Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. late 6th century

Taliesin

Bardd llys Urien Rheged, a anrhydeddwyd am ganrifoedd fel y mwyaf o’r Cynfeirdd.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. late 6th century (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829) Pen beirdd Oes y Seintiau Beirdd ac awduron
Paentiad o 1876 o ganfod y Taliesin bach, fel y mae traddodiad Cymru’n ei adrodd, yn y Llyfrgell Genedlaethol
Paentiad o 1876 o ganfod y Taliesin bach, fel y mae traddodiad Cymru’n ei adrodd, yn y Llyfrgell Genedlaethol · Llun: Henry Clarence Whaite, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Taliesin: tâl disglair (tâl + iesin)

Taliesin

  • Tal tâl
  • iesin disglair

Taliesin yw bardd mawr cyntaf yr iaith Gymraeg, a’r cynharaf y gallwn ddarllen ei ganeuon heddiw. Yn ail hanner y chweched ganrif canodd yn llysoedd brenhinoedd y Brythoniaid, Cynan Garwyn o Bowys ac Urien o Reged yn yr Hen Ogledd, a chedwir ei gerddi moliant a brwydr yn Llyfr Taliesin. Coronodd oesoedd diweddarach ef yn Daliesin Ben Beirdd.

PrydAil hanner y chweched ganrif
Ei enwTalcen disglair
Ei frenhinoeddCynan Garwyn, Urien Rheged, Owain ab Urien, Gwallawg
Ei lyfrLlyfr Taliesin
TeitlTaliesin Ben Beirdd

Ymhlith y pum bardd#

Mae Hanes y Brythoniaid, wrth sôn am y blynyddoedd pan deyrnasai Ida a’i feibion ar Eingl Northumbria, yn enwi beirdd mawr yr oes honno:

Yr un adeg bu Talhaearn Tad Awen yn enwog mewn barddoniaeth, a Neirin a Thaliesin a Blwchfardd a Chian, a elwir Gwenith Gwawd, ynghyd yn yr un amser a fuant enwog mewn barddoniaeth Gymraeg.

Historia Brittonum, pennod 62

Roedd yn gyfoeswr iau i Aneirin, bardd y Gododdin, sy’n ei enwi yntau. Ystyr ei enw yw ‘talcen disglair’.

Bardd Powys#

Credai Syr Ifor Williams i Daliesin ddechrau ei yrfa yng Nghymru, yn canu yn llys Powys, a ymestynnai yn y dyddiau hynny ymhell i’r dwyrain i ganolbarth Lloegr heddiw. Mae un o’i gerddi’n moli Cynan Garwyn, brenin Powys, ac mae cerddi diweddarach yn enwi tad Cynan, Brochwel Ysgithrog, yn noddwr iddo hefyd.

Bardd Urien#

Lluniwyd y rhan fwyaf o’i gerddi sydd wedi goroesi i Urien, brenin Rheged, arweinydd rhyfel mwyaf y Brythoniaid yn y Gogledd, a ymladdodd gyda’r brenhinoedd Rhydderch Hen, Gwallawg a Morgant yn erbyn meibion Ida. Mae Taliesin yn canu am fuddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, yn Rhyd Clud ac yng Ngwen Ystrad, am ei lys hael, ac am ddyffryn Eden, ac mae’n rhoi’r enw Fflamddwyn i arweinydd y gelyn. Yn y gerdd Yspeil Taliesin mae’n sôn am gadw’r Pasg, sy’n dangos bod Urien ac yntau’n Gristnogion. Wedi dyddiau Urien canodd farwnad enwog i’w fab, Owain ab Urien, a moliannodd Wallawg, brenin Elfed.

Llyfr Taliesin#

Copïwyd ei gerddi, ynghyd â llawer o gerddi eraill a luniwyd yn ei enw mewn oesoedd diweddarach, i Lyfr Taliesin, a ysgrifennwyd gan un copïydd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, ym Morgannwg yn ôl pob tebyg. Mae bellach yn un o drysorau Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Yn 1960 dewisodd Ifor Williams un ar ddeg o’i gerddi fel gwaith y bardd o’r chweched ganrif ei hun, y farddoniaeth hynaf yn Gymraeg, ac mae’r deuddeg cerdd a dderbynnir yn gyffredinol yn eiddo iddo bellach yn sylfaen i holl farddoniaeth Gymraeg byth oddi ar hynny.

Gwion Bach ac Elffin#

Yn y canrifoedd diweddarach tyfodd stori fawr o gwmpas ei enw, Hanes Taliesin, a gofnodwyd gan Elis Gruffydd yn yr unfed ganrif ar bymtheg. Ynddi Gwion Bach oedd Taliesin gyntaf, bachgen a osodwyd gan Geridwen i droi ei phair awen am flwyddyn a diwrnod. Syrthiodd tri diferyn o’r trwyth ar ei fawd; rhoddodd ef yn ei geg a gwybod pob peth. Ymlidiodd Ceridwen ef drwy lawer ffurf, ei lyncu fel gronyn gwenith a’i eni eto’n blentyn, a’i roi i nofio ar y môr. Fe’i cafwyd mewn cored gan Elffin, mab Gwyddno Garanhir, a waeddodd o weld talcen disglair y plentyn, ‘Taliesin!’ Wedi’i fagu yn llys Elffin, yn dair ar ddeg aeth i lys Maelgwn Gwynedd, trechu holl feirdd y brenin a rhyddhau ei dad maeth.

Pen beirdd#

Byth wedyn edrychai beirdd Cymru ar Daliesin fel tad eu crefft. Mae chwedl Culhwch ac Olwen yn ei osod ymhlith gwŷr llys Arthur, a gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn gydymaith dysgedig i Fyrddin. Mae’r Trioedd yn enwi ei fab, Afaon, yn rhyfelwr mawr. Gelwir carnedd o’r Oes Efydd ar y bryn uwchben pentref Tre Taliesin yng Ngheredigion yn Fedd Taliesin, traddodiad a gofnododd Edward Lhuyd dros dri chan mlynedd yn ôl.

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Taliesin yn canu i Urien (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350)

    Mae Taliesin yn canu clod Urien Rheged a’i fab Owain. Mae ei gerddi ymhlith yr hynaf yn y Gymraeg, ac yn unrhyw iaith fyw ym Mhrydain.

    Taliesin yn canu i Urien
  2. Urien yn gwarchae ar Lindisfarne (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

    Mae Urien Rheged, arwr cerddi Taliesin, yn arwain brenhinoedd y gogledd ac yn caethiwo’r Eingl ar ynys Lindisfarne.

    Urien yn gwarchae ar Lindisfarne
  3. Llyfr Taliesin

    Copïir cerddi Taliesin a hen ganu arall i Lyfr Taliesin, un o Bedwar Llyfr Hynafol Cymru.

    Llyfr Taliesin

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf