Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Gwydion fab Dôn

Mab Dôn a nai Math, cyfarwydd gorau’r byd a meistr hud. Magodd Leu, enillodd enw ac arfau iddo, gwnaeth Flodeuwedd o flodau, a dwyn Lleu yn ôl o rith eryr.

Llun: Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Swynwr a chyfarwydd gorau’r byd Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Beirdd ac awduron
Gwydion a Phryderi, gan Ernest Wallcousins
Gwydion a Phryderi, gan Ernest Wallcousins · Llun: Wikimedia Commons · Ernest Wallcousins, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Gwydion fab Dôn: Gwydion, mab Dôn

Gwydion fab Dôn

  • Gwydion ei enw ei hun
  • fab mabo mab (treiglad meddal: m → f)
  • Dôn enw ei fam

Gwydion fab Dôn yw dewin mawr Pedwaredd Gainc y Mabinogi, ac mae’r chwedl yn dweud mai ef oedd y cyfarwydd gorau yn y byd. Yn glyfar, yn eofn ac yn llawn ystrywiau, mae’n gwneud cam ac yn talu amdano, ac yna’n treulio gweddill ei stori’n achub y nai a gâr.

Yn y chwedlauPedwaredd Gainc y Mabinogi
TeuluMab Dôn; nai Math; brawd Gilfaethwy ac Arianrhod
Mab maethLleu Llaw Gyffes
Yn yr awyrCaer Gwydion, hen enw Cymraeg y Llwybr Llaethog

Y cyfarwydd gorau yn y byd#

I ennill moch Annwn i Wynedd, aeth Gwydion i’r de i lys Pryderi yn Rhuddlan Teifi gydag un cydymaith ar ddeg, pob un yn rhith beirdd. Y noson honno adroddodd straeon, a dywed y chwedl mai ef oedd y cyfarwydd gorau yn y byd: roedd yr holl lys wrth ei fodd ag ef. Gyda meirch, cŵn a tharianau wedi’u swyno o gaws llyffant, cyfnewidiodd Bryderi o’i foch a’u gyrru i’r gogledd, ac enwyd y mannau lle gorffwysent ar y ffordd, medd y chwedl, ar eu hôl.

Tair blynedd yn y gwyllt#

Costiodd y rhyfel a ddilynodd ei fywyd i Bryderi, a phan glywodd Math beth a wnaeth ei neiaint i Goewin, cosbodd hwy ill dau. Am dair blynedd bu Gwydion a’i frawd yn byw fel anifeiliaid gwyllt: carw ac ewig, baedd a hwch, blaidd a bleiddast. Pan adferodd Math hwy maddeuodd iddynt, a daeth Gwydion yn gynorthwywr mwyaf dibynadwy iddo.

Magu Lleu#

Pan gamodd ei chwaer Arianrhod dros hudlath Math a geni dau fab, cododd Gwydion yr ail, peth bychan heb ei lunio, a’i guddio mewn cist wrth droed ei wely. Magodd y bachgen ei hun, a phan dyngodd Arianrhod na châi enw, arfau na gwraig oni bai iddi hi eu rhoi, trechodd Gwydion hi bob tro. Yn rhith crydd twyllodd hi i enwi’r bachgen yn Lleu Llaw Gyffes; yn rhith bardd llanwodd y môr â sŵn llynges fel yr arfogodd hi ef ei hun; a chyda Math gwnaeth iddo wraig o flodau.

Yr eryr yn y dderwen#

Pan drawyd Lleu gan waywffon Gronw a hedfan ymaith ar ffurf eryr, ni orffwysai Gwydion. Chwiliodd Wynedd a Phowys nes dilyn hwch at dderwen yn Nantlle, lle’r eisteddai’r eryr, a chig pwdr yn syrthio ohono. Canodd Gwydion dri englyn iddo, a gyda phob pennill deuai’r eryr yn is, nes disgyn ar ei lin. Trawodd ef â’i hudlath a safodd Lleu yno eto, yn ddim ond croen ac asgwrn, a chafodd Gwydion feddygon gorau Gwynedd i’w iacháu.

Dar a dyf y rwng deu lenn, gorduwrych awyr a glynn

Englyn cyntaf Gwydion i’r eryr, Pedwaredd Gainc y Mabinogi

Ei gofio#

Mae’r englynion a gân Gwydion ymhlith yr adnodau hynaf yn Gymraeg. Yng ngherddi Llyfr Taliesin mae’n ddewin mawr ac yn lluniwr ffurfiau, ac mewn hen Gymraeg galwyd y Llwybr Llaethog yn Gaer Gwydion. Ef yw’r bardd a’r cyfarwydd yn arwr: y gŵr y gallai ei eiriau ennill teyrnas a galw’r meirw’n ôl.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf