Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Copïwyd yn y 1300au a’r 1400au

Y casgliadau cyfraith diweddarach

Yr achosion, y trioedd a’r nodiadau a ychwanegodd cyfreithwyr Cymru at eu llyfrau am ddwy ganrif wedi 1282, a argraffwyd gan Aneurin Owen fel yr Anomalous Laws.

Llun: Sylfeini Llys Rhosyr, un o lysoedd brenhinol tywysogion Gwynedd, Ynys Môn · RobinLeicester, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Copïwydyn y 1300au a’r 1400au
Cynnwysachosion, trioedd cyfraith, nodiadau a hen ddyfarniadau
Argraffwydgan Aneurin Owen yn 1841, fel yr Anomalous Laws

Ni ddaeth goresgyniad 1282 â chyfraith Hywel i ben. Dug Statud Rhuddlan yn 1284 gyfraith droseddol Lloegr i diroedd y tywysogion, ond mewn materion tir, teulu a llawer o anghydfodau daliodd y Cymry i ddefnyddio eu cyfraith eu hunain, ac mewn rhannau o Gymru gwnaethant hynny hyd y Deddfau Uno yn y 1530au. Daliodd cyfreithwyr Cymru i gopïo eu llyfrau ac ychwanegu atynt: achosion newydd, trioedd cyfraith, nodiadau ar drefn y llys, a hen ddyfarniadau nad oeddent yn ffitio yn unman arall.

Yr Anomalous Laws

Pan argraffodd Aneurin Owen y llyfrau cyfraith yn 1841, casglodd y deunydd diweddarach hwn yn bedwar llyfr ar ddeg a alwodd yn Anomalous Laws, am nad oedd yn perthyn i’r un o’r tri theulu. Mae’n stôr fawr gymysg o’r gyfraith fel y’i defnyddiai’r cyfreithwyr mewn gwirionedd, achos wrth achos, wedi i’r tywysogion fynd.

Y gath a’r twr gwenith

Ymhlith yr hen ddyfarniadau a gadwyd yno mae’r enwocaf o holl gyfreithiau Cymru. Yn ôl yr hen gyfraith, medd, ceid gwerth cath drwy ei dal gerfydd blaen ei chynffon â’i thrwyn ar lawr gwastad, a thywallt gwenith o’i chwmpas nes cuddio blaen ei chynffon. Wedi hynny, ychwanega, newidiwyd hyn, a gosodwyd ei gwerth yn bedair ceiniog gyfreithiol.

Y gath a’r twr gwenith

Gwerth cath herwyd hen gyfreith:Gwerth cath yn ôl yr hen gyfraith:y daly herwyd blaen y llosgwrn,ei dal gerfydd blaen ei chynffon,a’e thrwyn ar lawr gwastat,a’i thrwyn ar lawr gwastad,a dineu grawn gwenith yn y chylcha thywallt grawn gwenith o’i chwmpasyny gudyo blaen y llosgwrn.nes y cuddio flaen ei chynffon.
Y casgliadau cyfraith diweddarach

Cyfraith na fynnai farw

Mae’r casgliadau hyn yn dangos cyfraith a ddaliodd i dyfu am ddau gan mlynedd wedi cwymp y tywysogion, yn nwylo cyfreithwyr Cymreig a oedd yn falch ohoni. Copïent enw Hywel Dda ar bob llyfr, ac roedd y llyfrau cyfraith yn dal i gael eu copïo a’u darllen pan ddaeth Deddfau Uno 1535 a 1542 â chyfraith Hywel i ben yn y llysoedd.

Pobl y testun

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (1)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan