Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 550

Sant Dogfael

Sant o linach Cunedda a sefydlodd yr eglwys wrth aber Teifi. Cododd Abaty Llandudoch yn ddiweddarach ar yr un tir, a helpodd ei garreg ogam ysgolheigion i ddarllen ogam am y tro cyntaf.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 550 (cronicl cynnar:Bonedd y Saint, y 13eg ganrif) Sant Llandudoch Oes y Seintiau Saint a ffydd
Cerflun Sant Dogfael yn Llandudoch
Cerflun Sant Dogfael yn Llandudoch · Llun: Wikimedia Commons · Lyn Haigh, CC BY-SA 2.0

Mynach a phregethwr o’r chweched ganrif o deulu brenhinol Cunedda oedd Dogfael, a elwir hefyd yn Dogmael a Dogwel, cefnder i Ddewi Sant. Rhoddodd ei fywyd i bobl gogledd Sir Benfro, ac mae ei enw’n fyw yn Llandudoch, ar lan Teifi, lle mae adfeilion yr abaty yn cadw man traddodiadol ei fedd.

PrydY chweched ganrif
Ei dadIthel ap Ceredig ap Cunedda
Prif eglwysLlandudoch
Ei enw yn LlydawSant Toël
Dydd gŵyl14 Mehefin, hefyd 31 Hydref

Sant o waed brenhinol#

Mae’r achau Cymreig yn gwneud Dogfael yn fab i Ithel, fab Ceredig, fab Cunedda Wledig, ac felly’n ei gysylltu ag un o dri llwyth saint Cymru. Ei nain oedd Santes Meleri, un o ferched Brychan, a chan fod Dewi Sant yn ŵyr arall i Geredig, dywedir bod Dogfael yn gefnder i Ddewi.

Pregethwr Cemais#

Ni ddaeth Buchedd Dogfael i lawr atom, ond mae ei eglwysi’n dweud ble y bu’n gweithio. Maent bron i gyd yn Sir Benfro, i’r de o Deifi yn hen diroedd Cemais a Phebidiog: Llandudoch gyda Chapel Degwel yn yr un plwyf, eglwys Sant Dogfael ger Cas-blaidd, Mynachlog-ddu a Meline. Ymhell i’r gogledd saif yr unig eithriad, Llanddogwel ym Môn, a fu unwaith yn blwyf ar ei ben ei hun.

Llandudoch#

Roedd ei brif sefydliad yn Llandudoch, ar lan ddeheuol Teifi gyferbyn ag Aberteifi. Yn y ddeuddegfed ganrif codwyd abaty ar safle ei eglwys, ac mae ei adfeilion yn sefyll o hyd ar y llethr uwchben yr afon, yn cadw man traddodiadol bedd Dogfael.

Ei gofio yn Llydaw#

Fel cynifer o saint Cymru, anrhydeddir Dogfael dros y môr hefyd. Yn Llydaw ef yw nawddsant eglwys Pommerit-Jaudy, lle’i hadwaenir fel Sant Toël. Dywedodd yr awdur Alban Butler amdano iddo flodeuo yn Sir Benfro yn y chweched ganrif a’i fod yn esiampl fyw o bob rhinwedd, yn enwedig gweddi a phenyd.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf