
Hanes Cymru / Chwedlau / Y Mabinogion
Y Bedwaredd Gainc
Math fab Mathonwy
Hud Gwynedd: mae Gwydion y cyfarwydd yn dwyn moch Pryderi ac yn cychwyn rhyfel, mae Math yn cosbi ei neiaint ym mhryd anifeiliaid, mae Arianrhod yn tynghedu ei mab deirgwaith, ac mae Blodeuwedd, a wnaed o flodau, yn cynllwynio marwolaeth Lleu.
Llun: Machlud o fryngaer Dinas Dinlle, caer Lleu, ar arfordir Arfon · Dwalad, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
| Y chwedl | Pedwaredd Gainc y Mabinogi |
|---|---|
| Ei phobl | Math fab Mathonwy, Gwydion a Gilfaethwy feibion Dôn, Goewin, Pryderi, Arianrhod, Dylan, Lleu Llaw Gyffes, Blodeuwedd, Gronw Pebr |
| Ei gwlad | Gwynedd: Arfon, Ardudwy, Dyffryn Nantlle, Ffestiniog a’r arfordir yn Ninas Dinlle; a llwybr y moch o Geredigion |
| Fe’i cedwir yn | Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest |
| Ei hysgrifennu | Rhwng tua 1050 a 1120 |
| Ei darllen wedi’i hadrodd | Blodeuwedd, y ferch a wnaed o flodau, ar ein tudalen Chwedlau |
1. Math a’i forwyn droed
Math fab Mathonwy oedd arglwydd Gwynedd, a Phryderi fab Pwyll arglwydd un cantref ar hugain y de. Ni allai Math fyw oni bai fod ei draed yng nghôl morwyn, oddieithr pan rwystrai cynnwrf rhyfel hynny. Y forwyn a’u daliai oedd Goewin, merch Pebin o Ddôl Bebin yn Arfon, y forwyn decaf yn ei hoes. Yng Nghaer Dathyl yn Arfon roedd llys Math. Ei neiaint, Gwydion a Gilfaethwy, meibion ei chwaer Dôn, a gylchai’r wlad drosto. Aeth Gilfaethwy’n glaf o gariad at Goewin, a gwnaeth Gwydion, a welodd hynny, gynllun.
2. Moch Pryderi
Daethai i’r de, meddai Gwydion wrth Fath, fath o anifeiliaid na welwyd erioed yn yr ynys: moch, a anfonwyd i Bryderi o Annwn gan Arawn. Aeth Gwydion i’r de gyda Gilfaethwy a deg arall, wedi’u gwisgo fel beirdd, i lys Pryderi yn Rhuddlan Teifi. Gwydion oedd cyfarwydd gorau’r byd, a’r noson honno diddanodd y llys mor dda nes i bawb ei garu. Roedd Pryderi wedi tyngu na roddai ac na werthai’r moch nes iddynt epilio eu dwywaith, felly cynigiodd Gwydion gyfnewid. Drwy ei hud gwnaeth ddeuddeg march â chyfrwyau aur a deuddeg milgi â choleri aur, a deuddeg tarian aur, o fadarch, a chymerodd Pryderi hwy am y moch. Erbyn drannoeth roedd yr hud wedi darfod.
Gyrrodd Gwydion y moch tua’r gogledd mor gyflym ag y gallai, ac mae’r chwedl yn enwi pob man y gorffwysent: drwy Geredigion i Elenydd, i Fochdref rhwng Ceri ac Arwystli, i Fochnant ym Mhowys, i Fochdref yn Rhos, ac felly i Greuwyryon yng Ngwynedd, lle codwyd cut iddynt. Ar ôl y moch, meddir, y cafodd y lleoedd hyn eu henwau.
3. Y rhyfel, a marwolaeth Pryderi
Daeth Pryderi i’r gogledd gyda’i fyddin i ddial, ac aeth Math allan i’w gyfarfod. Tra oedd Math i ffwrdd yn y rhyfel, aeth Gwydion a Gilfaethwy yn ôl i Gaer Dathyl, a threisiodd Gilfaethwy Goewin yng ngwely Math ei hun. Ymladdodd y byddinoedd rhwng dwy faenor Pennardd a Choed Alun yn Arfon. Ciliodd Pryderi i Nant Call, ac yna i Ddôl Benmaen, ac yno, i arbed ei bobl, gofynnodd am setlo’r rhyfel rhyngddo ef a Gwydion, a’i hachosodd.
Cyfarfu’r ddau yn y Felenrhyd, ar afon Dwyryd. Drwy ei nerth a’i wrhydri, a thrwy hud a lledrith, enillodd Gwydion, a lladdwyd Pryderi. Fe’i claddwyd ym Maentwrog, uwchben y Felenrhyd, ac yno y mae ei fedd. Aeth gwŷr y de adref dan gwyno eu harglwydd. Felly bu farw yn y Bedwaredd Gainc Bryderi, a aned yn y Gyntaf.
4. Cosbi’r brodyr
Pan ddaeth Math adref, dywedodd Goewin wrtho na allai fod yn forwyn droed iddo mwyach, a pham. ‘Fe’th gymeraf yn wraig i mi,’ meddai Math, ‘i wneud iawn i ti am y cam, a rhoi i ti awdurdod ar fy nheyrnas.’ Yna rhoddodd sylw i’w neiaint. Â’i hudlath trodd hwy’n garw ac ewig, a’u hanfon i’r goedwig am flwyddyn. Daethant yn ôl gydag elain. Trodd hwy’n faedd a hwch am flwyddyn, a daethant yn ôl gyda pherchyll. Trodd hwy’n flaidd a bleiddast, a daethant yn ôl gyda chenau. Gwnaeth Math y tri bach yn fechgyn, Hyddwn, Hychdwn Hir a Bleiddwn, a phan ddioddefodd y brodyr eu cosb am dair blynedd rhoddodd iddynt eu pryd eu hunain yn ôl, peri eu golchi a’u gwisgo, a chymodi â hwy.
5. Arianrhod a’i meibion
Roedd ar Fath angen morwyn droed newydd, ac enwodd Gwydion ei chwaer Arianrhod ferch Dôn. Daliodd Math ei hudlath allan a gofyn iddi gamu drosti, i ddangos ei bod yn forwyn. Wrth iddi gamu drosti gollyngodd fachgen braf, cadarn, melyn ei wallt, ac wrth iddi wneud am y drws, rywbeth bychan. Rhoddodd Math yr enw Dylan ar y bachgen. Aeth yn syth am y môr, a nofio cystal ag unrhyw bysgodyn, a’i alw’n Ddylan Eil Ton, am na thorrodd ton dano erioed. Cyn y gellid ei atal, roedd Gwydion wedi lapio’r peth bychan mewn llen sidan a’i guddio mewn cist wrth droed ei wely. Un bore clywodd waedd o’r gist, ei hagor, a chael bachgen bach.
6. Y tair tynged
Magodd Gwydion y bachgen, a thyfai ddwywaith cyn gyflymed ag unrhyw un arall. Pan aeth Gwydion ag ef i lys ei fam yng Nghaer Arianrhod, ar lan y môr, digiodd Arianrhod at y cywilydd, a thyngodd dair tynged ar y bachgen. Yn gyntaf, ni châi byth enw oni roddai hi ef. Felly daeth Gwydion a’r bachgen mewn cwch i’w phorth yn rhith cryddion. Pan ddaeth i lawr i gael mesur ei throed, disgynnodd dryw ar y bwrdd, a thrawodd y bachgen ef â nodwydd rhwng gewyn ac asgwrn ei goes. ‘Dioer, â llaw gyffes y medrodd y lleu ef,’ chwarddodd hi, ac felly y cafodd ei enw: Lleu Llaw Gyffes.
Yn ail, ni châi byth ddwyn arfau oni bai iddi hi ei arfogi. Daeth Gwydion a Lleu eto yn feirdd o Forgannwg, ac yn y nos gwnaeth Gwydion drwy hud sŵn utgyrn a llynges o longau yn y bae, fel y tybiodd Arianrhod fod y llys dan ymosodiad ac arfogi Lleu ei hun. Yn drydydd, ni châi byth wraig o’r un genedl a oedd ar y ddaear yn awr. Felly cymerodd Math a Gwydion flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain, ac ohonynt swyno’r forwyn decaf a welodd neb erioed, a’i henwi’n Flodeuwedd.
7. Blodeuwedd a Gronw
Rhoddodd Math gantref Dinoding i Leu, a chododd Lleu ei lys ym Mur Castell yn Ardudwy. Un diwrnod tra oedd Lleu i ffwrdd yng Nghaer Dathyl, clywodd Blodeuwedd gorn a gweld helfa’n mynd heibio ar ôl carw. Gronw Pebr, arglwydd Penllyn, oedd yno, a lladdodd y carw ger afon Cynfal. Gwahoddodd hi ef i mewn er cwrteisi, a’r eiliad yr edrychasant ar ei gilydd fe’u llanwyd â chariad. Y noson honno cynllwyniasant sut i gael gwared â Lleu.
Nid hawdd oedd lladd Lleu. Pan gymerodd Blodeuwedd arni ofni drosto, dywedodd y gyfrinach wrthi. Ni ellid ei ladd ond â gwaywffon a fu flwyddyn yn cael ei gwneud, a weithid arni dim ond yn ystod yr offeren ar y Sul. Ni ellid ei ladd mewn tŷ nac allan, ar farch nac ar droed. Ni ellid ei ladd oni wneid baddon iddo ar lan afon dan gronglwyd wellt, a dod â bwch gerllaw, ac iddo sefyll ag un droed ar ymyl y baddon a’r llall ar gefn y bwch. Flwyddyn yn ddiweddarach gofynnodd Blodeuwedd iddo ddangos iddi sut. Wrth iddo sefyll felly, cododd Gronw o’r tu ôl i’r bryn a elwir Bryn Cyfergyr a thaflu’r waywffon. Rhoddodd Lleu sgrech ofnadwy, codi yn rhith eryr, ac ni welwyd ef mwy.
8. Yr eryr yn y dderwen
Aeth Gwydion i chwilio am Leu dros Wynedd a Phowys i gyd. Mewn tŷ taeog yn Arfon clywodd am hwch a âi allan bob bore cyn gynted ag yr agorid y twlc, ac ni wyddai neb i ble. Dilynodd hi i fyny’r afon i’r cwm a elwir yn awr Nantlleu, Nantlle, ac yno arhosodd dan dderwen a dechrau pori. Ym mrig y dderwen eisteddai eryr, a bob tro yr ysgydwai ei hun syrthiai cig pwdr ohono, a bwytâi’r hwch ef. Canodd Gwydion dri englyn i’r eryr, a chyda phob un deuai’n is, nes iddo ddisgyn ar ei lin. Trawodd ef â’i hudlath, ac roedd Lleu yno yn ei bryd ei hun, yn ddim ond croen ac asgwrn. Dygwyd ef i Gaer Dathyl, ac iachawyd ef gan feddygon gorau Gwynedd o fewn y flwyddyn.
9. Y dylluan a’r llech
Clywodd Blodeuwedd eu bod yn dod a ffoi gyda’i morynion i lys ar y mynydd. Gan edrych yn ôl dros eu hysgwyddau mewn ofn, syrthiodd y morynion i lyn a boddi, a Llyn y Morwynion yw ei enw o hyd. Daliodd Gwydion Flodeuwedd. ‘Ni’th laddaf,’ meddai. ‘Gwnaf yn waeth. Fe’th ollyngaf yn rhith aderyn. Ni feiddi di byth ddangos dy wyneb yng ngolau dydd, am y bydd yr holl adar yn dy gasáu. A chei gadw dy enw, Blodeuwedd.’ A dyna pam y gelwir y dylluan yn flodeuwedd yn Gymraeg hyd heddiw.
Cynigiodd Gronw dir ac aur i Leu. Ni chymerai Lleu ddim ond sefyll lle safasai ef a thaflu gwaywffon at Ronw. Gofynnodd Gronw yn unig am gael dal llech rhyngddo a’r ergyd. Taflodd Lleu, ac aeth y waywffon drwy’r llech a thrwy Ronw a thorri ei gefn. Mae’r llech yno ar lan afon Cynfal yn Ardudwy, a thwll drwyddi, a Llech Ronw yw ei henw. Cymerodd Lleu ei dir yn ôl, ac ymhen amser bu’n arglwydd ar Wynedd gyfan. ‘Ac felly y terfyna’r gainc hon o’r Mabinogi.’
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Y Bedwaredd Gainc yw’r fwyaf hudol o’r pedair, a’r llawnaf o leoedd go iawn. Gellir cael ei henwau ar fap Gwynedd heddiw: Dinas Dinlle a Chaer Arianrhod, Nantlle, Maentwrog a’r Felenrhyd, Llyn Morwynion uwchben Ffestiniog, a chaer Rufeinig Tomen y Mur, Mur Castell, lle cynhaliai Lleu ei lys. Mae plant Dôn yn dwyn enwau hen iawn: Gwydion meistr hud a chwedl, Arianrhod yr olwyn arian, Gofannon y gof. Caer Arianrhod oedd yr enw Cymraeg ar gytser y Goron Ogleddol ar un adeg, a Chaer Gwydion ar y Llwybr Llaethog. Ffurf Gymraeg ar yr hen enw Brythonig Lugus, a anrhydeddwyd ar draws gwlad y Brythoniaid, yw enw Lleu.
Derwen a dyf rhwng dau lyn.
Geiriau cyntaf englynion Gwydion i’r eryr
Darllen y chwedl: Blodeuwedd → Y llyfrau a gadwodd y chwedlau → Pob chwedl →
Lluniau’r chwedl

Lleoedd y chwedl
13 o leoedd yng Nghymru lle mae’r chwedl yn digwydd. Tapiwch rif i ddarllen amdano.
- Caer Dathyl, Arfon
Llys Math. Nid yw’n hysbys i sicrwydd ble roedd; mae traddodiad yn chwilio amdano yn Arfon, rhwng y Fenai a’r mynyddoedd.
- Rhuddlan Teifi
Llys Pryderi yng Ngheredigion, ger y Teifi yn ymyl Llanybydder, lle adroddodd Gwydion ei chwedlau a chymryd y moch.
- Elenydd
Rhostir uchel Elenydd, cam cyntaf ffordd y moch tua’r gogledd.
- Mochdref, rhwng Ceri ac Arwystli
Mochdre ger y Drenewydd, Powys: ‘tref y moch’, a enwyd, medd y chwedl, am noson y gorffwysodd y gyr yno.
- Mochnant
‘Nant y moch’ ym Mhowys, o gwmpas Llanrhaeadr-ym-Mochnant, noson arall ar y daith.Mochnant
- Mochdre yn Rhos
Mochdre ger Bae Colwyn, y dref foch olaf cyn Arfon.
- Dinas Dinlle a Chaer Arianrhod
Mae bryngaer Dinas Dinlle ar lan Arfon yn dwyn enw Lleu. Oddi ar yr arfordir, gelwir craig a welir ar drai yn Gaer Arianrhod o hyd.
- Pennardd a Choed Alun
Y ddwy faenor yn Arfon, ger Clynnog, y bu byddin Math yn ymladd â Phryderi rhyngddynt.
- Nantlle
Nantlleu, cwm Lleu, lle cafodd Gwydion yr eryr yn y dderwen rhwng dau lyn.
- Dôl Benmaen
Ger Penmorfa, lle safodd Pryderi am y tro olaf a chynnig setlo’r rhyfel mewn ymladdfa un-ac-un.
- Maentwrog a’r Felenrhyd
Syrthiodd Pryderi yn y Felenrhyd ar afon Dwyryd a’i gladdu ym Maentwrog. ‘Ac yno y mae ei fedd.’
- Mur Castell (Tomen y Mur)
Llys Lleu yn Ardudwy: caer Rufeinig Tomen y Mur, yn uchel uwchben Trawsfynydd.
- Llech Ronw ac afon Cynfal
Ar lan afon Cynfal islaw Ffestiniog, lle lladdodd Gronw’r carw, a lle daliodd y llech rhyngddo a gwaywffon Lleu.
- Llyn y Morwynion
Y llyn ar y rhos uwchben Ffestiniog lle boddodd morynion Blodeuwedd wrth ffoi.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf





