Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Fe’i lluniwyd yn niwedd y 1400au

Marwnad Siôn Eos

Crogwyd y telynor Siôn Eos yn y Waun dan gyfraith Lloegr, pan fyddai cyfraith Hywel Dda wedi caniatáu i’w deulu dalu. Mae marwnad ei gyfaill yn gri am gyfiawnder ac am y gerddoriaeth a gollwyd gydag ef.

Llun: Telyn deires Gymreig tua 1750 yn Amgueddfa Gelf Metropolitan, Efrog Newydd · John Richards, CC0 · Wikimedia Commons

BarddDafydd ab Edmwnd, o Hanmer
ISiôn Eos, telynor, a grogwyd yn y Waun
Ffurfcywydd marwnad

Telynor o Faldwyn yn ail hanner y bymthegfed ganrif oedd Siôn Eos. Mewn ffrwgwd yn arglwyddiaeth y Waun anafwyd dyn a bu farw wedyn. Medd Dafydd ab Edmwnd mai damwain oedd hi. Safodd Siôn ei brawf o flaen rheithgor dan y gyfraith Seisnig a’i ddedfrydu i’w grogi. Yn y dyddiau hynny defnyddid cyfraith Hywel Dda o hyd mewn llawer rhan o’r Gororau, ac roedd ei deulu a’i gyfeillion eisoes wedi casglu’r galanas, y tâl i dylwyth y marw a ganiatâi cyfraith Cymru. Gwrthododd y rheithgor hynny, a chrogwyd Siôn.

Dau am un

Ei gyfaill Dafydd ab Edmwnd, y bardd a enillodd y gadair yn eisteddfod Caerfyrddin 1451, a luniodd ei farwnad. Mae’n agor gyda’r cam: dau fywyd wedi’u colli am un ffrae ddamweiniol, pan fyddai’n well colli un gŵr na dau. Cynigiwyd pwysau Siôn mewn aur am ei fywyd.

Cyfraith Hywel

Sorrais wrth gyfraith sarrugDigiais wrth gyfraith sarrugSwydd y Waun, Eos a ddug,—arglwyddiaeth y Waun, a ddygodd Eos,Y swydd pan na roid dan sêlpam na roddwyd, yn yr arglwyddiaeth honno,I’th Eos gyfraith Hywel?gyfraith Hywel dan sêl i’th Eos?
Dafydd ab Edmwnd, Marwnad Siôn Eos

Y gerdd wedi torri

Siôn oedd tad y gerdd dant, a bu ei farw’n golled i’w holl ddysg. Mae Dafydd yn ei glywed yn y delyn ei hun: torrwyd y tant, torrwyd y mesur, torrwyd ysgol y desgant.

Fel torri tant

Torres braich tŵr Eos brig,Torrodd braich tŵr uchel Eos,Torred mesur troed musig,torrwyd mesur troed y miwsig,Torred dysg fal torri tant,torrwyd dysg fel torri tant,Torred ysgol tŷ’r desgant.torrwyd ysgol tŷ’r desgant.
Dafydd ab Edmwnd, Marwnad Siôn Eos

Telyn aur telynorion

Ti sydd yn tewi â sôn,Ti sydd wedi tewi,Telyn aur telynorion.delyn aur y telynorion.Nid oes nad angel na dynNid oes nac angel na dynNad ŵyl pan glywo’i delyn.nad yw’n wylo pan glyw ei delyn.
Dafydd ab Edmwnd, Marwnad Siôn Eos

Cri am gyfiawnder

Mae’r gerdd yn gorffen â rhybudd i wŷr y Waun: bernir y rhai a farnodd Siôn gan Dduw, a chaiff Siôn ei fywyd yn y nef. Cyfrifir y farwnad ymhlith y gorau o’r holl gywyddau, ac mae hefyd yn gri yn erbyn cymryd bywyd am fywyd.

Pobl y testun

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (1)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan