Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1800–1893

Dr William Price

Siartydd, derwydd a meddyg llysieuol yr arweiniodd ei amlosgiad o’i fab bach at gyfreithloni amlosgi.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1800–1893 (wedi’i gofnodi) Meddyg gwrthryfelgar Llantrisant Y Gymru Ddiwydiannol Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
★ Y Cymro cyntaf Gwnaeth ei achos llys amlosgi’n gyfreithlon ym Mhrydain, 1884
Paentiad (1918) o Dr William Price o Lantrisant yn ei wisg dderwyddol, gyda geifr
Paentiad (1918) o Dr William Price o Lantrisant yn ei wisg dderwyddol, gyda geifr · Llun: A.C. Hemming, CC BY 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Roedd Dr William Price o Lantrisant yn llawfeddyg, yn Siartydd, yn bencampwr y Gymraeg ac yn dderwydd, ac yn un o Gymry mwyaf rhyfeddol oes Victoria. Fe’i dewiswyd gan weithwyr Pontypridd yn feddyg iddynt, a gwasanaethodd hwy am bron i hanner can mlynedd. O flaen ei oes mewn llawer peth, enillodd yr achos llys a wnaeth amlosgi’n gyfreithlon ym Mhrydain, a phan fu farw daeth ugain mil o bobl i’w weld yn cael ei roi i orffwys drwy dân ar y bryn uwchben Llantrisant.

Ganed4 Mawrth 1800, Ty’n-y-coedcae, Rhydri, ger Caerffili
CymhwysoddAelod o Goleg Brenhinol y Llawfeddygon, Hydref 1821
LlawfeddygGwaith cadwyni Brown Lenox, Pontypridd, 1823–1871
Achos nodedigCaerdydd, 1884: barnwyd bod amlosgi’n gyfreithlon
Bu farw23 Ionawr 1893, Llantrisant
CerflunLlantrisant, 1982

Bachgen o Rydri#

Ganed William Price ar 4 Mawrth 1800 yn Nhy’n-y-coedcae, ger Rhydri, mab y Parchedig William Price a’i wraig Mary. Cymraeg oedd iaith ei gartref; dysgodd Saesneg yn yr ysgol ym Machen, ddwy filltir i ffwrdd, lle profodd yn ysgolhaig da mewn tair blynedd yn unig. Yn bedair ar ddeg oed penderfynodd fod yn feddyg, ac aeth yn brentis i’r llawfeddyg Evan Edwards o Gaerffili.

Hyfforddi yn Llundain#

Yn 1820, heb fawr o arian, aeth i Lundain i astudio dan Syr William Blizard yn y London Hospital a than y llawfeddyg mawr John Abernethy yn St Bartholomew’s, gan nyrsio cleifion cyfoethog i dalu ei ffordd. Yn 1821 cymhwysodd yn drwyddedog yr Apothecariaid ac yn aelod o Goleg Brenhinol y Llawfeddygon, a daeth adref i Gymru.

Meddyg y gweithwyr#

Bu’n ymarfer yn Nantgarw, Trefforest a Phontypridd a daeth yn enwog fel meddyg a llawfeddyg. Yn 1823 etholodd gweithwyr gwaith cadwyni Brown Lenox ym Mhontypridd ef yn brif lawfeddyg iddynt, a gwasanaethodd hwy hyd 1871. Roedd hefyd yn gynghorydd meddygol i deulu Crawshay o Ferthyr a Threfforest.

Dros yr iaith a’r hen ddysg#

Roedd Price yn wladgarwr balch. Yn eisteddfod 1834 traddododd araith ar hanes a llên Cymru a dybiai’r Arglwyddes Charlotte Guest oedd yn un o’r harddaf a’r huotlaf a glywyd erioed, a gofynnwyd iddo feirniadu’r gystadleuaeth farddol. Rhoddai wersi Cymraeg bob Sul, gan ofni dros yr iaith wrth i’r Saesneg ledu, ac yn 1838 galwodd am Amgueddfa Dderwyddol ym Mhontypridd y byddai ei henillion yn talu am ysgol rad i’r tlodion.

Derwydd y Maen Chwŷf#

Ymunodd â Chymdeithas y Maen Chwŷf, a gyfarfyddai wrth y maen siglo uwchben Pontypridd, ac erbyn 1837 roedd yn un o’i harweinwyr. Fel archdderwydd cynhaliai’r hen ddefodau ar y maen, mewn tiwnig wen dros wasgod ysgarlad, llodrau gwyrdd a chroen llwynog mawr ar ei ben, a daeth yn un o brif ffigurau’r adfywiad derwyddol a gychwynnwyd gan Iolo Morganwg.

Siartydd ac alltud#

Safai dros ddemocratiaeth a hawliau i bob gweithiwr ac roedd yn un o arweinwyr y Siartwyr yn y cymoedd, er na chymerodd ran yn yr ymdaith ar Gasnewydd. Ar ôl gwrthryfel 1839 aeth i Ffrainc. Ym Mharis daeth i adnabod y bardd Almaenig Heinrich Heine, ac aeth yn ôl i Ffrainc fwy nag unwaith, y tro olaf yn 1860.

Y tân ar fryn Caerlan#

Yn 1866 ymgartrefodd yn Llantrisant. Bu farw ei fab bach ym mis Ionawr 1884, ac ar noson 13 Ionawr llosgodd Price gorff y plentyn ar fryn Caerlan, i’r dwyrain o’r dref. Fe’i harestiwyd a’i brofi yng Nghaerdydd, lle dadleuodd nad oedd unrhyw gyfraith yn gwneud amlosgi’n anghyfreithlon. Cytunodd yr Ustus Stephen, a rhyddhawyd Price. Agorodd yr achos y ffordd i Ddeddf Amlosgi 1902, ac i’r amlosgiadau y mae miliynau’n eu dewis heddiw.

Ugain mil ar y llethr#

Bu farw Dr Price yn Llantrisant ar 23 Ionawr 1893, bron yn dri ar ddeg a phedwar ugain oed. Ar 31 Ionawr fe’i hamlosgwyd ar y llethr uwchben y dref, fel y dymunodd, gerbron tyrfa o ugain mil o bobl. Mae haneswyr yn ei gyfrif ymhlith Cymry pwysicaf oes Victoria, a geilw rhai ef yn un o Gymry mawr pob oes. Codwyd ei gerflun yn Llantrisant yn 1982, ac mae arddangosfa barhaol yno yn adrodd ei hanes.

Ar y llinell amser

  1. Dr William Price ac amlosgi

    Mae Dr William Price o Lantrisant yn amlosgi ei fab bychan ar fryn. Mae’r llys yn dyfarnu bod amlosgi yn gyfreithlon, gan agor y ffordd iddo ledled Prydain.

    Dr William Price ac amlosgi

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf