Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Y Pedair Cainc
Mab Arianrhod, a fagwyd gan Wydion, a enillodd ei enw a’i arfau yn erbyn tynghedau ei fam, a briododd Flodeuwedd, a drawyd ac a aeth yn eryr, ac a ddaeth yn ôl i lywodraethu Gwynedd.
Llun: Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Lleu Llaw Gyffes: Lleu ‘Llaw Gyffes’
Lleu Llaw Gyffes
Lleu Llaw Gyffes yw arwr ifanc Pedwaredd Gainc y Mabinogi. Adroddir ei stori o’i eni rhyfedd hyd ei briodas, ei farw a’i ddychwelyd, a’i wneud yn arglwydd Gwynedd gyfan. Wedi’i fagu gan ei ewythr Gwydion yn groes i ewyllys ei fam, enillodd enw, arfau a theyrnas, ac mae lleoedd ei stori’n dal i ddwyn ei enw.FfynonellauLleu Llaw Gyffes ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Arianrhod a fagwyd gan Wydion; ei enw, ei arfau a’i wraig o flodau; gwaywffon Gronw, yr eryr yn y dderwen yn Nantlle, a’r llech a drywanwyd ar y Cynfal; ei enw a Lugus y Galiaid.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
| Yn y chwedlau | Pedwaredd Gainc y Mabinogi |
|---|---|
| Mam | Arianrhod ferch Dôn |
| Tad maeth | Ei ewythr Gwydion |
| Gwraig | Blodeuwedd |
| Llys | Mur Castell yn Ardudwy, Tomen y Mur |
Pan gamodd ei fam Arianrhod dros hudlath Math, esgorodd ar fachgen cadarn, Dylan, ac wrth iddi redeg am y drws syrthiodd ail beth bychan oddi wrthi. Lapiodd Gwydion ef mewn sidan a’i guddio mewn cist wrth droed ei wely, ac un diwrnod clywodd gri o’r tu mewn: bachgen bach. Magodd Gwydion ef, a thyfodd ddwywaith mor gyflym â phlant eraill, fel ei fod yn bedair oed mor fawr â bachgen wyth oed.FfynonellauLleu Llaw Gyffes ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Arianrhod a fagwyd gan Wydion; ei enw, ei arfau a’i wraig o flodau; gwaywffon Gronw, yr eryr yn y dderwen yn Nantlle, a’r llech a drywanwyd ar y Cynfal; ei enw a Lugus y Galiaid.Arianrhod ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Dôn, arglwyddes Caer Arianrhod; mam Dylan a Lleu; ei thair tynged; y graig oddi ar Ddinas Dinlle a sêr y Goron Ogleddol sy’n dwyn ei henw.
Tyngodd ei fam na châi enw oni bai iddi hi ei roi. Felly daeth Gwydion ag ef i Gaer Arianrhod yn rhith gwas crydd, a phan drawodd ddryw ag un ergyd, rhwng gewyn ac asgwrn ei goes, gwenodd hi: ‘â llaw gyffes y trawodd y lleu ef.’ ‘Rwyt wedi ei enwi,’ meddai Gwydion: Lleu Llaw Gyffes. Tyngodd na châi arfau oni bai iddi hi ei arfogi, a llanwodd Gwydion y bae â llynges rith fel yr arfogodd hi ef ei hun. Tyngodd na châi wraig o’r un hil ar y ddaear, a gwnaeth Math a Gwydion Flodeuwedd iddo o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain.FfynonellauLleu Llaw Gyffes ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Arianrhod a fagwyd gan Wydion; ei enw, ei arfau a’i wraig o flodau; gwaywffon Gronw, yr eryr yn y dderwen yn Nantlle, a’r llech a drywanwyd ar y Cynfal; ei enw a Lugus y Galiaid.Arianrhod ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Dôn, arglwyddes Caer Arianrhod; mam Dylan a Lleu; ei thair tynged; y graig oddi ar Ddinas Dinlle a sêr y Goron Ogleddol sy’n dwyn ei henw.
Rhoddodd Math gantref Dinodig iddo, a chadwai lys ym Mur Castell yn Ardudwy. Tra oedd i ffwrdd yn llys Math, daeth Gronw Pebr, arglwydd Penllyn, i hela, a syrthiodd ef a Blodeuwedd mewn cariad. Tynnodd hi o Leu gyfrinach ei farw: ni ellid ei ladd liw dydd na liw nos, dan do nac allan, ar farch nac ar droed, ond yn y cyfnos yn unig, ar lan afon, ag un droed ar gerwyn a’r llall ar fwch gafr, â gwaywffon y gweithiwyd arni am flwyddyn yn oriau’r offeren. Ar lan y Cynfal, taflodd Gronw’r waywffon honno. Rhoddodd Lleu sgrech ofnadwy a hedfan i fyny ar ffurf eryr.FfynonellauLleu Llaw Gyffes ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Arianrhod a fagwyd gan Wydion; ei enw, ei arfau a’i wraig o flodau; gwaywffon Gronw, yr eryr yn y dderwen yn Nantlle, a’r llech a drywanwyd ar y Cynfal; ei enw a Lugus y Galiaid.Blodeuwedd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i chreu gan Fath a Gwydion o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain; Gronw Pebr; Llyn y Morwynion; troi’n dylluan; drama Saunders Lewis a The Owl Service Alan Garner.
Chwiliodd Gwydion Wynedd a Phowys i gyd amdano, nes dilyn hwch at dderwen yn Nantlle. Ynddi eisteddai eryr, a phan ysgydwai ei hun, syrthiai cig pwdr ohono. Canodd Gwydion dri englyn iddo, a chyda phob un deuai’r eryr yn is, nes disgyn ar ei lin. Cyffyrddodd ef â’i hudlath, a safodd Lleu yno yn ei ffurf ei hun, yn ddim ond croen ac asgwrn. Gwnaeth meddygon gorau Gwynedd ef yn iach o fewn y flwyddyn.FfynonellauLleu Llaw Gyffes ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Arianrhod a fagwyd gan Wydion; ei enw, ei arfau a’i wraig o flodau; gwaywffon Gronw, yr eryr yn y dderwen yn Nantlle, a’r llech a drywanwyd ar y Cynfal; ei enw a Lugus y Galiaid.Gwydion ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Dôn, dewin a chyfarwydd y Bedwaredd Gainc; moch Pryderi, magu Lleu, yr englynion i’r eryr, a Chaer Gwydion, y Llwybr Llaethog.
Ni fynnai Lleu ddim gan Gronw ond yr un ergyd ag a roddodd ef. Safodd Gronw ar lan y Cynfal a gofyn yn unig am gael dal carreg rhyngddo a’r waywffon. Taflodd Lleu mor galed nes i’r waywffon fynd drwy’r garreg a thrwy Gronw, a gelwir y garreg a’i thwll yn Llech Ronw o hyd. Yna cymerodd Lleu ei diroedd yn ôl, ac mae’r chwedl yn gorffen: teyrnasodd arnynt yn llwyddiannus, ac wedi hynny bu’n arglwydd ar Wynedd.FfynonellauLleu Llaw Gyffes ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Arianrhod a fagwyd gan Wydion; ei enw, ei arfau a’i wraig o flodau; gwaywffon Gronw, yr eryr yn y dderwen yn Nantlle, a’r llech a drywanwyd ar y Cynfal; ei enw a Lugus y Galiaid.Gronw Pebr ↗Wikipedia (Saesneg)Arglwydd Penllyn; ei gariad at Flodeuwedd, y waywffon a drawodd Leu, y fintai y mae’r Trioedd yn ei galw’n anffyddlon, a Llech Ronw.
Ei enw yw ffurf Gymraeg Lugus, a anrhydeddwyd ar draws tiroedd y Brythoniaid a Gâl, yr un enw â Lugh yr Iwerddon. Dinas Dinlle ar arfordir Arfon yw Dinas Dinlleu, caer Lleu, a Nantlle, lle cafodd Gwydion yr eryr, yw dyffryn Lleu. Mur Castell yw’r gaer Rufeinig a elwir Tomen y Mur, yn uchel uwchben Trawsfynydd.FfynonellauLleu Llaw Gyffes ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Arianrhod a fagwyd gan Wydion; ei enw, ei arfau a’i wraig o flodau; gwaywffon Gronw, yr eryr yn y dderwen yn Nantlle, a’r llech a drywanwyd ar y Cynfal; ei enw a Lugus y Galiaid.Tomen y Mur ↗Wikipedia (Saesneg)Y gaer Rufeinig uwchben Trawsfynydd, a thomen Normanaidd arni wedyn, a llys Ardudwy, Mur Castell, ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogi.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Math fab Mathonwy → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf