
Oes y Seintiau
Llanilltud Fawr
Yma y sefydlodd Illtud Sant ysgol fynachaidd a alwyd yn ganolfan ddysg hynaf Prydain. Dywedir i Ddewi Sant, Samson a Gildas i gyd astudio yma.
Llun: Eglwys Sant Illtud, Llanilltud Fawr, ar safle ysgol fynachaidd gynnar Illtud · Colin Smith, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Glywysing a Morgannwg →Seintiau Morgannwg →Seintiau Dros y môr →

Ystyr yr enw
Llanilltud Fawr: eglwys fawr Illtud
Llanilltud Fawr
- Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
- illtud Illtud Sant
- Fawr mawro mawr (treiglad meddal: m → f)
Llanilltud Fawr, ym Mro Morgannwg, yw’r lle y sefydlodd Illtud Sant ei fynachlog a’i ysgol, a elwir yn ganolfan ddysg gynharaf Prydain. Oddi yma aeth seintiau Cymru, Cernyw a Llydaw allan i’r byd.FfynonellauIlltud ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlodd Illtud Farchog fynachlog a choleg yn Llanilltud Fawr, a elwir yn ganolfan ddysg gynharaf Prydain; dywedir bod ei ddisgyblion yn cynnwys Dewi, Samson o Dol, Gildas, Pol Aurelian, Taliesin a Phadrig Sant; mae Buchedd Samson yn ei alw’n fwyaf medrus o’r holl Frythoniaid, disgybl yr Esgob Garmon, â’r ddawn i ragweld y dyfodol; mae Buchedd Illtud o’r 12fed ganrif yn ei wneud yn filwr a wasanaethodd y Brenin Arthur, a dyna Illtud Farchog; croes o’r nawfed ganrif, yn ôl pob tebyg, yn dweud i Samson ei gosod er mwyn ei enaid ac yn enwi Illtud; ei ŵyl ar 6 Tachwedd.Llantwit Major ↗Wikipedia (Saesneg)Llanilltud Fawr, llan Sant Illtud, cartref mynachlog Illtud a’r coleg a elwid yn Fangor Illtud, un o ganolfannau mwyaf parchus diwylliant Cristnogol ei oes; ar ei anterth, dywedir, saith neuadd, 400 o dai a thros 2,000 o fyfyrwyr, yn eu plith saith mab i dywysogion y Brythoniaid; credir i Badrig, Pol Aurelian, y bardd Taliesin, Gildas, Samson o Dol a Dewi dreulio amser yno; galwyd Samson i’r fynachlog gan Ddyfrig a bu’n abad am gyfnod byr; claddwyd y Brenin Hywel ap Rhys (m. 886) yno; daeth Illtud i ddyffryn Hodnant wedi ymweliad Garmon a Lupus yn 429, a dywedir iddo gael ei eni yn Llydaw a bod yn filwr cyn i Gadog ei droi at fywyd crefydd; safai’r fynachlog wrth nant Ogney ger yr eglwys bresennol; dinistriwyd gan y Llychlynwyr yn 987, adferwyd erbyn 1111, ac ysgol fynachaidd hyd 1539; aeth yr eglwys a’r ysgol i Abaty Tewkesbury tua 1130; mae’r eglwys bresennol, a godwyd rhwng 950 a 1400, yn rhestredig Gradd I ac yn un o eglwysi plwyf hynaf Cymru; ysgrifennodd Iolo Morganwg am Gôr Tewdws, coleg Theodosius, y dywedir iddo sefyll yn Llanilltud neu gerllaw; fila cwrt Rufeinig yng Nghaermead, a gafwyd yn 1888, â lloriau brithwaith cain, a gloddiwyd eto yn 1938–1948; Hen Dafarn yr Alarch o’r 12fed ganrif a strydoedd coblog canoloesol; Castle Ditches, caer o Oes yr Haearn, ar yr arfordir; mae Arfordir Treftadaeth Morgannwg yn rhedeg 14 milltir o Gileston i Drwyn Newton.Llanilltud Fawr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: saif hen eglwys Sant Illtud ar safle’r fynachlog (clas) a sefydlwyd gan y sant yn y 6g, a ddaeth yn ganolfan dysg bwysig a dylanwadol yn yr Oesoedd Canol cynnar; mwynhaodd nawdd brenhinoedd fel Hywel ap Rhys, brenin Glywysing (m. 886), a gladdwyd yno; anrheithiwyd y fynachlog gan y Llychlynwyr yn 988; aeth yr eglwys i Abaty Tewkesbury tua 1130 wedi i’r Normaniaid oresgyn teyrnas Morgannwg; efallai i’r bardd Lewys Morgannwg (fl. 1520–1565) fyw yma, a chanodd gerdd i Illtud Sant sydd ar glawr; mae’r enw i’w gael gyntaf yn ysgrifenedig tua 1100 fel ‘Llan Iltut’; mae olion fila Rufeinig tua milltir o’r dref.
| Sefydlwyd | Gan Illtud, yn y 6ed ganrifFfynonellauLlanilltud Fawr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: saif hen eglwys Sant Illtud ar safle’r fynachlog (clas) a sefydlwyd gan y sant yn y 6g, a ddaeth yn ganolfan dysg bwysig a dylanwadol yn yr Oesoedd Canol cynnar; mwynhaodd nawdd brenhinoedd fel Hywel ap Rhys, brenin Glywysing (m. 886), a gladdwyd yno; anrheithiwyd y fynachlog gan y Llychlynwyr yn 988; aeth yr eglwys i Abaty Tewkesbury tua 1130 wedi i’r Normaniaid oresgyn teyrnas Morgannwg; efallai i’r bardd Lewys Morgannwg (fl. 1520–1565) fyw yma, a chanodd gerdd i Illtud Sant sydd ar glawr; mae’r enw i’w gael gyntaf yn ysgrifenedig tua 1100 fel ‘Llan Iltut’; mae olion fila Rufeinig tua milltir o’r dref.Illtud ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlodd Illtud Farchog fynachlog a choleg yn Llanilltud Fawr, a elwir yn ganolfan ddysg gynharaf Prydain; dywedir bod ei ddisgyblion yn cynnwys Dewi, Samson o Dol, Gildas, Pol Aurelian, Taliesin a Phadrig Sant; mae Buchedd Samson yn ei alw’n fwyaf medrus o’r holl Frythoniaid, disgybl yr Esgob Garmon, â’r ddawn i ragweld y dyfodol; mae Buchedd Illtud o’r 12fed ganrif yn ei wneud yn filwr a wasanaethodd y Brenin Arthur, a dyna Illtud Farchog; croes o’r nawfed ganrif, yn ôl pob tebyg, yn dweud i Samson ei gosod er mwyn ei enaid ac yn enwi Illtud; ei ŵyl ar 6 Tachwedd. |
|---|---|
| Enw ar glawr gyntaf | Tua 1100, fel Llan IltutFfynhonnellLlanilltud Fawr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: saif hen eglwys Sant Illtud ar safle’r fynachlog (clas) a sefydlwyd gan y sant yn y 6g, a ddaeth yn ganolfan dysg bwysig a dylanwadol yn yr Oesoedd Canol cynnar; mwynhaodd nawdd brenhinoedd fel Hywel ap Rhys, brenin Glywysing (m. 886), a gladdwyd yno; anrheithiwyd y fynachlog gan y Llychlynwyr yn 988; aeth yr eglwys i Abaty Tewkesbury tua 1130 wedi i’r Normaniaid oresgyn teyrnas Morgannwg; efallai i’r bardd Lewys Morgannwg (fl. 1520–1565) fyw yma, a chanodd gerdd i Illtud Sant sydd ar glawr; mae’r enw i’w gael gyntaf yn ysgrifenedig tua 1100 fel ‘Llan Iltut’; mae olion fila Rufeinig tua milltir o’r dref. |
| Eglwys | Sant Illtud, rhestredig Gradd IFfynhonnellLlantwit Major ↗Wikipedia (Saesneg)Llanilltud Fawr, llan Sant Illtud, cartref mynachlog Illtud a’r coleg a elwid yn Fangor Illtud, un o ganolfannau mwyaf parchus diwylliant Cristnogol ei oes; ar ei anterth, dywedir, saith neuadd, 400 o dai a thros 2,000 o fyfyrwyr, yn eu plith saith mab i dywysogion y Brythoniaid; credir i Badrig, Pol Aurelian, y bardd Taliesin, Gildas, Samson o Dol a Dewi dreulio amser yno; galwyd Samson i’r fynachlog gan Ddyfrig a bu’n abad am gyfnod byr; claddwyd y Brenin Hywel ap Rhys (m. 886) yno; daeth Illtud i ddyffryn Hodnant wedi ymweliad Garmon a Lupus yn 429, a dywedir iddo gael ei eni yn Llydaw a bod yn filwr cyn i Gadog ei droi at fywyd crefydd; safai’r fynachlog wrth nant Ogney ger yr eglwys bresennol; dinistriwyd gan y Llychlynwyr yn 987, adferwyd erbyn 1111, ac ysgol fynachaidd hyd 1539; aeth yr eglwys a’r ysgol i Abaty Tewkesbury tua 1130; mae’r eglwys bresennol, a godwyd rhwng 950 a 1400, yn rhestredig Gradd I ac yn un o eglwysi plwyf hynaf Cymru; ysgrifennodd Iolo Morganwg am Gôr Tewdws, coleg Theodosius, y dywedir iddo sefyll yn Llanilltud neu gerllaw; fila cwrt Rufeinig yng Nghaermead, a gafwyd yn 1888, â lloriau brithwaith cain, a gloddiwyd eto yn 1938–1948; Hen Dafarn yr Alarch o’r 12fed ganrif a strydoedd coblog canoloesol; Castle Ditches, caer o Oes yr Haearn, ar yr arfordir; mae Arfordir Treftadaeth Morgannwg yn rhedeg 14 milltir o Gileston i Drwyn Newton. |
Ysgol Illtud
Daeth Illtud i ddyffryn Hodnant yn y bumed ganrif. Dywedir iddo gael ei eni yn Llydaw a’i fod yn filwr cyn i Gadog Sant ei droi at fywyd yr eglwys. Geilw Buchedd Samson ef y mwyaf medrus o’r holl Frythoniaid. Wrth nant Ogney cododd fynachlog a choleg, Bangor Illtud.FfynonellauLlantwit Major ↗Wikipedia (Saesneg)Llanilltud Fawr, llan Sant Illtud, cartref mynachlog Illtud a’r coleg a elwid yn Fangor Illtud, un o ganolfannau mwyaf parchus diwylliant Cristnogol ei oes; ar ei anterth, dywedir, saith neuadd, 400 o dai a thros 2,000 o fyfyrwyr, yn eu plith saith mab i dywysogion y Brythoniaid; credir i Badrig, Pol Aurelian, y bardd Taliesin, Gildas, Samson o Dol a Dewi dreulio amser yno; galwyd Samson i’r fynachlog gan Ddyfrig a bu’n abad am gyfnod byr; claddwyd y Brenin Hywel ap Rhys (m. 886) yno; daeth Illtud i ddyffryn Hodnant wedi ymweliad Garmon a Lupus yn 429, a dywedir iddo gael ei eni yn Llydaw a bod yn filwr cyn i Gadog ei droi at fywyd crefydd; safai’r fynachlog wrth nant Ogney ger yr eglwys bresennol; dinistriwyd gan y Llychlynwyr yn 987, adferwyd erbyn 1111, ac ysgol fynachaidd hyd 1539; aeth yr eglwys a’r ysgol i Abaty Tewkesbury tua 1130; mae’r eglwys bresennol, a godwyd rhwng 950 a 1400, yn rhestredig Gradd I ac yn un o eglwysi plwyf hynaf Cymru; ysgrifennodd Iolo Morganwg am Gôr Tewdws, coleg Theodosius, y dywedir iddo sefyll yn Llanilltud neu gerllaw; fila cwrt Rufeinig yng Nghaermead, a gafwyd yn 1888, â lloriau brithwaith cain, a gloddiwyd eto yn 1938–1948; Hen Dafarn yr Alarch o’r 12fed ganrif a strydoedd coblog canoloesol; Castle Ditches, caer o Oes yr Haearn, ar yr arfordir; mae Arfordir Treftadaeth Morgannwg yn rhedeg 14 milltir o Gileston i Drwyn Newton.Illtud ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlodd Illtud Farchog fynachlog a choleg yn Llanilltud Fawr, a elwir yn ganolfan ddysg gynharaf Prydain; dywedir bod ei ddisgyblion yn cynnwys Dewi, Samson o Dol, Gildas, Pol Aurelian, Taliesin a Phadrig Sant; mae Buchedd Samson yn ei alw’n fwyaf medrus o’r holl Frythoniaid, disgybl yr Esgob Garmon, â’r ddawn i ragweld y dyfodol; mae Buchedd Illtud o’r 12fed ganrif yn ei wneud yn filwr a wasanaethodd y Brenin Arthur, a dyna Illtud Farchog; croes o’r nawfed ganrif, yn ôl pob tebyg, yn dweud i Samson ei gosod er mwyn ei enaid ac yn enwi Illtud; ei ŵyl ar 6 Tachwedd.
Dwy fil o ysgolheigion
Ar ei anterth, dywedir, roedd gan y coleg saith neuadd, pedwar cant o dai a thros ddwy fil o fyfyrwyr, yn eu plith saith mab i dywysogion y Brythoniaid. Credir i Samson o Dol, Gildas, Pol Aurelian, Dewi a’r bardd Taliesin oll astudio yma, a bu Samson, a alwyd yma gan Ddyfrig, yn abad am gyfnod.FfynonellauLlantwit Major ↗Wikipedia (Saesneg)Llanilltud Fawr, llan Sant Illtud, cartref mynachlog Illtud a’r coleg a elwid yn Fangor Illtud, un o ganolfannau mwyaf parchus diwylliant Cristnogol ei oes; ar ei anterth, dywedir, saith neuadd, 400 o dai a thros 2,000 o fyfyrwyr, yn eu plith saith mab i dywysogion y Brythoniaid; credir i Badrig, Pol Aurelian, y bardd Taliesin, Gildas, Samson o Dol a Dewi dreulio amser yno; galwyd Samson i’r fynachlog gan Ddyfrig a bu’n abad am gyfnod byr; claddwyd y Brenin Hywel ap Rhys (m. 886) yno; daeth Illtud i ddyffryn Hodnant wedi ymweliad Garmon a Lupus yn 429, a dywedir iddo gael ei eni yn Llydaw a bod yn filwr cyn i Gadog ei droi at fywyd crefydd; safai’r fynachlog wrth nant Ogney ger yr eglwys bresennol; dinistriwyd gan y Llychlynwyr yn 987, adferwyd erbyn 1111, ac ysgol fynachaidd hyd 1539; aeth yr eglwys a’r ysgol i Abaty Tewkesbury tua 1130; mae’r eglwys bresennol, a godwyd rhwng 950 a 1400, yn rhestredig Gradd I ac yn un o eglwysi plwyf hynaf Cymru; ysgrifennodd Iolo Morganwg am Gôr Tewdws, coleg Theodosius, y dywedir iddo sefyll yn Llanilltud neu gerllaw; fila cwrt Rufeinig yng Nghaermead, a gafwyd yn 1888, â lloriau brithwaith cain, a gloddiwyd eto yn 1938–1948; Hen Dafarn yr Alarch o’r 12fed ganrif a strydoedd coblog canoloesol; Castle Ditches, caer o Oes yr Haearn, ar yr arfordir; mae Arfordir Treftadaeth Morgannwg yn rhedeg 14 milltir o Gileston i Drwyn Newton.Illtud ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlodd Illtud Farchog fynachlog a choleg yn Llanilltud Fawr, a elwir yn ganolfan ddysg gynharaf Prydain; dywedir bod ei ddisgyblion yn cynnwys Dewi, Samson o Dol, Gildas, Pol Aurelian, Taliesin a Phadrig Sant; mae Buchedd Samson yn ei alw’n fwyaf medrus o’r holl Frythoniaid, disgybl yr Esgob Garmon, â’r ddawn i ragweld y dyfodol; mae Buchedd Illtud o’r 12fed ganrif yn ei wneud yn filwr a wasanaethodd y Brenin Arthur, a dyna Illtud Farchog; croes o’r nawfed ganrif, yn ôl pob tebyg, yn dweud i Samson ei gosod er mwyn ei enaid ac yn enwi Illtud; ei ŵyl ar 6 Tachwedd.
Lle claddwyd brenhinoedd
Rhoddodd brenhinoedd eu ffafr i’r fynachlog. Claddwyd Hywel ap Rhys, brenin Glywysing, a fu farw yn 886, yma, ac mae ei groes olwyn fawr yn sefyll yn yr eglwys, a godwyd, fel y dywed ei geiriau, dros enaid Res ei dad. Yng nghapel Galilea ym mhen gorllewinol yr eglwys mae meini cerfiedig yr hen fynachlog, yn eu plith croes a osododd Samson er mwyn ei enaid, gan enwi Illtud.FfynonellauLlanilltud Fawr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: saif hen eglwys Sant Illtud ar safle’r fynachlog (clas) a sefydlwyd gan y sant yn y 6g, a ddaeth yn ganolfan dysg bwysig a dylanwadol yn yr Oesoedd Canol cynnar; mwynhaodd nawdd brenhinoedd fel Hywel ap Rhys, brenin Glywysing (m. 886), a gladdwyd yno; anrheithiwyd y fynachlog gan y Llychlynwyr yn 988; aeth yr eglwys i Abaty Tewkesbury tua 1130 wedi i’r Normaniaid oresgyn teyrnas Morgannwg; efallai i’r bardd Lewys Morgannwg (fl. 1520–1565) fyw yma, a chanodd gerdd i Illtud Sant sydd ar glawr; mae’r enw i’w gael gyntaf yn ysgrifenedig tua 1100 fel ‘Llan Iltut’; mae olion fila Rufeinig tua milltir o’r dref.Llantwit Major ↗Wikipedia (Saesneg)Llanilltud Fawr, llan Sant Illtud, cartref mynachlog Illtud a’r coleg a elwid yn Fangor Illtud, un o ganolfannau mwyaf parchus diwylliant Cristnogol ei oes; ar ei anterth, dywedir, saith neuadd, 400 o dai a thros 2,000 o fyfyrwyr, yn eu plith saith mab i dywysogion y Brythoniaid; credir i Badrig, Pol Aurelian, y bardd Taliesin, Gildas, Samson o Dol a Dewi dreulio amser yno; galwyd Samson i’r fynachlog gan Ddyfrig a bu’n abad am gyfnod byr; claddwyd y Brenin Hywel ap Rhys (m. 886) yno; daeth Illtud i ddyffryn Hodnant wedi ymweliad Garmon a Lupus yn 429, a dywedir iddo gael ei eni yn Llydaw a bod yn filwr cyn i Gadog ei droi at fywyd crefydd; safai’r fynachlog wrth nant Ogney ger yr eglwys bresennol; dinistriwyd gan y Llychlynwyr yn 987, adferwyd erbyn 1111, ac ysgol fynachaidd hyd 1539; aeth yr eglwys a’r ysgol i Abaty Tewkesbury tua 1130; mae’r eglwys bresennol, a godwyd rhwng 950 a 1400, yn rhestredig Gradd I ac yn un o eglwysi plwyf hynaf Cymru; ysgrifennodd Iolo Morganwg am Gôr Tewdws, coleg Theodosius, y dywedir iddo sefyll yn Llanilltud neu gerllaw; fila cwrt Rufeinig yng Nghaermead, a gafwyd yn 1888, â lloriau brithwaith cain, a gloddiwyd eto yn 1938–1948; Hen Dafarn yr Alarch o’r 12fed ganrif a strydoedd coblog canoloesol; Castle Ditches, caer o Oes yr Haearn, ar yr arfordir; mae Arfordir Treftadaeth Morgannwg yn rhedeg 14 milltir o Gileston i Drwyn Newton.CISP database of early inscribed stones: Llanilltud Fawr (ltwit_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)Paratôdd Houelt (Hywel ap Rhys) y groes hon dros enaid Res ei dad; diwedd y nawfed ganrif.Illtud ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlodd Illtud Farchog fynachlog a choleg yn Llanilltud Fawr, a elwir yn ganolfan ddysg gynharaf Prydain; dywedir bod ei ddisgyblion yn cynnwys Dewi, Samson o Dol, Gildas, Pol Aurelian, Taliesin a Phadrig Sant; mae Buchedd Samson yn ei alw’n fwyaf medrus o’r holl Frythoniaid, disgybl yr Esgob Garmon, â’r ddawn i ragweld y dyfodol; mae Buchedd Illtud o’r 12fed ganrif yn ei wneud yn filwr a wasanaethodd y Brenin Arthur, a dyna Illtud Farchog; croes o’r nawfed ganrif, yn ôl pob tebyg, yn dweud i Samson ei gosod er mwyn ei enaid ac yn enwi Illtud; ei ŵyl ar 6 Tachwedd.
Drwy’r canrifoedd
Anrheithiodd y Llychlynwyr y fynachlog yn yr 980au, ond cododd eto a bu’n ysgol fynachaidd hyd 1539. Ysgrifennodd Iolo Morganwg am goleg hŷn fyth yma, Côr Tewdws. Canodd y bardd Lewys Morgannwg gerdd i Illtud yn yr 1500au sydd ar glawr heddiw.FfynonellauLlantwit Major ↗Wikipedia (Saesneg)Llanilltud Fawr, llan Sant Illtud, cartref mynachlog Illtud a’r coleg a elwid yn Fangor Illtud, un o ganolfannau mwyaf parchus diwylliant Cristnogol ei oes; ar ei anterth, dywedir, saith neuadd, 400 o dai a thros 2,000 o fyfyrwyr, yn eu plith saith mab i dywysogion y Brythoniaid; credir i Badrig, Pol Aurelian, y bardd Taliesin, Gildas, Samson o Dol a Dewi dreulio amser yno; galwyd Samson i’r fynachlog gan Ddyfrig a bu’n abad am gyfnod byr; claddwyd y Brenin Hywel ap Rhys (m. 886) yno; daeth Illtud i ddyffryn Hodnant wedi ymweliad Garmon a Lupus yn 429, a dywedir iddo gael ei eni yn Llydaw a bod yn filwr cyn i Gadog ei droi at fywyd crefydd; safai’r fynachlog wrth nant Ogney ger yr eglwys bresennol; dinistriwyd gan y Llychlynwyr yn 987, adferwyd erbyn 1111, ac ysgol fynachaidd hyd 1539; aeth yr eglwys a’r ysgol i Abaty Tewkesbury tua 1130; mae’r eglwys bresennol, a godwyd rhwng 950 a 1400, yn rhestredig Gradd I ac yn un o eglwysi plwyf hynaf Cymru; ysgrifennodd Iolo Morganwg am Gôr Tewdws, coleg Theodosius, y dywedir iddo sefyll yn Llanilltud neu gerllaw; fila cwrt Rufeinig yng Nghaermead, a gafwyd yn 1888, â lloriau brithwaith cain, a gloddiwyd eto yn 1938–1948; Hen Dafarn yr Alarch o’r 12fed ganrif a strydoedd coblog canoloesol; Castle Ditches, caer o Oes yr Haearn, ar yr arfordir; mae Arfordir Treftadaeth Morgannwg yn rhedeg 14 milltir o Gileston i Drwyn Newton.Llanilltud Fawr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: saif hen eglwys Sant Illtud ar safle’r fynachlog (clas) a sefydlwyd gan y sant yn y 6g, a ddaeth yn ganolfan dysg bwysig a dylanwadol yn yr Oesoedd Canol cynnar; mwynhaodd nawdd brenhinoedd fel Hywel ap Rhys, brenin Glywysing (m. 886), a gladdwyd yno; anrheithiwyd y fynachlog gan y Llychlynwyr yn 988; aeth yr eglwys i Abaty Tewkesbury tua 1130 wedi i’r Normaniaid oresgyn teyrnas Morgannwg; efallai i’r bardd Lewys Morgannwg (fl. 1520–1565) fyw yma, a chanodd gerdd i Illtud Sant sydd ar glawr; mae’r enw i’w gael gyntaf yn ysgrifenedig tua 1100 fel ‘Llan Iltut’; mae olion fila Rufeinig tua milltir o’r dref.
Y dref heddiw
Mae eglwys Sant Illtud, a godwyd dros ganrifoedd lawer, yn un o eglwysi plwyf hynaf Cymru. Ceidw’r dref ei strydoedd coblog canoloesol a Hen Dafarn yr Alarch, a gerllaw mae fila Rufeinig â lloriau brithwaith cain, a gafwyd yn 1888, a chaer Oes yr Haearn Castle Ditches uwchben y traeth.FfynonellauLlantwit Major ↗Wikipedia (Saesneg)Llanilltud Fawr, llan Sant Illtud, cartref mynachlog Illtud a’r coleg a elwid yn Fangor Illtud, un o ganolfannau mwyaf parchus diwylliant Cristnogol ei oes; ar ei anterth, dywedir, saith neuadd, 400 o dai a thros 2,000 o fyfyrwyr, yn eu plith saith mab i dywysogion y Brythoniaid; credir i Badrig, Pol Aurelian, y bardd Taliesin, Gildas, Samson o Dol a Dewi dreulio amser yno; galwyd Samson i’r fynachlog gan Ddyfrig a bu’n abad am gyfnod byr; claddwyd y Brenin Hywel ap Rhys (m. 886) yno; daeth Illtud i ddyffryn Hodnant wedi ymweliad Garmon a Lupus yn 429, a dywedir iddo gael ei eni yn Llydaw a bod yn filwr cyn i Gadog ei droi at fywyd crefydd; safai’r fynachlog wrth nant Ogney ger yr eglwys bresennol; dinistriwyd gan y Llychlynwyr yn 987, adferwyd erbyn 1111, ac ysgol fynachaidd hyd 1539; aeth yr eglwys a’r ysgol i Abaty Tewkesbury tua 1130; mae’r eglwys bresennol, a godwyd rhwng 950 a 1400, yn rhestredig Gradd I ac yn un o eglwysi plwyf hynaf Cymru; ysgrifennodd Iolo Morganwg am Gôr Tewdws, coleg Theodosius, y dywedir iddo sefyll yn Llanilltud neu gerllaw; fila cwrt Rufeinig yng Nghaermead, a gafwyd yn 1888, â lloriau brithwaith cain, a gloddiwyd eto yn 1938–1948; Hen Dafarn yr Alarch o’r 12fed ganrif a strydoedd coblog canoloesol; Castle Ditches, caer o Oes yr Haearn, ar yr arfordir; mae Arfordir Treftadaeth Morgannwg yn rhedeg 14 milltir o Gileston i Drwyn Newton.Llanilltud Fawr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: saif hen eglwys Sant Illtud ar safle’r fynachlog (clas) a sefydlwyd gan y sant yn y 6g, a ddaeth yn ganolfan dysg bwysig a dylanwadol yn yr Oesoedd Canol cynnar; mwynhaodd nawdd brenhinoedd fel Hywel ap Rhys, brenin Glywysing (m. 886), a gladdwyd yno; anrheithiwyd y fynachlog gan y Llychlynwyr yn 988; aeth yr eglwys i Abaty Tewkesbury tua 1130 wedi i’r Normaniaid oresgyn teyrnas Morgannwg; efallai i’r bardd Lewys Morgannwg (fl. 1520–1565) fyw yma, a chanodd gerdd i Illtud Sant sydd ar glawr; mae’r enw i’w gael gyntaf yn ysgrifenedig tua 1100 fel ‘Llan Iltut’; mae olion fila Rufeinig tua milltir o’r dref.
Ffynonellau a darllen pellach
Y stori lawn
Erthygl · 32 munMeini hirion Cymru: y meini hirion, y cerrig ogam a’r croesau mawr
Pum mil o flynyddoedd o feini a osododd rhywun o fwriad: meini hirion a chylchoedd y ffermwyr cyntaf, y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri, a cherrig arysgrifenedig oes y saint, mewn Lladin ac ogam ac o’r diwedd yn Gymraeg. Yr hyn a ddywed pob carreg, ei hystyr, a’r eglwys, yr amgueddfa neu’r llethr lle gallwch sefyll o’i blaen heddiw.
Erthygl · 24 munLlydaw: sut y croesodd y Brythoniaid y môr a gwneud ail Brydain
Ddwywaith yr hwyliodd y Brythoniaid tua’r de i Armorica: gyda Macsen Wledig yn 383, yn ôl traddodiad Cymru, ac eto yn oes rhyfeloedd y Saeson, gyda saint Cymru ar eu blaen. Rhoesant ei henw i’r wlad, ei brenhinoedd, ei heglwysi ac iaith sy’n chwaer i’r Gymraeg hyd heddiw.
Erthygl · 11 munPadrig Sant, y Brython o Gymru
Brython oedd nawddsant Iwerddon, mab i ddiacon a gipiwyd o’i gartref gan ysbeilwyr o Iwerddon yn un ar bymtheg oed. Mae traddodiad Cymru yn dal mai yng Nghymru yr oedd ei gartref, ym Manwen ym mlaen cwm Dulais. Ei eiriau ei hun, hawliau Cymru, a’r lleill.
Erthygl · 11 munBendigeidfran
Cawr-frenin Ynys y Cedyrn, a orweddodd yn bont i’w fyddin ac y gwarchododd ei ben Brydain o’r Gwynfryn yn Llundain. A thraddodiad Cymru iddo ddod â ffydd Crist adref o Rufain, a dyna pam y’i gelwir yn Fendigaid.
Erthygl · 16 munCristnogion cyntaf Prydain
Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Lleoedd sanctaidd
0 / 8Llwybrau pererinion, ffynhonnau sanctaidd ac ynys yr ugain mil o seintiau.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf









