Meudwy clogwyni Sir Benfro y mae ei gapel carreg bach wedi’i wasgu i hollt hanner ffordd i lawr y clogwyn ger Bosherston. Yn ôl peth traddodiad Cymreig, Gwalchmai, nai Arthur, oedd Gofan.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Capel Sant Gofan, wedi’i adeiladu yn y clogwyni lle bu’n byw · Llun: Wikimedia Commons · Anthony Gostling, CC BY-SA 2.0
2 munud o ddarllen
Mynach meudwy o’r chweched ganrif oedd Gofan, a wnaeth ei gartref mewn hollt yng nghlogwyni calchfaen de Sir Benfro, yn y lle a elwir heddiw’n Benrhyn Sant Gofan. Mae’r capel bach o garreg a godwyd dros ei gell yn glynu o hyd wrth y graig ychydig uwchben y môr, un o fannau sanctaidd mwyaf rhyfeddol Cymru gyfan.FfynonellauSt Govan’s Chapel ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i chodi i mewn i glogwyn calchfaen ym Mhenrhyn Sant Gofan, Sir Benfro; 20 wrth 12 troedfedd, o galchfaen; y rhan fwyaf o’r drydedd ganrif ar ddeg, er y gall rhannau fynd yn ôl i’r chweched ganrif, pan symudodd Sant Gofan, mynach, i ogof ar y safle; yn ôl un chwedl fe’i claddwyd dan yr allor yn y pen dwyreiniol; y drws ar yr ochr ogleddol, meinciau isel o garreg ar hyd y muriau gogleddol a deheuol, clochdy gwag yn y pen gorllewinol; cyrhaeddir hi i lawr 52 o risiau, a dywed y stori fod y cyfrif yn wahanol wrth fynd i lawr ac wrth ddod i fyny; rhestredig Gradd I yn 1996; o fewn maes hyfforddi Castellmartin ac weithiau ar gau; oddi tani ogof fawr Ogof Gofan, a ailddarganfuwyd yn 1966 ac a ddefnyddiwyd gan bobl ers miloedd o flynyddoedd.Eglwys Sant Gofan ↗Wicipedia CymraegSaif yng nghesail creigiau calchfaen geirwon ar fin y dŵr ar arfordir Sir Benfro, tua dwy filltir i’r de o Bosherston; cell feudwy o un ystafell; fe’i codwyd o galchfaen tua’r chweched ganrif, er bod yr hyn a welir heddiw o’r drydedd ganrif ar ddeg; mae’r enw’n awgrymu mai ar gyfer y mynach Gofan y’i codwyd, a cheir ogof gerllaw lle cysgododd tra’n codi’r lloches; yn ôl traddodiad llafar lleol fe’i claddwyd dan yr allor; mewn chwedl arall dihangodd Gofan rhag môr-ladron ysbeilgar ac agorodd y graig o’i flaen er mwyn iddo guddio’n ddiogel, ac fel diolch am y wyrth cysegrodd ei fywyd i Dduw.
Pryd
Y chweched ganrif
Ei gell
Penrhyn Sant Gofan, i’r de o Bosherston
Y capel
O’r drydedd ganrif ar ddeg gan mwyaf, 20 wrth 12 troedfedd
Mae chwedl leol yn adrodd sut y daeth Gofan i’r clogwyni. Roedd môr-ladron ysbeilgar yn ei hela, ac wrth iddo ffoi am ei fywyd agorodd y graig o’i flaen er mwyn iddo guddio’n ddiogel. Fel diolch am y wyrth honno rhoddodd weddill ei fywyd i Dduw, ac ymsefydlodd mewn ogof yn yr union fan.FfynonellauEglwys Sant Gofan ↗Wicipedia CymraegSaif yng nghesail creigiau calchfaen geirwon ar fin y dŵr ar arfordir Sir Benfro, tua dwy filltir i’r de o Bosherston; cell feudwy o un ystafell; fe’i codwyd o galchfaen tua’r chweched ganrif, er bod yr hyn a welir heddiw o’r drydedd ganrif ar ddeg; mae’r enw’n awgrymu mai ar gyfer y mynach Gofan y’i codwyd, a cheir ogof gerllaw lle cysgododd tra’n codi’r lloches; yn ôl traddodiad llafar lleol fe’i claddwyd dan yr allor; mewn chwedl arall dihangodd Gofan rhag môr-ladron ysbeilgar ac agorodd y graig o’i flaen er mwyn iddo guddio’n ddiogel, ac fel diolch am y wyrth cysegrodd ei fywyd i Dduw.St Govan’s Chapel ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i chodi i mewn i glogwyn calchfaen ym Mhenrhyn Sant Gofan, Sir Benfro; 20 wrth 12 troedfedd, o galchfaen; y rhan fwyaf o’r drydedd ganrif ar ddeg, er y gall rhannau fynd yn ôl i’r chweched ganrif, pan symudodd Sant Gofan, mynach, i ogof ar y safle; yn ôl un chwedl fe’i claddwyd dan yr allor yn y pen dwyreiniol; y drws ar yr ochr ogleddol, meinciau isel o garreg ar hyd y muriau gogleddol a deheuol, clochdy gwag yn y pen gorllewinol; cyrhaeddir hi i lawr 52 o risiau, a dywed y stori fod y cyfrif yn wahanol wrth fynd i lawr ac wrth ddod i fyny; rhestredig Gradd I yn 1996; o fewn maes hyfforddi Castellmartin ac weithiau ar gau; oddi tani ogof fawr Ogof Gofan, a ailddarganfuwyd yn 1966 ac a ddefnyddiwyd gan bobl ers miloedd o flynyddoedd.
Codwyd y capel gyntaf o galchfaen, fel y creigiau o’i gwmpas, efallai mor gynnar â’r chweched ganrif, er bod y rhan fwyaf o’r hyn sy’n sefyll heddiw wedi’i godi yn y drydedd ganrif ar ddeg. Un ystafell fach ydyw, ugain troedfedd wrth ddeuddeg, gyda’i drws ar yr ochr ogleddol, meinciau isel o garreg ar hyd y muriau a chlochdy gwag yn y pen gorllewinol. Gerllaw mae’r ogof lle dywedir i Ofan gysgodi tra oedd yn ei chodi.FfynonellauSt Govan’s Chapel ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i chodi i mewn i glogwyn calchfaen ym Mhenrhyn Sant Gofan, Sir Benfro; 20 wrth 12 troedfedd, o galchfaen; y rhan fwyaf o’r drydedd ganrif ar ddeg, er y gall rhannau fynd yn ôl i’r chweched ganrif, pan symudodd Sant Gofan, mynach, i ogof ar y safle; yn ôl un chwedl fe’i claddwyd dan yr allor yn y pen dwyreiniol; y drws ar yr ochr ogleddol, meinciau isel o garreg ar hyd y muriau gogleddol a deheuol, clochdy gwag yn y pen gorllewinol; cyrhaeddir hi i lawr 52 o risiau, a dywed y stori fod y cyfrif yn wahanol wrth fynd i lawr ac wrth ddod i fyny; rhestredig Gradd I yn 1996; o fewn maes hyfforddi Castellmartin ac weithiau ar gau; oddi tani ogof fawr Ogof Gofan, a ailddarganfuwyd yn 1966 ac a ddefnyddiwyd gan bobl ers miloedd o flynyddoedd.Eglwys Sant Gofan ↗Wicipedia CymraegSaif yng nghesail creigiau calchfaen geirwon ar fin y dŵr ar arfordir Sir Benfro, tua dwy filltir i’r de o Bosherston; cell feudwy o un ystafell; fe’i codwyd o galchfaen tua’r chweched ganrif, er bod yr hyn a welir heddiw o’r drydedd ganrif ar ddeg; mae’r enw’n awgrymu mai ar gyfer y mynach Gofan y’i codwyd, a cheir ogof gerllaw lle cysgododd tra’n codi’r lloches; yn ôl traddodiad llafar lleol fe’i claddwyd dan yr allor; mewn chwedl arall dihangodd Gofan rhag môr-ladron ysbeilgar ac agorodd y graig o’i flaen er mwyn iddo guddio’n ddiogel, ac fel diolch am y wyrth cysegrodd ei fywyd i Dduw.
Mae traddodiad lleol yn dal bod Gofan ei hun wedi’i gladdu dan yr allor ym mhen dwyreiniol y capel. Mae ymwelwyr yn dringo i lawr ato ar hyd grisiau wedi’u torri yn y clogwyn, hanner cant a dau i gyd, er bod yr hen stori’n dweud na fyddwch byth yn cyfrif yr un nifer wrth fynd i lawr ag wrth ddod yn ôl i fyny.FfynonellauSt Govan’s Chapel ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i chodi i mewn i glogwyn calchfaen ym Mhenrhyn Sant Gofan, Sir Benfro; 20 wrth 12 troedfedd, o galchfaen; y rhan fwyaf o’r drydedd ganrif ar ddeg, er y gall rhannau fynd yn ôl i’r chweched ganrif, pan symudodd Sant Gofan, mynach, i ogof ar y safle; yn ôl un chwedl fe’i claddwyd dan yr allor yn y pen dwyreiniol; y drws ar yr ochr ogleddol, meinciau isel o garreg ar hyd y muriau gogleddol a deheuol, clochdy gwag yn y pen gorllewinol; cyrhaeddir hi i lawr 52 o risiau, a dywed y stori fod y cyfrif yn wahanol wrth fynd i lawr ac wrth ddod i fyny; rhestredig Gradd I yn 1996; o fewn maes hyfforddi Castellmartin ac weithiau ar gau; oddi tani ogof fawr Ogof Gofan, a ailddarganfuwyd yn 1966 ac a ddefnyddiwyd gan bobl ers miloedd o flynyddoedd.Eglwys Sant Gofan ↗Wicipedia CymraegSaif yng nghesail creigiau calchfaen geirwon ar fin y dŵr ar arfordir Sir Benfro, tua dwy filltir i’r de o Bosherston; cell feudwy o un ystafell; fe’i codwyd o galchfaen tua’r chweched ganrif, er bod yr hyn a welir heddiw o’r drydedd ganrif ar ddeg; mae’r enw’n awgrymu mai ar gyfer y mynach Gofan y’i codwyd, a cheir ogof gerllaw lle cysgododd tra’n codi’r lloches; yn ôl traddodiad llafar lleol fe’i claddwyd dan yr allor; mewn chwedl arall dihangodd Gofan rhag môr-ladron ysbeilgar ac agorodd y graig o’i flaen er mwyn iddo guddio’n ddiogel, ac fel diolch am y wyrth cysegrodd ei fywyd i Dduw.
Yn ddwfn dan y capel mae ogof fawr, Ogof Gofan, gyda siambr fel eglwys gadeiriol, na ellir ei chyrraedd ond drwy ddringo i lawr y clogwyn ar raffau. Fe’i darganfuwyd eto yn 1966, ond roedd pobl wedi’i defnyddio ers miloedd o flynyddoedd, o’r adeg pan oedd y môr filltiroedd o’i cheg.FfynhonnellSt Govan’s Chapel ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i chodi i mewn i glogwyn calchfaen ym Mhenrhyn Sant Gofan, Sir Benfro; 20 wrth 12 troedfedd, o galchfaen; y rhan fwyaf o’r drydedd ganrif ar ddeg, er y gall rhannau fynd yn ôl i’r chweched ganrif, pan symudodd Sant Gofan, mynach, i ogof ar y safle; yn ôl un chwedl fe’i claddwyd dan yr allor yn y pen dwyreiniol; y drws ar yr ochr ogleddol, meinciau isel o garreg ar hyd y muriau gogleddol a deheuol, clochdy gwag yn y pen gorllewinol; cyrhaeddir hi i lawr 52 o risiau, a dywed y stori fod y cyfrif yn wahanol wrth fynd i lawr ac wrth ddod i fyny; rhestredig Gradd I yn 1996; o fewn maes hyfforddi Castellmartin ac weithiau ar gau; oddi tani ogof fawr Ogof Gofan, a ailddarganfuwyd yn 1966 ac a ddefnyddiwyd gan bobl ers miloedd o flynyddoedd.
Rhestrwyd y capel yn Radd I yn 1996. Mae tua dwy filltir i’r de o Bosherston, o fewn maes hyfforddi milwrol Castellmartin, felly mae’r ffordd ato weithiau ar gau oherwydd hyfforddiant milwrol.FfynonellauSt Govan’s Chapel ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i chodi i mewn i glogwyn calchfaen ym Mhenrhyn Sant Gofan, Sir Benfro; 20 wrth 12 troedfedd, o galchfaen; y rhan fwyaf o’r drydedd ganrif ar ddeg, er y gall rhannau fynd yn ôl i’r chweched ganrif, pan symudodd Sant Gofan, mynach, i ogof ar y safle; yn ôl un chwedl fe’i claddwyd dan yr allor yn y pen dwyreiniol; y drws ar yr ochr ogleddol, meinciau isel o garreg ar hyd y muriau gogleddol a deheuol, clochdy gwag yn y pen gorllewinol; cyrhaeddir hi i lawr 52 o risiau, a dywed y stori fod y cyfrif yn wahanol wrth fynd i lawr ac wrth ddod i fyny; rhestredig Gradd I yn 1996; o fewn maes hyfforddi Castellmartin ac weithiau ar gau; oddi tani ogof fawr Ogof Gofan, a ailddarganfuwyd yn 1966 ac a ddefnyddiwyd gan bobl ers miloedd o flynyddoedd.Eglwys Sant Gofan ↗Wicipedia CymraegSaif yng nghesail creigiau calchfaen geirwon ar fin y dŵr ar arfordir Sir Benfro, tua dwy filltir i’r de o Bosherston; cell feudwy o un ystafell; fe’i codwyd o galchfaen tua’r chweched ganrif, er bod yr hyn a welir heddiw o’r drydedd ganrif ar ddeg; mae’r enw’n awgrymu mai ar gyfer y mynach Gofan y’i codwyd, a cheir ogof gerllaw lle cysgododd tra’n codi’r lloches; yn ôl traddodiad llafar lleol fe’i claddwyd dan yr allor; mewn chwedl arall dihangodd Gofan rhag môr-ladron ysbeilgar ac agorodd y graig o’i flaen er mwyn iddo guddio’n ddiogel, ac fel diolch am y wyrth cysegrodd ei fywyd i Dduw.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.