Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Y bymthegfed ganrif

Coronog Faban

Cerdd broffwydol yn enw Taliesin, sy’n rhagweld mab coronog, gwaredwr, a llynges yn dod i Aberdaugleddau.

Llun: Cerflun efydd Owain Glyndŵr ar gefn ei geffyl yn y sgwâr yng Nghorwen · Michael Garlick, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydyn y bymthegfed ganrif, yn llais Taliesin
Mathdarogan, cerdd broffwydol
CopïauPeniarth 238, Mostyn 133, Llansteffan 41 a 136
Argraffwydyn yr Iolo Manuscripts, 1848

Cerdd broffwydol o ryw ddeunaw pennill yw Coronog Faban, pob un yn dechrau â’r un ddau air. Fe’i hadroddir yn enw Taliesin, fel y’i darllenir yn llyfrau Myrddin, ac mae’n galw ar broffwydi hen a newydd, y Sibli, Gildas a doethion Rhufain, i dystio i ddyfodiad gwaredwr.

Y mab darogan

Am fil o flynyddoedd bu beirdd Cymru yn rhagweld dyfodiad y mab darogan, a fyddai’n adfer coron Ynys Prydain i’r Brythoniaid. Perthyn Coronog Faban i’r oes pan oedd y gobaith hwnnw ar ei gryfaf, y bymthegfed ganrif, oes Owain Glyndŵr a’r Tuduriaid. Daw ei fab coronog o dir y Gogledd i Gymru, gyrru gelynion y Brythoniaid o’i flaen, ennill urddas yn Rhufain a mynd ar groesgad i’r Dwyrain.

O Coronog Faban

Coronog Faban medd TaliesinY Mab Coronog, medd Taliesin,A ddarlleir yn llyfrau Merddin,fel y darllenir yn llyfrau Myrddin,Ynghanol ei oes ef nertha Werinyng nghanol ei oes a nertha’r werin,Ac yn niwedd ei oes ef a fydd Brenin.ac yn niwedd ei oes fe fydd yn frenin.Coronog Faban credwn yn ddiau,Y Mab Coronog, credwn yn ddiau:Y daw llynges i Aberdaugleddau,daw llynges i Aberdaugleddau;Yna y cryn Lloegr pan glywer chwedlau,yna cryna Lloegr pan glywir y newyddion.
Iolo Manuscripts, 1848, o lyfr J. Williams o Lanrwst

Llynges yn Aberdaugleddau

Mae un pennill yn rhagweld y daw llynges i Aberdaugleddau, ac y bydd Lloegr yn crynu o glywed y newyddion. Ar 7 Awst 1485 glaniodd Harri Tudur ym Mae’r Felin ger aber Aberdaugleddau, gorymdeithio drwy Gymru gan gasglu’r Cymry at ei faner, ac o fewn pythefnos roedd yn frenin Lloegr. I lawer yng Nghymru roedd yn ymddangos bod yr hen ddarogan wedi dod yn wir.

Sut y’i cadwyd

Rhestrodd Gwenogvryn Evans gopïau o’r gerdd mewn pedair llawysgrif yn y Llyfrgell Genedlaethol. Y testun hawsaf i’w ddarllen heddiw yw’r un a argraffwyd yn yr Iolo Manuscripts yn 1848, o lyfr J. Williams o Lanrwst a gopïwyd gan Owain Jones, rhan o’r casgliad mawr o farddoniaeth Gymraeg a ddechreuwyd gan Iolo Morganwg. Cymharodd Mary Jones ef â’r llawysgrifau a chael ei fod yn cyfateb iddynt, linell am linell.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf