Hanes Cymru / Seintiau Cymru

tua 500–600

Seintiau Dyfed

Gwlad Dewi, lle ganwyd nawddsant Cymru, lle bu fyw, a lle mae wedi’i gladdu.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Dyfed, y de-orllewin pell, yw gwlad Dewi Sant. Fe’i ganwyd ar y clogwyni uwchben Caerfai, sefydlodd ei fynachlog yng Nglyn Rhosyn, ac yno y’i claddwyd. Tyfodd dinas Tyddewi o amgylch ei greirfa, ac am fil o flynyddoedd daeth pererinion dros dir a môr. Dyfarnodd pabau’r Oesoedd Canol fod dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain.

O amgylch Dewi safai seintiau eraill y gorllewin: ei fam Non, Brynach o Nanhyfer a siaradai ag angylion ar Garn Ingli, Dogfael wrth aber Teifi, a Gofan yn ei gapel yn y clogwyni. Mae eu croesau a’u ffynhonnau sanctaidd yn sefyll o hyd.

Y saint

  1. Dewi Sant

    Dydd gŵyl 1 Mawrth

    Nawddsant Cymru. Mab Non, a ddysgwyd gan Beulin yn Nhŷ Gwyn, a sylfaenydd y fynachlog yng Nglyn Rhosyn lle bu ei fynachod fyw ar eu llafur eu hunain, gan yfed dŵr yn unig. Yn synod Llanddewi Brefi, medd ei Fuchedd, cododd y tir oddi tano fel y gallai pawb ei glywed. Ei eiriau olaf i’w bobl: ‘Byddwch lawen, a chedwch y ffydd, a gwnewch y pethau bychain a welsoch ac a glywsoch gennyf i.’ Mae dros hanner cant o eglwysi yn ne Cymru yn dwyn ei enw.

    TyddewiLlanddewi BrefiHenfynywLlanddewi Aber-arthLlanddewi FelffreLlanddewi YstradenniLlanddewi Nant HodniLlanddewi Rhydderch
    Dewi Sant
  2. Santes Non

    Dydd gŵyl 3 Mawrth

    Mam Dewi. Medd ei Buchedd iddi esgor arno mewn storm fawr ar ben y clogwyn, ac i ffynnon darddu o’r ddaear wrth ei hochr. Mae ei chapel a’i ffynnon sanctaidd yn sefyll o hyd uwchben y bae. Aeth yn ddiweddarach i Gernyw a Llydaw, lle cedwir ei beddrod yn Dirinon.

    Capel NonLlan-non (Ceredigion)Llannon (Sir Gâr)Dirinon
  3. Sant Brynach

    Dydd gŵyl 7 Ebrill

    Sant o Iwerddon a wnaeth ei gartref yn Nanhyfer. Medd ei Fuchedd iddo ddringo Carn Ingli, Mynydd yr Angylion, i siarad ag angylion. Saif croes gerfiedig fawr Nanhyfer, un o’r rhai gorau yng Nghymru, yn ei fynwent.

    NanhyferCarn IngliLlanfrynach
    Sant Brynach
  4. Sant Dogfael

    Dydd gŵyl 14 Mehefin

    Sant o linach Cunedda, a sefydlodd yr eglwys wrth aber Teifi. Tyfodd abaty Llandudoch yn ddiweddarach ar yr un tir, a chofir amdano yn Llydaw hefyd.

    Llandudoch
    Sant Dogfael
  5. Sant Gofan

    Meudwy clogwyni Penfro. Yn ôl y traddodiad, agorodd y graig i’w guddio, ac mae ei gapel bach o garreg wedi’i wasgu i hollt hanner ffordd i lawr y clogwyn, a grisiau’n arwain ato na all neb, meddir, eu cyfrif yr un fath ddwywaith.

    Capel Gofan
    Sant Gofan

Ysgrifennwyd Bucheddau’r saint gan mwyaf bum neu chwe chan mlynedd ar eu hôl, gan fynachod yn Llancarfan, Llandaf, Tyddewi ac yn Llydaw, ac amcangyfrif yw’r dyddiadau a roddir yma. Rhoddir dyddiau gŵyl lle mae calendrau Cymru’n cytuno. Lle daw stori o Fuchedd sant neu o draddodiad, fe’i hadroddir yn eu geiriau hwy.

Eu llannau ar y map

BAE CEREDIGIONMÔR HAFRENLlandeilo: Saint TeiloLlandaf: Saint Teilo, Saint Euddogwy, Saint DyfrigPenalun: Saint TeiloLlandeilo Tal-y-bont: Saint TeiloLlandeilo Ferwallt: Saint TeiloLlandeilo Graban: Saint TeiloLlandeilo Bertholau: Saint TeiloLlandeilo Gresynni: Saint TeiloPumsaint: The Five SaintsLlanpumsaint: The Five SaintsLlangeitho: The Five SaintsLlanelli: Saint ElliLlangynydd: Saint CennyddLlansteffan: Saint YstyffanLlanbadarn Fawr (Ceredigion): Saint PadarnLlanbadarn Fawr (Maesyfed): Saint PadarnLlanbadarn Fynydd: Saint PadarnLlangrannog: Saint CarannogLlandysul: Saint TysulLlanwenog: Saint GwenogLlanrhystud: Saint RhystudBangor: Saint DeiniolLlanddeiniol: Saint DeiniolLlanuwchllyn: Saint DeiniolPenarlâg: Saint DeiniolClynnog Fawr: Saint BeunoPistyll: Saint BeunoAberffraw: Saint BeunoLlanycil: Saint BeunoAberriw: Saint BeunoCaergybi: Saint CybiLlangybi (Eifionydd): Saint CybiLlangybi (Ceredigion): Saint CybiLlangybi (Gwent): Saint CybiPenmon: Saint SeiriolYnys Seiriol: Saint SeiriolTywyn: Saint CadfanYnys Enlli: Saint Cadfan, Saint DyfrigLlangadfan: Saint CadfanYnys Llanddwyn: Saint DwynwenLlaneilian: Saint EilianLlanelian-yn-Rhos: Saint EilianNant Peris: Saint PerisLlanberis: Saint PerisAberdaron: Saint HywynMaentwrog: Saint TwrogLlangadwaladr (Môn): Cadwaladr the BlessedLlangadwaladr (Trefesgob): Cadwaladr the BlessedLlanelwy: Saint Kentigern, Saint AsaphLlanasa: Saint AsaphTreffynnon: Saint WinefrideGwytherin: Saint WinefrideLlandudno: Saint TudnoLlandrillo-yn-Rhos: Saint TrilloLlandrillo (Edeirnion): Saint TrilloLlansanffraid Glan Conwy: Saint BrideLlanrhaeadr-yng-Nghinmeirch: Saint DyfnogLlandegla: Saint TeglaMeifod: Saint TysilioLlantysilio: Saint TysilioLlandysilio (Ynys Tysilio): Saint TysilioLlandysilio (Maldwyn): Saint TysilioPennant Melangell: Saint MelangellMaes Garmon: Saint GermanusLlanarmon Dyffryn Ceiriog: Saint GermanusLlanarmon-yn-Iâl: Saint GermanusLlanfechain: Saint GermanusLlanarmon (Gwrtheyrnion): Saint GermanusLlanrhaeadr-ym-Mochnant: Saint DogfanLlangollen: Saint CollenLlanymawddwy: Saint TydechoMallwyd: Saint TydechoCemais (Maldwyn): Saint TydechoLlangynllo: Saint CynlloLlanbister: Saint CynlloNantmel: Saint CynlloLlanidloes: Saint IdloesBangor Is-coed: Saint DunodMerthyr Cynog: Saint CynogDefynnog: Saint CynogYstradgynlais: Saint CynogPenderyn: Saint CynogY Slwch: Saint ElunedLlangynidr: Saint CynidrLlangasty Tal-y-llyn: Saint GastynSain Ffagan: Saints Fagan and DyfanMerthyr Dyfan: Saints Fagan and DyfanLlanilltud Fawr: Saint Illtud, Saint Samson, Saint Paul Aurelian, Saint GildasLlanilltud Faerdref: Saint IlltudLlanilltud Nedd: Saint IlltudLlanilltud Gŵyr: Saint IlltudBedd Illtud: Saint IlltudLlanelltud: Saint IlltudLlancarfan: Saint Cadog, Saint MaloLlangatwg Nedd: Saint CadogTregatwg: Saint CadogLlangadog: Saint CadogLlangatwg (Crucywel): Saint CadogLlangatwg Feibion Afel: Saint CadogLlandogo: Saint EuddogwyMerthyr Tudful: Saint TydfilYnys y Barri: Saint BarucCasnewydd: Saint GwynllywCapel Gwladys: Saint GwladysCaer-went: Saint TathanSain Tathan: Saint TathanTyndyrn: Saint TewdrigMerthyr Tewdrig: Saint TewdrigLlanfaches: Saint MachesBanwen: Saint PatrickLlanbadrig: Saint PatrickYnys Bŷr: Saint SamsonYnysoedd Tudwal: Saint TudwalLlandyfriog: Saint BriocLlanbedrog: Saint PetrocSain Pedrog: Saint PetrocTyddewi: Saint DavidLlanddewi Brefi: Saint DavidHenfynyw: Saint DavidLlanddewi Aber-arth: Saint DavidLlanddewi Felffre: Saint DavidLlanddewi Ystradenni: Saint DavidLlanddewi Nant Hodni: Saint DavidLlanddewi Rhydderch: Saint DavidCapel Non: Saint NonLlan-non (Ceredigion): Saint NonLlannon (Sir Gâr): Saint NonNanhyfer: Saint BrynachCarn Ingli: Saint BrynachLlanfrynach: Saint BrynachLlandudoch: Saint DogmaelCapel Gofan: Saint Govan

Tapiwch ddot i weld llan pwy yw hi.

Lleoedd i ymweld â nhw

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf