Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Rhan o’r llyfrau cyfraith o’r 1200au

Gwerth gwyllt a dof

Pris pob anifail, o gath fach i farch, a phob coeden ac arf, gyda’r rhinweddau yr oedd yn rhaid i bob un eu cael.

Llun: Cerflun marmor Hywel Dda yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd · F. W. Pomeroy, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

I’w gael ynpob teulu o’r llyfrau cyfraith; yng Ngwynedd, rhan o Lyfr Prawf Ynad
Cynnwyspris anifeiliaid, adar, coed, arfau a thai
Hefydy teithi, y rhinweddau yr oedd yn rhaid i bob anifail eu cael

Er mwyn talu’n deg am bob colled, mae’r llyfrau cyfraith yn gosod pris ar bron popeth y gallai teulu ei feddu. Mae’r adran a elwir gwerth gwyllt a dof yn mynd drwy’r anifeiliaid fesul un: y ceffyl a’r march, yr ych a’r fuwch, y ddafad, yr afr a’r mochyn, y ci a’r hebog, y gwenyn a’r gath, a hyd yn oed anifeiliaid gwyllt y goedwig, gyda phris pob un ar bob cam o’i fywyd.

Y gath fach a’r gath

Y gath yw’r enghraifft anwylaf. Roedd cath fach yn werth ceiniog gyfreithiol o’r nos y’i ganed hyd nes yr agorai ei llygaid, dwy geiniog hyd nes y lladdai lygod, a phedair ceiniog wedi iddi ddod yn llygotwraig, ac felly yr arhosai.

Gwerth cath

Guerth keneu cath o’r nos y ganerGwerth cath fach o’r nos y genir hihyt yny agoro y lygeit, keinhauc kyfreith;hyd nes yr agoro ei llygaid, ceiniog gyfreithiol;ac o hynny hyt yny ladho llygot, duy geinhauc kyfreith;ac o hynny hyd nes y lladdo lygod, dwy geiniog gyfreithiol;a guedy y lladho llygot, pedeyr keinhauc kyfreith.ac wedi iddi ladd llygod, pedair ceiniog gyfreithiol.
Llyfr Iorwerth, gwerth gwyllt a dof

Y teithi

Roedd gan bob anifail hefyd ei deithi, y rhinweddau y dylai eu cael, a diogelid prynwr pe bai un ar goll. Teithi cath oedd gweld, clywed, lladd llygod, bod â’i hewinedd yn gyfan, a magu ei chathod bach heb eu bwyta. Pe prynid cath a hithau heb un o’r rhain, roedd traean ei phris i’w dalu’n ôl. Roedd teithi gafr yn werth hanner ei phris.

Hebogau, cŵn a gwenyn

Roedd gan hebogau a chŵn y brenin eu prisiau eu hunain, ymhell uwchlaw rhai unrhyw ffermwr, a phrisid haid o wenyn yn ôl ei hoed a’r heidiau a fwriai. Dibynnai pris coeden ar ei math, ac roedd derwen yn werth mwy na’r un arall. Rhoddwyd yr un gofal i rannau tŷ, arfau fferm a dillad teulu, fel y gallai ynad setlo bron unrhyw hawl â phris teg.

Pobl y testun

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf