
Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion
tua 400–905
Brenhinoedd a thywysogion Dyfed
Teyrnas y de-orllewin pell, cartref Tyddewi, mam eglwys Cymru.
Llun: Tai crwn Oes yr Haearn wedi’u hailgodi yng Nghastell Henllys, Sir Benfro · Keith Ruffles, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Dyfed: o’r Demetae, y bobl a drigai yma yng nghyfnod y Rhufeiniaid
Cymerodd Dyfed, yn y de-orllewin pell, ei henw oddi wrth y Demetae, a’i daliai yn oes Rhufain. Roedd ei brenhinoedd yn falch o gyndad Gwyddelig yn ogystal â rhai Brythonig, ac mae arysgrifau mewn Lladin ac Ogam ar eu cerrig coffa. Mae Tyddewi, mam eglwys Cymru, o’i mewn.
Tua 904 priododd ei hetifeddes Elen â Hywel Dda, a daeth Dyfed yn galon ei deyrnas newydd, Deheubarth.
Saith cantref
Ymestynnai Dyfed dros tua 2,284 cilometr sgwâr mewn o leiaf saith cantref: Cemais, Pebidiog, Rhos, Penfro, Deugleddyf, Emlyn a Chantref Gwarthaf. Yn oes y saint efallai fod ganddi saith esgob, un i bob un ohonynt.FfynhonnellKingdom of Dyfed ↗Wikipedia (Saesneg)O leiaf saith cantref: Cemais, Deugleddyf, Emlyn, Cantref Gwarthaf, Pebidiog, Penfro a Rhos; tua 2,284 cilometr sgwâr; mae rhestrau brenhinoedd achau Harley a Choleg Iesu 20 yn dechrau gyda Thriffyn Farfog a’i fab Aergol Lawhir; mae’r stori Wyddeleg Alltudio’r Déisi yn enwi Triphun yn or-ŵyr i Eochaid Allmuir, a ymsefydlodd yn ‘Demed’; tua ugain o gerrig Ogam, rhai mewn dwy iaith; mae’r garreg o Gastelldwyran, ger Arberth, i’r brenin Vortiporius o’r 6ed ganrif ac yn ei alw’n ‘amddiffynnydd’; bu Elen ferch Llywarch fyw 893–943; yn oes y saint efallai fod gan Ddyfed saith esgob, un i bob cantref.
Brenhinoedd dwy bobl
Mae rhestrau brenhinoedd achau Harley a Choleg Iesu 20 yn dechrau gyda Thriffyn Farfog a’i fab Aergol Lawhir, ac mae stori Wyddeleg, Alltudio’r Déisi, yn enwi Triphun yn or-ŵyr i Eochaid Allmuir, a ymsefydlodd yn ‘Demed’. Saif tua ugain o gerrig Ogam yn yr hen deyrnas, rhai ohonynt mewn dwy iaith. Mae’r garreg o Gastelldwyran, ger Arberth, yn anrhydeddu’r brenin Vortiporius, Gwrthefyr, o’r chweched ganrif, ac yn rhoi iddo’r teitl Rhufeinig ‘amddiffynnydd’. Bu ei haeres olaf, Elen ferch Llywarch, fyw o 893 hyd 943.FfynhonnellKingdom of Dyfed ↗Wikipedia (Saesneg)O leiaf saith cantref: Cemais, Deugleddyf, Emlyn, Cantref Gwarthaf, Pebidiog, Penfro a Rhos; tua 2,284 cilometr sgwâr; mae rhestrau brenhinoedd achau Harley a Choleg Iesu 20 yn dechrau gyda Thriffyn Farfog a’i fab Aergol Lawhir; mae’r stori Wyddeleg Alltudio’r Déisi yn enwi Triphun yn or-ŵyr i Eochaid Allmuir, a ymsefydlodd yn ‘Demed’; tua ugain o gerrig Ogam, rhai mewn dwy iaith; mae’r garreg o Gastelldwyran, ger Arberth, i’r brenin Vortiporius o’r 6ed ganrif ac yn ei alw’n ‘amddiffynnydd’; bu Elen ferch Llywarch fyw 893–943; yn oes y saint efallai fod gan Ddyfed saith esgob, un i bob cantref.
Y rheolwyr, yn eu trefn
Eochaid Allmuir
‘O dros y môr’. Cyndad Gwyddelig brenhinoedd Dyfed yn hen chwedl Wyddelig y Déisi.
Tryffin
Aergol Lawhir
‘Llawhir’.
Gwrthefyr (Vortiporius)
Mae ei garreg goffa, mewn Lladin ac Ogam, yn ei alw’n ‘Protector’, teitl Rhufeinig. Fe’i cedwir yn amgueddfa’r sir yn Sir Gaerfyrddin.
Cyngar ap Gwrthefyr
Pedr ap Cyngar
Arthwr ap Pedr
Nowy ab Arthwr
Cloten ap Nowy
Drwy ei briodas â Cheindrech, etifeddes Brycheiniog, unwyd y ddwy deyrnas am gyfnod.
Rhain ap Cadwgan
Galwyd Dyfed yn Rhainwg ar ei ôl.
Maredudd ap Tewdws
Rhain ap Maredudd
Owain ap Maredudd
Tryffin ap Rhain
Hyfaidd ap Bleddri
Ceisiodd gyfeillgarwch Alfred o Wessex, fel y cofnoda Asser.
Llywarch ap Hyfaidd
Rhodri ap Hyfaidd
Priododd Elen, merch Llywarch, â Hywel Dda, ac aeth Dyfed yn rhan o’i deyrnas newydd, Deheubarth.
Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.
Lleoedd i ymweld â nhw
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



