Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Fe’i lluniwyd tua 1500

I ofyn march, gan Tudur Aled

Un o gywyddau gofyn gorau’r Gymraeg: mae Tudur Aled yn darlunio’r march y mae’n gobeithio’i gael, â llygaid fel gellyg, blew fel sidan a charnau sy’n taro sêr o’r ffordd.

Llun: Y gofeb yn Llansannan i’w beirdd, gan gynnwys Tudur Aled · Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

BarddTudur Aled, o Lansannan
Mathcywydd gofyn, cerdd i ofyn am rodd
Rhoddmarch

Dysgodd Tudur Aled, a aned ym mhlwyf Llansannan tua 1465, ei grefft gan ei ewythr Dafydd ab Edmwnd a daeth yn un o’r mwyaf o holl Feirdd yr Uchelwyr. Mae o leiaf 125 o’i gywyddau wedi goroesi. Roedd yn un o gomisiynwyr eisteddfod gyntaf Caerwys yn 1523, a bu farw yng Nghaerfyrddin tua 1525.

Y cywydd gofyn

Cerdd i ofyn rhodd gan noddwr oedd cywydd gofyn: march, hebog, bwa, llurig. Rhaid oedd i’r bardd ddisgrifio’r rhodd mor gain fel na allai’r rhoddwr wrthod. Mae cywyddau Tudur Aled i ofyn meirch ymhlith yr enwocaf oll. Mae hwn yn agor gyda Lewis ap Madog, a chyda dymuniad: erbyn mis Mai, merch deg, a march i’w chludo.

Y march

Yna daw’r march ei hun, llinell ar ôl llinell. Mae ganddo olwg hydd, ffroen fel arth, clustiau fel dail saets, blew fel sidan newydd a mwng lliw’r gwawn. Mae ei draed yn gwau drwy dân gwyllt, a neidiai dros afon fel iwrch yn llamu rhag neidr.

Llygaid fel dwy ellygen

Llygaid fal dwy ellygenLlygaid fel dwy ellygen,Llymion byw’n llamu’n ei ben;llym a bywiog, yn llamu yn ei ben;Ei flew fal sidan newydd,ei flew fel sidan newydd.
Tudur Aled, I ofyn march

Sêr neu fellt o’r sarn

Bwrw’i naid i’r wybr a wnâi,Taflai ei naid i’r awyr;Ar hyder yr ehedai,pe câi gyfle, fe hedfanai;Sêr neu fellt o’r sarn a fyddsêr neu fellt a ddaw o’r fforddAr godiad yr egwydydd;pan gyfyd ei egwydydd.
Tudur Aled, I ofyn march

Merch deg yn aros

Mae wyth hoelen ym mhob pedol, a phob hoelen yn taro gwreichionen. Nid oes arno angen ysbardun, am ei fod yn gwybod meddwl ei farchog. Mae Tudur yn enwi Llaneurgain fel y lle y mae’n llamu. Ac mae’r diwedd yn dychwelyd at y dechrau: mae merch deg yn aros, pe ceid march i’w chludo.

Mae merch deg yn aros

Gorau ’rioed, gyrru i redeg,Y gorau erioed i’w yrru i redeg,March da am arwain merch deg —march da i gludo merch deg:Mae’n f’aros yma’n forwynmae merch deg yn forwyn yn fy aros yma,Merch deg, pe ceid march i’w dwyn!pe ceid march i’w chludo!
Tudur Aled, I ofyn march, y llinellau olaf

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (1)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan