny, yn 1839, aeth i Ffrainc; ei ymweliad olaf â Pharis oedd yn 1860; ym mrawdlys Morgannwg yn 1884, gerbron yr Ustus Stephen, fe’i profwyd ynghylch amlosgi ei blentyn, ac o ganlyniad i’r achos sefydlwyd bod amlosgi’n gyfreithlon; bu farw yn Llantrisant ar 23 Ionawr 1893 ac amlosgwyd ei gorff.William Price (physician) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ger Rhydri ar 4 Mawrth 1800; prif lawfeddyg gwaith cadwyni Brown Lenox ym Mhontypridd o 1823 hyd 1871; Siartydd, a ffodd i Ffrainc wedi Gwrthryfel Casnewydd; derwydd, o Gymdeithas y Maen Chwŷf; ymsefydlodd yn Llantrisant yn 1866; bu farw ei fab bach Iesu Grist, a anwyd ar 8 Awst 1883, ar 10 Ionawr 1884, a nos 13 Ionawr llosgodd Price ei gorff ar fryn Caerlan, i’r dwyrain o Lantrisant; yn ei achos yng Nghaerdydd cytunodd yr Ustus Stephen nad oedd y gyfraith yn dweud bod amlosgi’n anghyfreithlon, a rhyddhawyd Price; arweiniodd yr achos, gyda’r Gymdeithas Amlosgi, at Ddeddf Amlosgi 1902; bu farw Price ar 23 Ionawr 1893 a’i amlosgi ar 31 Ionawr ar y llethr uwchben Llantrisant o flaen 20,000 o bobl; codwyd ei gerflun yno yn 1982.
Roedd Price yn wladgarwr balch. Yn eisteddfod 1834 traddododd araith ar hanes a llên Cymru a dybiai’r Arglwyddes Charlotte Guest oedd yn un o’r harddaf a’r huotlaf a glywyd erioed, a gofynnwyd iddo feirniadu’r gystadleuaeth farddol. Rhoddai wersi Cymraeg bob Sul, gan ofni dros yr iaith wrth i’r Saesneg ledu, ac yn 1838 galwodd am Amgueddfa Dderwyddol ym Mhontypridd y byddai ei henillion yn talu am ysgol rad i’r tlodion.FfynhonnellWilliam Price (physician) ↗Wikipedia (Saesneg)William Price (4 Mawrth 1800 – 23 Ionawr 1893), meddyg ac ymgyrchydd gwleidyddol o Gymru, a adwaenir am ei gefnogaeth i genedlaetholdeb Cymreig a Siartiaeth ac am fudiad y Derwyddon; mae haneswyr yn ei gyfrif yn un o ffigurau pwysicaf Cymru yn oes Victoria; ganed yn Nhy’n-y-coedcae ger Rhydri; Cymraeg oedd iaith ei gartref, a dysgodd Saesneg yn yr ysgol ym Machen, lle gwnaeth yn dda yn ei dair blynedd; yn 1814 aeth yn brentis i’r llawfeddyg Evan Edwards o Gaerffili; yn 1820 aeth i Lundain, i’r London Hospital dan Syr William Blizard ac i St Bartholomew’s dan John Abernethy, a daeth yn aelod o Goleg Brenhinol y Llawfeddygon; yn ôl yng Nghymru bu’n feddyg yng ngwaith haearn Pentyrch ac yn ymarfer yng Nghraig yr Helfa, Glyn-taf; yn 1823 etholodd y gweithwyr ef yn brif lawfeddyg gwaith cadwyni Brown Lenox ym Mhontypridd, swydd a ddaliodd hyd 1871; ym Mehefin 1823 fe’i gwnaed hefyd yn gynghorydd meddygol i deulu Crawshay; yn eisteddfod 1834 traddododd araith ar hanes a llên Cymru a deimlai’r Arglwyddes Charlotte Guest oedd “un o’r areithiau harddaf a huotlaf a glywyd erioed”, a gofynnwyd iddo wedyn feirniadu’r gystadleuaeth farddol; ymunodd â Chymdeithas y Maen Chwŷf ym Mhontypridd ac erbyn 1837 roedd yn un o’i harweinwyr; rhoddai wersi Cymraeg bob Sul, gan ofni bod yr iaith yn marw; yn 1838 galwodd am Amgueddfa Dderwyddol ym Mhontypridd y byddai ei henillion yn cynnal ysgol rad i’r tlodion; roedd yn llysieuwr; wedi iddo amlosgi ei fab marw yn 1884 fe’i profwyd, a dadleuodd yn llwyddiannus nad oedd unrhyw gyfraith yn gwahardd amlosgi, gan agor y ffordd i Ddeddf Amlosgi 1902; gwyliodd 20,000 o bobl ei amlosgiad ei hun; fe’i cofir fel “un o Gymry mawr pob oes”, ac mae arddangosfa barhaol a cherflun iddo yn Llantrisant.
Ymunodd â Chymdeithas y Maen Chwŷf, a gyfarfyddai wrth y maen siglo uwchben Pontypridd, ac erbyn 1837 roedd yn un o’i harweinwyr. Fel archdderwydd cynhaliai’r hen ddefodau ar y maen, mewn tiwnig wen dros wasgod ysgarlad, llodrau gwyrdd a chroen llwynog mawr ar ei ben, a daeth yn un o brif ffigurau’r adfywiad derwyddol a gychwynnwyd gan Iolo Morganwg.FfynonellauPrice, William (1800 – 1893) ↗Islwyn ap Nicholas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 4 Mawrth 1800 yn Nhy’nycoedcae, ym mhlwyf Rhydri, Sir Fynwy, trydydd mab y Parch. William Price a’i wraig Mary; aeth i’r ysgol ym Machen, bu’n brentis i Evan Edwards, Caerffili, ac aeth yn fyfyriwr i Ysbyty St Bartholomew a’r London Hospital, gan gymhwyso’n L.S.A. (Medi 1821) ac yn M.R.C.S. (Hydref 1821); bu’n ymarfer yn Nantgarw, Trefforest a Phontypridd, a daeth yn adnabyddus iawn fel meddyg a llawfeddyg; honnai mai ef oedd yr archdderwydd a chynhaliai hen ddefodau ar y Maen Chwŷf ym Mhontypridd; ei wisg oedd tiwnig wen dros wasgod ysgarlad, gyda llodrau o frethyn gwyrdd a chroen llwynog mawr ar ei ben; dadleuai dros amlosgi ac roedd yn llysieuwr; roedd yn un o arweinwyr y Siartwyr, ond ni chymerodd ran yn yr ymdaith ar Gasnewydd; wedi hynny, yn 1839, aeth i Ffrainc; ei ymweliad olaf â Pharis oedd yn 1860; ym mrawdlys Morgannwg yn 1884, gerbron yr Ustus Stephen, fe’i profwyd ynghylch amlosgi ei blentyn, ac o ganlyniad i’r achos sefydlwyd bod amlosgi’n gyfreithlon; bu farw yn Llantrisant ar 23 Ionawr 1893 ac amlosgwyd ei gorff.William Price (physician) ↗Wikipedia (Saesneg)William Price (4 Mawrth 1800 – 23 Ionawr 1893), meddyg ac ymgyrchydd gwleidyddol o Gymru, a adwaenir am ei gefnogaeth i genedlaetholdeb Cymreig a Siartiaeth ac am fudiad y Derwyddon; mae haneswyr yn ei gyfrif yn un o ffigurau pwysicaf Cymru yn oes Victoria; ganed yn Nhy’n-y-coedcae ger Rhydri; Cymraeg oedd iaith ei gartref, a dysgodd Saesneg yn yr ysgol ym Machen, lle gwnaeth yn dda yn ei dair blynedd; yn 1814 aeth yn brentis i’r llawfeddyg Evan Edwards o Gaerffili; yn 1820 aeth i Lundain, i’r London Hospital dan Syr William Blizard ac i St Bartholomew’s dan John Abernethy, a daeth yn aelod o Goleg Brenhinol y Llawfeddygon; yn ôl yng Nghymru bu’n feddyg yng ngwaith haearn Pentyrch ac yn ymarfer yng Nghraig yr Helfa, Glyn-taf; yn 1823 etholodd y gweithwyr ef yn brif lawfeddyg gwaith cadwyni Brown Lenox ym Mhontypridd, swydd a ddaliodd hyd 1871; ym Mehefin 1823 fe’i gwnaed hefyd yn gynghorydd meddygol i deulu Crawshay; yn eisteddfod 1834 traddododd araith ar hanes a llên Cymru a deimlai’r Arglwyddes Charlotte Guest oedd “un o’r areithiau harddaf a huotlaf a glywyd erioed”, a gofynnwyd iddo wedyn feirniadu’r gystadleuaeth farddol; ymunodd â Chymdeithas y Maen Chwŷf ym Mhontypridd ac erbyn 1837 roedd yn un o’i harweinwyr; rhoddai wersi Cymraeg bob Sul, gan ofni bod yr iaith yn marw; yn 1838 galwodd am Amgueddfa Dderwyddol ym Mhontypridd y byddai ei henillion yn cynnal ysgol rad i’r tlodion; roedd yn llysieuwr; wedi iddo amlosgi ei fab marw yn 1884 fe’i profwyd, a dadleuodd yn llwyddiannus nad oedd unrhyw gyfraith yn gwahardd amlosgi, gan agor y ffordd i Ddeddf Amlosgi 1902; gwyliodd 20,000 o bobl ei amlosgiad ei hun; fe’i cofir fel “un o Gymry mawr pob oes”, ac mae arddangosfa barhaol a cherflun iddo yn Llantrisant.
Safai dros ddemocratiaeth a hawliau i bob gweithiwr ac roedd yn un o arweinwyr y Siartwyr yn y cymoedd, er na chymerodd ran yn yr ymdaith ar Gasnewydd. Ar ôl gwrthryfel 1839 aeth i Ffrainc. Ym Mharis daeth i adnabod y bardd Almaenig Heinrich Heine, ac aeth yn ôl i Ffrainc fwy nag unwaith, y tro olaf yn 1860.FfynonellauPrice, William (1800 – 1893) ↗Islwyn ap Nicholas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 4 Mawrth 1800 yn Nhy’nycoedcae, ym mhlwyf Rhydri, Sir Fynwy, trydydd mab y Parch. William Price a’i wraig Mary; aeth i’r ysgol ym Machen, bu’n brentis i Evan Edwards, Caerffili, ac aeth yn fyfyriwr i Ysbyty St Bartholomew a’r London Hospital, gan gymhwyso’n L.S.A. (Medi 1821) ac yn M.R.C.S. (Hydref 1821); bu’n ymarfer yn Nantgarw, Trefforest a Phontypridd, a daeth yn adnabyddus iawn fel meddyg a llawfeddyg; honnai mai ef oedd yr archdderwydd a chynhaliai hen ddefodau ar y Maen Chwŷf ym Mhontypridd; ei wisg oedd tiwnig wen dros wasgod ysgarlad, gyda llodrau o frethyn gwyrdd a chroen llwynog mawr ar ei ben; dadleuai dros amlosgi ac roedd yn llysieuwr; roedd yn un o arweinwyr y Siartwyr, ond ni chymerodd ran yn yr ymdaith ar Gasnewydd; wedi hynny, yn 1839, aeth i Ffrainc; ei ymweliad olaf â Pharis oedd yn 1860; ym mrawdlys Morgannwg yn 1884, gerbron yr Ustus Stephen, fe’i profwyd ynghylch amlosgi ei blentyn, ac o ganlyniad i’r achos sefydlwyd bod amlosgi’n gyfreithlon; bu farw yn Llantrisant ar 23 Ionawr 1893 ac amlosgwyd ei gorff.William Price (meddyg) ↗Wicipedia CymraegSiartydd, meddyg ac arloeswr rhyddid personol o Gymru oedd y Dr William Price (4 Mawrth 1800 – 23 Ionawr 1893); addysgwyd ym Machen, Ysbyty St Bartholomeus a’r London Hospital; aelod o’r Coleg Llawfeddygol Brenhinol yn 1821; bu’n feddyg ym Morgannwg yn Nantgarw, Trefforest a Phontypridd, gan ddod yn enwog fel llawfeddyg; roedd o flaen ei amser yn ei syniadau cymdeithasol a’i safbwynt athronyddol, a daeth yn gymeriad adnabyddus yn ardal Pontypridd; llysieuwr; roedd yn gefnogol i’r Siartwyr yn eu hymdrechion i ennill hawliau i’r gweithwyr a chodi eu safonau byw; yn sgil ymdaith y Siartwyr ar Gasnewydd yn 1839 aeth i Ffrainc, ac ym Mharis daeth i adnabod y bardd Heinrich Heine; enillodd achos llys enwog i gael yr hawl i amlosgi ei fab, a fu farw yn chwe mis oed; dywedodd wrth y llys nad oedd deddf dros amlosgi, ond nad oedd chwaith unrhyw ddeddf yn ei wahardd; cytunodd y llys, a pharatôdd yr achos y ffordd i Ddeddfau Amlosgi 1902.William Price (physician) ↗Wikipedia (Saesneg)William Price (4 Mawrth 1800 – 23 Ionawr 1893), meddyg ac ymgyrchydd gwleidyddol o Gymru, a adwaenir am ei gefnogaeth i genedlaetholdeb Cymreig a Siartiaeth ac am fudiad y Derwyddon; mae haneswyr yn ei gyfrif yn un o ffigurau pwysicaf Cymru yn oes Victoria; ganed yn Nhy’n-y-coedcae ger Rhydri; Cymraeg oedd iaith ei gartref, a dysgodd Saesneg yn yr ysgol ym Machen, lle gwnaeth yn dda yn ei dair blynedd; yn 1814 aeth yn brentis i’r llawfeddyg Evan Edwards o Gaerffili; yn 1820 aeth i Lundain, i’r London Hospital dan Syr William Blizard ac i St Bartholomew’s dan John Abernethy, a daeth yn aelod o Goleg Brenhinol y Llawfeddygon; yn ôl yng Nghymru bu’n feddyg yng ngwaith haearn Pentyrch ac yn ymarfer yng Nghraig yr Helfa, Glyn-taf; yn 1823 etholodd y gweithwyr ef yn brif lawfeddyg gwaith cadwyni Brown Lenox ym Mhontypridd, swydd a ddaliodd hyd 1871; ym Mehefin 1823 fe’i gwnaed hefyd yn gynghorydd meddygol i deulu Crawshay; yn eisteddfod 1834 traddododd araith ar hanes a llên Cymru a deimlai’r Arglwyddes Charlotte Guest oedd “un o’r areithiau harddaf a huotlaf a glywyd erioed”, a gofynnwyd iddo wedyn feirniadu’r gystadleuaeth farddol; ymunodd â Chymdeithas y Maen Chwŷf ym Mhontypridd ac erbyn 1837 roedd yn un o’i harweinwyr; rhoddai wersi Cymraeg bob Sul, gan ofni bod yr iaith yn marw; yn 1838 galwodd am Amgueddfa Dderwyddol ym Mhontypridd y byddai ei henillion yn cynnal ysgol rad i’r tlodion; roedd yn llysieuwr; wedi iddo amlosgi ei fab marw yn 1884 fe’i profwyd, a dadleuodd yn llwyddiannus nad oedd unrhyw gyfraith yn gwahardd amlosgi, gan agor y ffordd i Ddeddf Amlosgi 1902; gwyliodd 20,000 o bobl ei amlosgiad ei hun; fe’i cofir fel “un o Gymry mawr pob oes”, ac mae arddangosfa barhaol a cherflun iddo yn Llantrisant.
Yn 1866 ymgartrefodd yn Llantrisant. Bu farw ei fab bach ym mis Ionawr 1884, ac ar noson 13 Ionawr llosgodd Price gorff y plentyn ar fryn Caerlan, i’r dwyrain o’r dref. Fe’i harestiwyd a’i brofi yng Nghaerdydd, lle dadleuodd nad oedd unrhyw gyfraith yn gwneud amlosgi’n anghyfreithlon. Cytunodd yr Ustus Stephen, a rhyddhawyd Price. Agorodd yr achos y ffordd i Ddeddf Amlosgi 1902, ac i’r amlosgiadau y mae miliynau’n eu dewis heddiw.FfynonellauWilliam Price (physician) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ger Rhydri ar 4 Mawrth 1800; prif lawfeddyg gwaith cadwyni Brown Lenox ym Mhontypridd o 1823 hyd 1871; Siartydd, a ffodd i Ffrainc wedi Gwrthryfel Casnewydd; derwydd, o Gymdeithas y Maen Chwŷf; ymsefydlodd yn Llantrisant yn 1866; bu farw ei fab bach Iesu Grist, a anwyd ar 8 Awst 1883, ar 10 Ionawr 1884, a nos 13 Ionawr llosgodd Price ei gorff ar fryn Caerlan, i’r dwyrain o Lantrisant; yn ei achos yng Nghaerdydd cytunodd yr Ustus Stephen nad oedd y gyfraith yn dweud bod amlosgi’n anghyfreithlon, a rhyddhawyd Price; arweiniodd yr achos, gyda’r Gymdeithas Amlosgi, at Ddeddf Amlosgi 1902; bu farw Price ar 23 Ionawr 1893 a’i amlosgi ar 31 Ionawr ar y llethr uwchben Llantrisant o flaen 20,000 o bobl; codwyd ei gerflun yno yn 1982.William Price (meddyg) ↗Wicipedia CymraegSiartydd, meddyg ac arloeswr rhyddid personol o Gymru oedd y Dr William Price (4 Mawrth 1800 – 23 Ionawr 1893); addysgwyd ym Machen, Ysbyty St Bartholomeus a’r London Hospital; aelod o’r Coleg Llawfeddygol Brenhinol yn 1821; bu’n feddyg ym Morgannwg yn Nantgarw, Trefforest a Phontypridd, gan ddod yn enwog fel llawfeddyg; roedd o flaen ei amser yn ei syniadau cymdeithasol a’i safbwynt athronyddol, a daeth yn gymeriad adnabyddus yn ardal Pontypridd; llysieuwr; roedd yn gefnogol i’r Siartwyr yn eu hymdrechion i ennill hawliau i’r gweithwyr a chodi eu safonau byw; yn sgil ymdaith y Siartwyr ar Gasnewydd yn 1839 aeth i Ffrainc, ac ym Mharis daeth i adnabod y bardd Heinrich Heine; enillodd achos llys enwog i gael yr hawl i amlosgi ei fab, a fu farw yn chwe mis oed; dywedodd wrth y llys nad oedd deddf dros amlosgi, ond nad oedd chwaith unrhyw ddeddf yn ei wahardd; cytunodd y llys, a pharatôdd yr achos y ffordd i Ddeddfau Amlosgi 1902.Price, William (1800 – 1893) ↗Islwyn ap Nicholas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 4 Mawrth 1800 yn Nhy’nycoedcae, ym mhlwyf Rhydri, Sir Fynwy, trydydd mab y Parch. William Price a’i wraig Mary; aeth i’r ysgol ym Machen, bu’n brentis i Evan Edwards, Caerffili, ac aeth yn fyfyriwr i Ysbyty St Bartholomew a’r London Hospital, gan gymhwyso’n L.S.A. (Medi 1821) ac yn M.R.C.S. (Hydref 1821); bu’n ymarfer yn Nantgarw, Trefforest a Phontypridd, a daeth yn adnabyddus iawn fel meddyg a llawfeddyg; honnai mai ef oedd yr archdderwydd a chynhaliai hen ddefodau ar y Maen Chwŷf ym Mhontypridd; ei wisg oedd tiwnig wen dros wasgod ysgarlad, gyda llodrau o frethyn gwyrdd a chroen llwynog mawr ar ei ben; dadleuai dros amlosgi ac roedd yn llysieuwr; roedd yn un o arweinwyr y Siartwyr, ond ni chymerodd ran yn yr ymdaith ar Gasnewydd; wedi hynny, yn 1839, aeth i Ffrainc; ei ymweliad olaf â Pharis oedd yn 1860; ym mrawdlys Morgannwg yn 1884, gerbron yr Ustus Stephen, fe’i profwyd ynghylch amlosgi ei blentyn, ac o ganlyniad i’r achos sefydlwyd bod amlosgi’n gyfreithlon; bu farw yn Llantrisant ar 23 Ionawr 1893 ac amlosgwyd ei gorff.
Bu farw Dr Price yn Llantrisant ar 23 Ionawr 1893, bron yn dri ar ddeg a phedwar ugain oed. Ar 31 Ionawr fe’i hamlosgwyd ar y llethr uwchben y dref, fel y dymunodd, gerbron tyrfa o ugain mil o bobl. Mae haneswyr yn ei gyfrif ymhlith Cymry pwysicaf oes Victoria, a geilw rhai ef yn un o Gymry mawr pob oes. Codwyd ei gerflun yn Llantrisant yn 1982, ac mae arddangosfa barhaol yno yn adrodd ei hanes.FfynonellauWilliam Price (physician) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ger Rhydri ar 4 Mawrth 1800; prif lawfeddyg gwaith cadwyni Brown Lenox ym Mhontypridd o 1823 hyd 1871; Siartydd, a ffodd i Ffrainc wedi Gwrthryfel Casnewydd; derwydd, o Gymdeithas y Maen Chwŷf; ymsefydlodd yn Llantrisant yn 1866; bu farw ei fab bach Iesu Grist, a anwyd ar 8 Awst 1883, ar 10 Ionawr 1884, a nos 13 Ionawr llosgodd Price ei gorff ar fryn Caerlan, i’r dwyrain o Lantrisant; yn ei achos yng Nghaerdydd cytunodd yr Ustus Stephen nad oedd y gyfraith yn dweud bod amlosgi’n anghyfreithlon, a rhyddhawyd Price; arweiniodd yr achos, gyda’r Gymdeithas Amlosgi, at Ddeddf Amlosgi 1902; bu farw Price ar 23 Ionawr 1893 a’i amlosgi ar 31 Ionawr ar y llethr uwchben Llantrisant o flaen 20,000 o bobl; codwyd ei gerflun yno yn 1982.William Price (physician) ↗Wikipedia (Saesneg)William Price (4 Mawrth 1800 – 23 Ionawr 1893), meddyg ac ymgyrchydd gwleidyddol o Gymru, a adwaenir am ei gefnogaeth i genedlaetholdeb Cymreig a Siartiaeth ac am fudiad y Derwyddon; mae haneswyr yn ei gyfrif yn un o ffigurau pwysicaf Cymru yn oes Victoria; ganed yn Nhy’n-y-coedcae ger Rhydri; Cymraeg oedd iaith ei gartref, a dysgodd Saesneg yn yr ysgol ym Machen, lle gwnaeth yn dda yn ei dair blynedd; yn 1814 aeth yn brentis i’r llawfeddyg Evan Edwards o Gaerffili; yn 1820 aeth i Lundain, i’r London Hospital dan Syr William Blizard ac i St Bartholomew’s dan John Abernethy, a daeth yn aelod o Goleg Brenhinol y Llawfeddygon; yn ôl yng Nghymru bu’n feddyg yng ngwaith haearn Pentyrch ac yn ymarfer yng Nghraig yr Helfa, Glyn-taf; yn 1823 etholodd y gweithwyr ef yn brif lawfeddyg gwaith cadwyni Brown Lenox ym Mhontypridd, swydd a ddaliodd hyd 1871; ym Mehefin 1823 fe’i gwnaed hefyd yn gynghorydd meddygol i deulu Crawshay; yn eisteddfod 1834 traddododd araith ar hanes a llên Cymru a deimlai’r Arglwyddes Charlotte Guest oedd “un o’r areithiau harddaf a huotlaf a glywyd erioed”, a gofynnwyd iddo wedyn feirniadu’r gystadleuaeth farddol; ymunodd â Chymdeithas y Maen Chwŷf ym Mhontypridd ac erbyn 1837 roedd yn un o’i harweinwyr; rhoddai wersi Cymraeg bob Sul, gan ofni bod yr iaith yn marw; yn 1838 galwodd am Amgueddfa Dderwyddol ym Mhontypridd y byddai ei henillion yn cynnal ysgol rad i’r tlodion; roedd yn llysieuwr; wedi iddo amlosgi ei fab marw yn 1884 fe’i profwyd, a dadleuodd yn llwyddiannus nad oedd unrhyw gyfraith yn gwahardd amlosgi, gan agor y ffordd i Ddeddf Amlosgi 1902; gwyliodd 20,000 o bobl ei amlosgiad ei hun; fe’i cofir fel “un o Gymry mawr pob oes”, ac mae arddangosfa barhaol a cherflun iddo yn Llantrisant.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Mae Dr William Price o Lantrisant yn amlosgi ei fab bychan ar fryn. Mae’r llys yn dyfarnu bod amlosgi yn gyfreithlon, gan agor y ffordd iddo ledled Prydain.
Dr William Price ac amlosgiArloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf