Paentiad o 1876 o ganfod y Taliesin bach, fel y mae traddodiad Cymru’n ei adrodd, yn y Llyfrgell Genedlaethol · Llun: Henry Clarence Whaite, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel
Ystyr yr enw
Taliesin: tâl disglair (tâl + iesin)
Taliesin
Taltâl
iesindisglair
3 munud o ddarllen
Taliesin yw bardd mawr cyntaf yr iaith Gymraeg, a’r cynharaf y gallwn ddarllen ei ganeuon heddiw. Yn ail hanner y chweched ganrif canodd yn llysoedd brenhinoedd y Brythoniaid, Cynan Garwyn o Bowys ac Urien o Reged yn yr Hen Ogledd, a chedwir ei gerddi moliant a brwydr yn Llyfr Taliesin. Coronodd oesoedd diweddarach ef yn Daliesin Ben Beirdd.FfynonellauTaliesin ↗Wicipedia CymraegUn o’r beirdd cynharaf yn yr iaith Gymraeg, a’r bardd Cymraeg cynharaf y ceir ei destunau ar glawr heddiw; bardd llys i ddau o frenhinoedd y Brythoniaid, Cynan Garwyn o Bowys ac Urien Rheged, brenin Rheged yn yr Hen Ogledd; bu fyw yn ail hanner y chweched ganrif, o’r genhedlaeth ar ôl Aneirin; fe’i henwir gan Nennius gydag Aneirin, Cian, Blwchfardd a Thalhaearn Tad Awen; derbynnir deuddeg testun yn waith dilys iddo, un yn gerdd i Gynan Garwyn o Bowys, a’r gweddill i dri phennaeth o’r Hen Ogledd, Urien Rheged a’i fab Owain, a Gwallawg, brenin Elfed, un o dri brenin a ymladdodd gydag Urien yn erbyn Hussa fab Ida; damcaniaeth Ifor Williams oedd iddo ddechrau ei yrfa yng Nghymru drwy ganu i Gynan Garwyn ym Mhowys, a ymestynnai’r pryd hwnnw i’r dwyrain i rannau o ganolbarth Lloegr heddiw.Taliesin, a bard who sang in the second half of the 6th century ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruCanai yn amser yr ymladd yn erbyn Ida, brenin Northumbria, a’i feibion, yn ôl nodyn yn Historia Brittonum Nennius; cyfoeswr i Neirin, Aneirin, bardd y Gododdin; prif arweinydd y Brythoniaid yn y rhyfel hwnnw oedd Urbgen, Urien Rheged ap Cynfarch, ac enwir tri brenin arall, Rhydderch Hen, Gwallawg a Morgant, a ymladdodd gydag ef yn erbyn Hussa fab Ida, tra ymladdodd Urien a’i feibion yn erbyn Deodric fab Ida; mae Llyfr Taliesin, llawysgrif o tua 1275, yn cadw hen farddoniaeth i Urien a’i fab Owain, moliant i Wallawg ap Lleenawg ac i Gynan Garwyn; argraffiad J. Gwenogvryn Evans yn 1910 yw’r testun safonol, cyfoeth o ddeunydd ar gyfer dechreuadau barddoniaeth Gymraeg a’r iaith Gymraeg; mae chwedl ddiweddarach, a luniwyd efallai yn y nawfed ganrif, yn adrodd am Wion Bach, a lyncodd y tri diferyn o bair Ceridwen ac a aileni’n faban ‘iesin ei dalcen’, a wyddai’r gorffennol, y presennol a’r dyfodol, y Taliesin a ganodd i Elffin ap Gwyddno yn Hanes Taliesin.Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Taliesin (bl. y chweched ganrif), bardd Brythonig cynnar y mae ei waith wedi goroesi efallai yn Llyfr Taliesin; bardd enwog y credir iddo ganu yn llysoedd o leiaf dri brenin; ystyr yr enw yw ‘talcen disglair’; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; mae’r rhan fwyaf yn moli’r Brenin Urien o Reged a’i fab Owain, ac mae nifer yn ei ddangos yn fardd i Frochfael Ysgithrog o Bowys a’i olynydd Cynan Garwyn; dadleua John T. Koch fod y Pasg yn Yspeil Taliesin yn dangos bod Urien a Thaliesin yn Gristnogion; Taliesin Ben Beirdd; un o bum bardd enwog yn yr Historia Brittonum, gyda Thalhaearn Tad Awen, Aneirin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd, ac fe’i henwir yn Y Gododdin; mae’r awdlau’n sôn am ddyffryn Eden a’r gelyn Fflamddwyn, a buddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, Rhyd Clud a Gwen Ystrad; ei noddwr cynnar yn y chwedlau oedd Elffin ap Gwyddno o Gantre’r Gwaelod; mae Buchedd Iudic-hael yn sôn am ei ymweliad â mynachlog Gildas yn Rhuys yn Llydaw; yn ôl y Trioedd ei fab oedd Afaon, rhyfelwr mawr; Bedd Taliesin, carnedd o’r Oes Efydd ger Tre Taliesin a Llangynfelyn, traddodiad a olrheiniodd Edward Lhuyd i’r ail ganrif ar bymtheg; yn Hanes Taliesin, a gofnodwyd gan Elis Gruffydd yn yr unfed ganrif ar bymtheg a chan John Jones o Gellilyfdy tua 1607, Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas Ceridwen, a droes bair yr awen am flwyddyn a phrofi’r tri diferyn; enwodd Elffin ef a’i fagu yn Aberdyfi, ac yn dair ar ddeg rhagfynegodd farw Maelgwn Gwynedd; mae Culhwch ac Olwen yn ei wneud yn fardd yn llys Arthur; Telgesinus yn Vita Merlini Sieffre.
Pryd
Ail hanner y chweched ganrif
Ei enw
Talcen disglair
Ei frenhinoedd
Cynan Garwyn, Urien Rheged, Owain ab Urien, Gwallawg
Mae Hanes y Brythoniaid, wrth sôn am y blynyddoedd pan deyrnasai Ida a’i feibion ar Eingl Northumbria, yn enwi beirdd mawr yr oes honno:
Yr un adeg bu Talhaearn Tad Awen yn enwog mewn barddoniaeth, a Neirin a Thaliesin a Blwchfardd a Chian, a elwir Gwenith Gwawd, ynghyd yn yr un amser a fuant enwog mewn barddoniaeth Gymraeg.
Historia Brittonum, pennod 62
Roedd yn gyfoeswr iau i Aneirin, bardd y Gododdin, sy’n ei enwi yntau. Ystyr ei enw yw ‘talcen disglair’.FfynonellauTaliesin, a bard who sang in the second half of the 6th century ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruCanai yn amser yr ymladd yn erbyn Ida, brenin Northumbria, a’i feibion, yn ôl nodyn yn Historia Brittonum Nennius; cyfoeswr i Neirin, Aneirin, bardd y Gododdin; prif arweinydd y Brythoniaid yn y rhyfel hwnnw oedd Urbgen, Urien Rheged ap Cynfarch, ac enwir tri brenin arall, Rhydderch Hen, Gwallawg a Morgant, a ymladdodd gydag ef yn erbyn Hussa fab Ida, tra ymladdodd Urien a’i feibion yn erbyn Deodric fab Ida; mae Llyfr Taliesin, llawysgrif o tua 1275, yn cadw hen farddoniaeth i Urien a’i fab Owain, moliant i Wallawg ap Lleenawg ac i Gynan Garwyn; argraffiad J. Gwenogvryn Evans yn 1910 yw’r testun safonol, cyfoeth o ddeunydd ar gyfer dechreuadau barddoniaeth Gymraeg a’r iaith Gymraeg; mae chwedl ddiweddarach, a luniwyd efallai yn y nawfed ganrif, yn adrodd am Wion Bach, a lyncodd y tri diferyn o bair Ceridwen ac a aileni’n faban ‘iesin ei dalcen’, a wyddai’r gorffennol, y presennol a’r dyfodol, y Taliesin a ganodd i Elffin ap Gwyddno yn Hanes Taliesin.Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Taliesin (bl. y chweched ganrif), bardd Brythonig cynnar y mae ei waith wedi goroesi efallai yn Llyfr Taliesin; bardd enwog y credir iddo ganu yn llysoedd o leiaf dri brenin; ystyr yr enw yw ‘talcen disglair’; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; mae’r rhan fwyaf yn moli’r Brenin Urien o Reged a’i fab Owain, ac mae nifer yn ei ddangos yn fardd i Frochfael Ysgithrog o Bowys a’i olynydd Cynan Garwyn; dadleua John T. Koch fod y Pasg yn Yspeil Taliesin yn dangos bod Urien a Thaliesin yn Gristnogion; Taliesin Ben Beirdd; un o bum bardd enwog yn yr Historia Brittonum, gyda Thalhaearn Tad Awen, Aneirin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd, ac fe’i henwir yn Y Gododdin; mae’r awdlau’n sôn am ddyffryn Eden a’r gelyn Fflamddwyn, a buddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, Rhyd Clud a Gwen Ystrad; ei noddwr cynnar yn y chwedlau oedd Elffin ap Gwyddno o Gantre’r Gwaelod; mae Buchedd Iudic-hael yn sôn am ei ymweliad â mynachlog Gildas yn Rhuys yn Llydaw; yn ôl y Trioedd ei fab oedd Afaon, rhyfelwr mawr; Bedd Taliesin, carnedd o’r Oes Efydd ger Tre Taliesin a Llangynfelyn, traddodiad a olrheiniodd Edward Lhuyd i’r ail ganrif ar bymtheg; yn Hanes Taliesin, a gofnodwyd gan Elis Gruffydd yn yr unfed ganrif ar bymtheg a chan John Jones o Gellilyfdy tua 1607, Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas Ceridwen, a droes bair yr awen am flwyddyn a phrofi’r tri diferyn; enwodd Elffin ef a’i fagu yn Aberdyfi, ac yn dair ar ddeg rhagfynegodd farw Maelgwn Gwynedd; mae Culhwch ac Olwen yn ei wneud yn fardd yn llys Arthur; Telgesinus yn Vita Merlini Sieffre.Taliesin ↗Wicipedia CymraegUn o’r beirdd cynharaf yn yr iaith Gymraeg, a’r bardd Cymraeg cynharaf y ceir ei destunau ar glawr heddiw; bardd llys i ddau o frenhinoedd y Brythoniaid, Cynan Garwyn o Bowys ac Urien Rheged, brenin Rheged yn yr Hen Ogledd; bu fyw yn ail hanner y chweched ganrif, o’r genhedlaeth ar ôl Aneirin; fe’i henwir gan Nennius gydag Aneirin, Cian, Blwchfardd a Thalhaearn Tad Awen; derbynnir deuddeg testun yn waith dilys iddo, un yn gerdd i Gynan Garwyn o Bowys, a’r gweddill i dri phennaeth o’r Hen Ogledd, Urien Rheged a’i fab Owain, a Gwallawg, brenin Elfed, un o dri brenin a ymladdodd gydag Urien yn erbyn Hussa fab Ida; damcaniaeth Ifor Williams oedd iddo ddechrau ei yrfa yng Nghymru drwy ganu i Gynan Garwyn ym Mhowys, a ymestynnai’r pryd hwnnw i’r dwyrain i rannau o ganolbarth Lloegr heddiw.
Credai Syr Ifor Williams i Daliesin ddechrau ei yrfa yng Nghymru, yn canu yn llys Powys, a ymestynnai yn y dyddiau hynny ymhell i’r dwyrain i ganolbarth Lloegr heddiw. Mae un o’i gerddi’n moli Cynan Garwyn, brenin Powys, ac mae cerddi diweddarach yn enwi tad Cynan, Brochwel Ysgithrog, yn noddwr iddo hefyd.FfynonellauTaliesin ↗Wicipedia CymraegUn o’r beirdd cynharaf yn yr iaith Gymraeg, a’r bardd Cymraeg cynharaf y ceir ei destunau ar glawr heddiw; bardd llys i ddau o frenhinoedd y Brythoniaid, Cynan Garwyn o Bowys ac Urien Rheged, brenin Rheged yn yr Hen Ogledd; bu fyw yn ail hanner y chweched ganrif, o’r genhedlaeth ar ôl Aneirin; fe’i henwir gan Nennius gydag Aneirin, Cian, Blwchfardd a Thalhaearn Tad Awen; derbynnir deuddeg testun yn waith dilys iddo, un yn gerdd i Gynan Garwyn o Bowys, a’r gweddill i dri phennaeth o’r Hen Ogledd, Urien Rheged a’i fab Owain, a Gwallawg, brenin Elfed, un o dri brenin a ymladdodd gydag Urien yn erbyn Hussa fab Ida; damcaniaeth Ifor Williams oedd iddo ddechrau ei yrfa yng Nghymru drwy ganu i Gynan Garwyn ym Mhowys, a ymestynnai’r pryd hwnnw i’r dwyrain i rannau o ganolbarth Lloegr heddiw.Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Taliesin (bl. y chweched ganrif), bardd Brythonig cynnar y mae ei waith wedi goroesi efallai yn Llyfr Taliesin; bardd enwog y credir iddo ganu yn llysoedd o leiaf dri brenin; ystyr yr enw yw ‘talcen disglair’; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; mae’r rhan fwyaf yn moli’r Brenin Urien o Reged a’i fab Owain, ac mae nifer yn ei ddangos yn fardd i Frochfael Ysgithrog o Bowys a’i olynydd Cynan Garwyn; dadleua John T. Koch fod y Pasg yn Yspeil Taliesin yn dangos bod Urien a Thaliesin yn Gristnogion; Taliesin Ben Beirdd; un o bum bardd enwog yn yr Historia Brittonum, gyda Thalhaearn Tad Awen, Aneirin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd, ac fe’i henwir yn Y Gododdin; mae’r awdlau’n sôn am ddyffryn Eden a’r gelyn Fflamddwyn, a buddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, Rhyd Clud a Gwen Ystrad; ei noddwr cynnar yn y chwedlau oedd Elffin ap Gwyddno o Gantre’r Gwaelod; mae Buchedd Iudic-hael yn sôn am ei ymweliad â mynachlog Gildas yn Rhuys yn Llydaw; yn ôl y Trioedd ei fab oedd Afaon, rhyfelwr mawr; Bedd Taliesin, carnedd o’r Oes Efydd ger Tre Taliesin a Llangynfelyn, traddodiad a olrheiniodd Edward Lhuyd i’r ail ganrif ar bymtheg; yn Hanes Taliesin, a gofnodwyd gan Elis Gruffydd yn yr unfed ganrif ar bymtheg a chan John Jones o Gellilyfdy tua 1607, Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas Ceridwen, a droes bair yr awen am flwyddyn a phrofi’r tri diferyn; enwodd Elffin ef a’i fagu yn Aberdyfi, ac yn dair ar ddeg rhagfynegodd farw Maelgwn Gwynedd; mae Culhwch ac Olwen yn ei wneud yn fardd yn llys Arthur; Telgesinus yn Vita Merlini Sieffre.
Lluniwyd y rhan fwyaf o’i gerddi sydd wedi goroesi i Urien, brenin Rheged, arweinydd rhyfel mwyaf y Brythoniaid yn y Gogledd, a ymladdodd gyda’r brenhinoedd Rhydderch Hen, Gwallawg a Morgant yn erbyn meibion Ida. Mae Taliesin yn canu am fuddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, yn Rhyd Clud ac yng Ngwen Ystrad, am ei lys hael, ac am ddyffryn Eden, ac mae’n rhoi’r enw Fflamddwyn i arweinydd y gelyn. Yn y gerdd Yspeil Taliesin mae’n sôn am gadw’r Pasg, sy’n dangos bod Urien ac yntau’n Gristnogion. Wedi dyddiau Urien canodd farwnad enwog i’w fab, Owain ab Urien, a moliannodd Wallawg, brenin Elfed.FfynonellauTaliesin, a bard who sang in the second half of the 6th century ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruCanai yn amser yr ymladd yn erbyn Ida, brenin Northumbria, a’i feibion, yn ôl nodyn yn Historia Brittonum Nennius; cyfoeswr i Neirin, Aneirin, bardd y Gododdin; prif arweinydd y Brythoniaid yn y rhyfel hwnnw oedd Urbgen, Urien Rheged ap Cynfarch, ac enwir tri brenin arall, Rhydderch Hen, Gwallawg a Morgant, a ymladdodd gydag ef yn erbyn Hussa fab Ida, tra ymladdodd Urien a’i feibion yn erbyn Deodric fab Ida; mae Llyfr Taliesin, llawysgrif o tua 1275, yn cadw hen farddoniaeth i Urien a’i fab Owain, moliant i Wallawg ap Lleenawg ac i Gynan Garwyn; argraffiad J. Gwenogvryn Evans yn 1910 yw’r testun safonol, cyfoeth o ddeunydd ar gyfer dechreuadau barddoniaeth Gymraeg a’r iaith Gymraeg; mae chwedl ddiweddarach, a luniwyd efallai yn y nawfed ganrif, yn adrodd am Wion Bach, a lyncodd y tri diferyn o bair Ceridwen ac a aileni’n faban ‘iesin ei dalcen’, a wyddai’r gorffennol, y presennol a’r dyfodol, y Taliesin a ganodd i Elffin ap Gwyddno yn Hanes Taliesin.Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Taliesin (bl. y chweched ganrif), bardd Brythonig cynnar y mae ei waith wedi goroesi efallai yn Llyfr Taliesin; bardd enwog y credir iddo ganu yn llysoedd o leiaf dri brenin; ystyr yr enw yw ‘talcen disglair’; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; mae’r rhan fwyaf yn moli’r Brenin Urien o Reged a’i fab Owain, ac mae nifer yn ei ddangos yn fardd i Frochfael Ysgithrog o Bowys a’i olynydd Cynan Garwyn; dadleua John T. Koch fod y Pasg yn Yspeil Taliesin yn dangos bod Urien a Thaliesin yn Gristnogion; Taliesin Ben Beirdd; un o bum bardd enwog yn yr Historia Brittonum, gyda Thalhaearn Tad Awen, Aneirin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd, ac fe’i henwir yn Y Gododdin; mae’r awdlau’n sôn am ddyffryn Eden a’r gelyn Fflamddwyn, a buddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, Rhyd Clud a Gwen Ystrad; ei noddwr cynnar yn y chwedlau oedd Elffin ap Gwyddno o Gantre’r Gwaelod; mae Buchedd Iudic-hael yn sôn am ei ymweliad â mynachlog Gildas yn Rhuys yn Llydaw; yn ôl y Trioedd ei fab oedd Afaon, rhyfelwr mawr; Bedd Taliesin, carnedd o’r Oes Efydd ger Tre Taliesin a Llangynfelyn, traddodiad a olrheiniodd Edward Lhuyd i’r ail ganrif ar bymtheg; yn Hanes Taliesin, a gofnodwyd gan Elis Gruffydd yn yr unfed ganrif ar bymtheg a chan John Jones o Gellilyfdy tua 1607, Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas Ceridwen, a droes bair yr awen am flwyddyn a phrofi’r tri diferyn; enwodd Elffin ef a’i fagu yn Aberdyfi, ac yn dair ar ddeg rhagfynegodd farw Maelgwn Gwynedd; mae Culhwch ac Olwen yn ei wneud yn fardd yn llys Arthur; Telgesinus yn Vita Merlini Sieffre.Urien ↗Wikipedia (Saesneg)Mae wyth cerdd yn Llyfr Taliesin yn cyfarch Urien, a saith ohonynt yn gorffen â’r un byrdwn. Yn Yspeil Taliesin: ‘gweleis i lyw katraeth tra maeu’. Yng nghylch englynion Urien: ‘penn a borthaf’. Lladdwyd Urien wrth warchae ar Theodric ar Fedcawd, o genfigen.
Copïwyd ei gerddi, ynghyd â llawer o gerddi eraill a luniwyd yn ei enw mewn oesoedd diweddarach, i Lyfr Taliesin, a ysgrifennwyd gan un copïydd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, ym Morgannwg yn ôl pob tebyg. Mae bellach yn un o drysorau Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Yn 1960 dewisodd Ifor Williams un ar ddeg o’i gerddi fel gwaith y bardd o’r chweched ganrif ei hun, y farddoniaeth hynaf yn Gymraeg, ac mae’r deuddeg cerdd a dderbynnir yn gyffredinol yn eiddo iddo bellach yn sylfaen i holl farddoniaeth Gymraeg byth oddi ar hynny.FfynonellauThe Book of Taliesin ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 2) (Saesneg)Copïwyd gan un copïydd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, ym Morgannwg yn ôl pob tebyg; collwyd ei ddalen gyntaf; trawsgrifiwyd gan John Davies o Fallwyd 1631–34; yn yr Hengwrt erbyn 1655.Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Taliesin (bl. y chweched ganrif), bardd Brythonig cynnar y mae ei waith wedi goroesi efallai yn Llyfr Taliesin; bardd enwog y credir iddo ganu yn llysoedd o leiaf dri brenin; ystyr yr enw yw ‘talcen disglair’; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; mae’r rhan fwyaf yn moli’r Brenin Urien o Reged a’i fab Owain, ac mae nifer yn ei ddangos yn fardd i Frochfael Ysgithrog o Bowys a’i olynydd Cynan Garwyn; dadleua John T. Koch fod y Pasg yn Yspeil Taliesin yn dangos bod Urien a Thaliesin yn Gristnogion; Taliesin Ben Beirdd; un o bum bardd enwog yn yr Historia Brittonum, gyda Thalhaearn Tad Awen, Aneirin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd, ac fe’i henwir yn Y Gododdin; mae’r awdlau’n sôn am ddyffryn Eden a’r gelyn Fflamddwyn, a buddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, Rhyd Clud a Gwen Ystrad; ei noddwr cynnar yn y chwedlau oedd Elffin ap Gwyddno o Gantre’r Gwaelod; mae Buchedd Iudic-hael yn sôn am ei ymweliad â mynachlog Gildas yn Rhuys yn Llydaw; yn ôl y Trioedd ei fab oedd Afaon, rhyfelwr mawr; Bedd Taliesin, carnedd o’r Oes Efydd ger Tre Taliesin a Llangynfelyn, traddodiad a olrheiniodd Edward Lhuyd i’r ail ganrif ar bymtheg; yn Hanes Taliesin, a gofnodwyd gan Elis Gruffydd yn yr unfed ganrif ar bymtheg a chan John Jones o Gellilyfdy tua 1607, Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas Ceridwen, a droes bair yr awen am flwyddyn a phrofi’r tri diferyn; enwodd Elffin ef a’i fagu yn Aberdyfi, ac yn dair ar ddeg rhagfynegodd farw Maelgwn Gwynedd; mae Culhwch ac Olwen yn ei wneud yn fardd yn llys Arthur; Telgesinus yn Vita Merlini Sieffre.Taliesin ↗Wicipedia CymraegUn o’r beirdd cynharaf yn yr iaith Gymraeg, a’r bardd Cymraeg cynharaf y ceir ei destunau ar glawr heddiw; bardd llys i ddau o frenhinoedd y Brythoniaid, Cynan Garwyn o Bowys ac Urien Rheged, brenin Rheged yn yr Hen Ogledd; bu fyw yn ail hanner y chweched ganrif, o’r genhedlaeth ar ôl Aneirin; fe’i henwir gan Nennius gydag Aneirin, Cian, Blwchfardd a Thalhaearn Tad Awen; derbynnir deuddeg testun yn waith dilys iddo, un yn gerdd i Gynan Garwyn o Bowys, a’r gweddill i dri phennaeth o’r Hen Ogledd, Urien Rheged a’i fab Owain, a Gwallawg, brenin Elfed, un o dri brenin a ymladdodd gydag Urien yn erbyn Hussa fab Ida; damcaniaeth Ifor Williams oedd iddo ddechrau ei yrfa yng Nghymru drwy ganu i Gynan Garwyn ym Mhowys, a ymestynnai’r pryd hwnnw i’r dwyrain i rannau o ganolbarth Lloegr heddiw.
Yn y canrifoedd diweddarach tyfodd stori fawr o gwmpas ei enw, Hanes Taliesin, a gofnodwyd gan Elis Gruffydd yn yr unfed ganrif ar bymtheg. Ynddi Gwion Bach oedd Taliesin gyntaf, bachgen a osodwyd gan Geridwen i droi ei phair awen am flwyddyn a diwrnod. Syrthiodd tri diferyn o’r trwyth ar ei fawd; rhoddodd ef yn ei geg a gwybod pob peth. Ymlidiodd Ceridwen ef drwy lawer ffurf, ei lyncu fel gronyn gwenith a’i eni eto’n blentyn, a’i roi i nofio ar y môr. Fe’i cafwyd mewn cored gan Elffin, mab Gwyddno Garanhir, a waeddodd o weld talcen disglair y plentyn, ‘Taliesin!’ Wedi’i fagu yn llys Elffin, yn dair ar ddeg aeth i lys Maelgwn Gwynedd, trechu holl feirdd y brenin a rhyddhau ei dad maeth.FfynonellauTaliesin, a bard who sang in the second half of the 6th century ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruCanai yn amser yr ymladd yn erbyn Ida, brenin Northumbria, a’i feibion, yn ôl nodyn yn Historia Brittonum Nennius; cyfoeswr i Neirin, Aneirin, bardd y Gododdin; prif arweinydd y Brythoniaid yn y rhyfel hwnnw oedd Urbgen, Urien Rheged ap Cynfarch, ac enwir tri brenin arall, Rhydderch Hen, Gwallawg a Morgant, a ymladdodd gydag ef yn erbyn Hussa fab Ida, tra ymladdodd Urien a’i feibion yn erbyn Deodric fab Ida; mae Llyfr Taliesin, llawysgrif o tua 1275, yn cadw hen farddoniaeth i Urien a’i fab Owain, moliant i Wallawg ap Lleenawg ac i Gynan Garwyn; argraffiad J. Gwenogvryn Evans yn 1910 yw’r testun safonol, cyfoeth o ddeunydd ar gyfer dechreuadau barddoniaeth Gymraeg a’r iaith Gymraeg; mae chwedl ddiweddarach, a luniwyd efallai yn y nawfed ganrif, yn adrodd am Wion Bach, a lyncodd y tri diferyn o bair Ceridwen ac a aileni’n faban ‘iesin ei dalcen’, a wyddai’r gorffennol, y presennol a’r dyfodol, y Taliesin a ganodd i Elffin ap Gwyddno yn Hanes Taliesin.Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Taliesin (bl. y chweched ganrif), bardd Brythonig cynnar y mae ei waith wedi goroesi efallai yn Llyfr Taliesin; bardd enwog y credir iddo ganu yn llysoedd o leiaf dri brenin; ystyr yr enw yw ‘talcen disglair’; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; mae’r rhan fwyaf yn moli’r Brenin Urien o Reged a’i fab Owain, ac mae nifer yn ei ddangos yn fardd i Frochfael Ysgithrog o Bowys a’i olynydd Cynan Garwyn; dadleua John T. Koch fod y Pasg yn Yspeil Taliesin yn dangos bod Urien a Thaliesin yn Gristnogion; Taliesin Ben Beirdd; un o bum bardd enwog yn yr Historia Brittonum, gyda Thalhaearn Tad Awen, Aneirin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd, ac fe’i henwir yn Y Gododdin; mae’r awdlau’n sôn am ddyffryn Eden a’r gelyn Fflamddwyn, a buddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, Rhyd Clud a Gwen Ystrad; ei noddwr cynnar yn y chwedlau oedd Elffin ap Gwyddno o Gantre’r Gwaelod; mae Buchedd Iudic-hael yn sôn am ei ymweliad â mynachlog Gildas yn Rhuys yn Llydaw; yn ôl y Trioedd ei fab oedd Afaon, rhyfelwr mawr; Bedd Taliesin, carnedd o’r Oes Efydd ger Tre Taliesin a Llangynfelyn, traddodiad a olrheiniodd Edward Lhuyd i’r ail ganrif ar bymtheg; yn Hanes Taliesin, a gofnodwyd gan Elis Gruffydd yn yr unfed ganrif ar bymtheg a chan John Jones o Gellilyfdy tua 1607, Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas Ceridwen, a droes bair yr awen am flwyddyn a phrofi’r tri diferyn; enwodd Elffin ef a’i fagu yn Aberdyfi, ac yn dair ar ddeg rhagfynegodd farw Maelgwn Gwynedd; mae Culhwch ac Olwen yn ei wneud yn fardd yn llys Arthur; Telgesinus yn Vita Merlini Sieffre.
Byth wedyn edrychai beirdd Cymru ar Daliesin fel tad eu crefft. Mae chwedl Culhwch ac Olwen yn ei osod ymhlith gwŷr llys Arthur, a gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn gydymaith dysgedig i Fyrddin. Mae’r Trioedd yn enwi ei fab, Afaon, yn rhyfelwr mawr. Gelwir carnedd o’r Oes Efydd ar y bryn uwchben pentref Tre Taliesin yng Ngheredigion yn Fedd Taliesin, traddodiad a gofnododd Edward Lhuyd dros dri chan mlynedd yn ôl.FfynonellauTaliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Taliesin (bl. y chweched ganrif), bardd Brythonig cynnar y mae ei waith wedi goroesi efallai yn Llyfr Taliesin; bardd enwog y credir iddo ganu yn llysoedd o leiaf dri brenin; ystyr yr enw yw ‘talcen disglair’; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; mae’r rhan fwyaf yn moli’r Brenin Urien o Reged a’i fab Owain, ac mae nifer yn ei ddangos yn fardd i Frochfael Ysgithrog o Bowys a’i olynydd Cynan Garwyn; dadleua John T. Koch fod y Pasg yn Yspeil Taliesin yn dangos bod Urien a Thaliesin yn Gristnogion; Taliesin Ben Beirdd; un o bum bardd enwog yn yr Historia Brittonum, gyda Thalhaearn Tad Awen, Aneirin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd, ac fe’i henwir yn Y Gododdin; mae’r awdlau’n sôn am ddyffryn Eden a’r gelyn Fflamddwyn, a buddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, Rhyd Clud a Gwen Ystrad; ei noddwr cynnar yn y chwedlau oedd Elffin ap Gwyddno o Gantre’r Gwaelod; mae Buchedd Iudic-hael yn sôn am ei ymweliad â mynachlog Gildas yn Rhuys yn Llydaw; yn ôl y Trioedd ei fab oedd Afaon, rhyfelwr mawr; Bedd Taliesin, carnedd o’r Oes Efydd ger Tre Taliesin a Llangynfelyn, traddodiad a olrheiniodd Edward Lhuyd i’r ail ganrif ar bymtheg; yn Hanes Taliesin, a gofnodwyd gan Elis Gruffydd yn yr unfed ganrif ar bymtheg a chan John Jones o Gellilyfdy tua 1607, Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas Ceridwen, a droes bair yr awen am flwyddyn a phrofi’r tri diferyn; enwodd Elffin ef a’i fagu yn Aberdyfi, ac yn dair ar ddeg rhagfynegodd farw Maelgwn Gwynedd; mae Culhwch ac Olwen yn ei wneud yn fardd yn llys Arthur; Telgesinus yn Vita Merlini Sieffre.Taliesin, a bard who sang in the second half of the 6th century ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruCanai yn amser yr ymladd yn erbyn Ida, brenin Northumbria, a’i feibion, yn ôl nodyn yn Historia Brittonum Nennius; cyfoeswr i Neirin, Aneirin, bardd y Gododdin; prif arweinydd y Brythoniaid yn y rhyfel hwnnw oedd Urbgen, Urien Rheged ap Cynfarch, ac enwir tri brenin arall, Rhydderch Hen, Gwallawg a Morgant, a ymladdodd gydag ef yn erbyn Hussa fab Ida, tra ymladdodd Urien a’i feibion yn erbyn Deodric fab Ida; mae Llyfr Taliesin, llawysgrif o tua 1275, yn cadw hen farddoniaeth i Urien a’i fab Owain, moliant i Wallawg ap Lleenawg ac i Gynan Garwyn; argraffiad J. Gwenogvryn Evans yn 1910 yw’r testun safonol, cyfoeth o ddeunydd ar gyfer dechreuadau barddoniaeth Gymraeg a’r iaith Gymraeg; mae chwedl ddiweddarach, a luniwyd efallai yn y nawfed ganrif, yn adrodd am Wion Bach, a lyncodd y tri diferyn o bair Ceridwen ac a aileni’n faban ‘iesin ei dalcen’, a wyddai’r gorffennol, y presennol a’r dyfodol, y Taliesin a ganodd i Elffin ap Gwyddno yn Hanes Taliesin.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Brenhinoedd, beirdd a saint yr Hen Ogledd: Brythoniaid y tiroedd rhwng y Clud a’r Pennines, y cadwodd Cymru eu cerddi a’u hachau am bedair canrif ar ddeg.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.