Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion

tua 400–905

Brenhinoedd a thywysogion Dyfed

Teyrnas y de-orllewin pell, cartref Tyddewi, mam eglwys Cymru.

Llun: Tai crwn Oes yr Haearn wedi’u hailgodi yng Nghastell Henllys, Sir Benfro · Keith Ruffles, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw

Dyfed: o’r Demetae, y bobl a drigai yma yng nghyfnod y Rhufeiniaid

Cymerodd Dyfed, yn y de-orllewin pell, ei henw oddi wrth y Demetae, a’i daliai yn oes Rhufain. Roedd ei brenhinoedd yn falch o gyndad Gwyddelig yn ogystal â rhai Brythonig, ac mae arysgrifau mewn Lladin ac Ogam ar eu cerrig coffa. Mae Tyddewi, mam eglwys Cymru, o’i mewn.

Tua 904 priododd ei hetifeddes Elen â Hywel Dda, a daeth Dyfed yn galon ei deyrnas newydd, Deheubarth.

Saith cantref

Ymestynnai Dyfed dros tua 2,284 cilometr sgwâr mewn o leiaf saith cantref: Cemais, Pebidiog, Rhos, Penfro, Deugleddyf, Emlyn a Chantref Gwarthaf. Yn oes y saint efallai fod ganddi saith esgob, un i bob un ohonynt.

Brenhinoedd dwy bobl

Mae rhestrau brenhinoedd achau Harley a Choleg Iesu 20 yn dechrau gyda Thriffyn Farfog a’i fab Aergol Lawhir, ac mae stori Wyddeleg, Alltudio’r Déisi, yn enwi Triphun yn or-ŵyr i Eochaid Allmuir, a ymsefydlodd yn ‘Demed’. Saif tua ugain o gerrig Ogam yn yr hen deyrnas, rhai ohonynt mewn dwy iaith. Mae’r garreg o Gastelldwyran, ger Arberth, yn anrhydeddu’r brenin Vortiporius, Gwrthefyr, o’r chweched ganrif, ac yn rhoi iddo’r teitl Rhufeinig ‘amddiffynnydd’. Bu ei haeres olaf, Elen ferch Llywarch, fyw o 893 hyd 943.

Y rheolwyr, yn eu trefn

  1. Eochaid Allmuir

    ‘O dros y môr’. Cyndad Gwyddelig brenhinoedd Dyfed yn hen chwedl Wyddelig y Déisi.

  2. Tryffin

  3. Aergol Lawhir

    ‘Llawhir’.

  4. Gwrthefyr (Vortiporius)

    Mae ei garreg goffa, mewn Lladin ac Ogam, yn ei alw’n ‘Protector’, teitl Rhufeinig. Fe’i cedwir yn amgueddfa’r sir yn Sir Gaerfyrddin.

  5. Cyngar ap Gwrthefyr

  6. Pedr ap Cyngar

  7. Arthwr ap Pedr

  8. Nowy ab Arthwr

  9. Cloten ap Nowy

    Drwy ei briodas â Cheindrech, etifeddes Brycheiniog, unwyd y ddwy deyrnas am gyfnod.

  10. Rhain ap Cadwgan

    Galwyd Dyfed yn Rhainwg ar ei ôl.

  11. Maredudd ap Tewdws

  12. Rhain ap Maredudd

  13. Owain ap Maredudd

  14. Tryffin ap Rhain

  15. Hyfaidd ap Bleddri

    Ceisiodd gyfeillgarwch Alfred o Wessex, fel y cofnoda Asser.

  16. Llywarch ap Hyfaidd

  17. Rhodri ap Hyfaidd

  18. Priododd Elen, merch Llywarch, â Hywel Dda, ac aeth Dyfed yn rhan o’i deyrnas newydd, Deheubarth.

  19. Hywel Dda

    Brenin Dyfed drwy Elen, a chreawdwr Deheubarth.

    Hywel Dda

Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf