Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd tua 1530–1550

Ystoria Myrddin Wyllt

Myrddin fab Morfryn, y bardd a ffodd i goed Celyddon wedi Arfderydd, fel yr adroddodd Elis Gruffydd ei hanes yng Nghalais.

Llun: Myrddin a Sant Cyndeyrn mewn gwydr lliw yn Eglwys Stobo · Roger Griffith, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydtua 1530–1550, gan Elis Gruffydd, milwr yng Nghalais o Ronant yn Sir y Fflint
IaithRhyddiaith Gymraeg
PoblMyrddin fab Morfryn, ei chwaer Gwenddydd, Gwenddolau, Rhydderch Hael

Mae cerddi hynaf Myrddin, yn Llyfr Du Caerfyrddin a Llyfr Coch Hergest, yn llefaru yn llais bardd a gollodd ei arglwydd Gwenddolau ym mrwydr Arfderydd yn 573, ac a ffodd i fyw ymhlith creaduriaid gwyllt coed Celyddon, lle y cafodd ddawn proffwydoliaeth. Ni ddaeth hen chwedl ryddiaith amdano i lawr atom, ond yn yr unfed ganrif ar bymtheg casglodd Elis Gruffydd, Cymro a wasanaethai yng ngarsiwn Calais, yr hyn a adroddai’r Cymry amdano o hyd i’w gronicl mawr o’r byd, a’i alw’n Fyrddin Wyllt.

Dau Fyrddin

Erbyn dydd Elis roedd Myrddin yr hen gerddi wedi’i uno ers tro, drwy Sieffre o Fynwy, â Myrddin proffwyd Arthur. Roedd Gerallt Gymro eisoes wedi dweud bod dau: Myrddin Emrys, a gafwyd gan Wrtheyrn yn Ninas Emrys, a Myrddin Celyddon, yr un gwyllt. Cadwodd Elis y Myrddin gwyllt yn ŵr o’r Gogledd yn y dyddiau ar ôl Arthur, y bardd a ragwelodd ffawd y Brythoniaid.

Yn y goedwig

Yn y cerddi mae Myrddin yn siarad â’r afallen sy’n ei guddio, ac â pherchell bach, yr unig gyfaill sydd ganddo ar ôl; mae’n sôn am eira ac oerni ac ofn gwŷr Rhydderch, ac yn galaru nad yw ei chwaer Gwenddydd yn ei garu mwyach. Yn y Llyfr Coch mae ef a Gwenddydd yn ymddiddan, ac mae hi’n gofyn iddo pa frenhinoedd a deyrnasa ar ôl Rhydderch, ac mae yntau’n eu henwi fesul un.

Llais i Gymru

I Gymry’r oesoedd diweddarach Myrddin oedd proffwyd mawr y genedl, a galwai beirdd o’r ddeuddegfed ganrif hyd ddyddiau Glyndŵr ar ei eiriau i addo y byddai’r Brythoniaid yn ennill yr ynys yn ôl. Cadwodd stori Elis Gruffydd y llais hwnnw’n fyw mewn rhyddiaith, yr union adeg pan oedd y llyfrau Cymraeg printiedig cyntaf yn cael eu gwneud.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf