Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

1693

Chwedlau Eryri Edward Lhuyd

Yr hyn a ddywedodd pobl Eryri wrth Edward Lhuyd yn 1693: Cricieth dan y môr, y dyn blewog o Nanhwynen, Trystan ac Esyllt, a ffyrdd Elen.

Llun: Penddelw efydd Edward Lhuyd yn Aberystwyth, tref Llyfrgell Genedlaethol Cymru · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwyd1693
AwdurEdward Lhuyd, ceidwad Amgueddfa Ashmole, Rhydychen
LleoeddCricieth, Nanhwynen (Nant Gwynant), Llyn Dinas, Castellmarch, Beddgelert
Argraffwydgan y Parchedig Robert Williams, o nodiadau Lhuyd ei hun

Edward Lhuyd, a anwyd yn 1660 i deulu o Lanforda ger Croesoswallt ac o Geredigion, oedd ysgolhaig mwyaf ei oes: naturiaethwr, ceidwad Amgueddfa Ashmole yn Rhydychen, a’r gŵr cyntaf i ddangos sut y mae’r Gymraeg, y Gernyweg, y Llydaweg, yr Wyddeleg a’r Aeleg yn perthyn. Ar ei deithiau drwy Gymru ysgrifennodd yr hyn a ddywedai’r bobl wrtho am eu lleoedd eu hunain. Yn 1693 gwnaeth nodiadau ar Eryri, a argraffwyd yn ddiweddarach yn Saesneg gan yr ysgolhaig Robert Williams. Maent yn ffenest ar yr hyn a wyddai pobl Eryri am eu gwlad eu hunain dri chan mlynedd yn ôl.

Cricieth#

Dywedodd pobl Cricieth wrth Lhuyd i’w tref gael ei chodi yn amser Brutus Darian Las, i’r hen dref gael ei llyncu gan y môr amser maith yn ôl, ac y gellid gweld ei muriau dan y dŵr yn yr haf. Am y castell dywedent iddo gael ei godi mor dda, er mai o gerrig mân, na allai unrhyw drosol haearn dorri i mewn iddo. Soniai rhai am fur yn y môr yn rhedeg o Gricieth i Harlech, y tybiai Lhuyd mai Sarn Badrig ydoedd efallai, sarn fawr y cerrig oddi ar arfordir Meirionnydd.

Y dyn blewog#

Ym mhant yr afon yn Nanhwynen mae ogof y dyn blewog. Unwaith, pan oedd gwraig newydd esgor a’r teulu wedi mynd i’r eglwys i fedyddio’r baban, roedd hi ar ei phen ei hun yn y tŷ yn Nhŷ’n y Gwallt islaw’r ogof. Estynnodd llaw fawr flewog dros y drws i’w agor. Cododd hi fwyell a’i thorri ymaith, a phan ddaeth y teulu adref dilynasant y gwaed dros yr eira i’r ogof, a elwir yn ogof y dyn blewog byth oddi ar hynny.

Llyn Dinas a Syr Owain#

Ar lan Llyn Dinas, islaw Dinas Emrys, mae tri bedd a elwir beddau’r tri milwr, milwyr Arthur, a dau arall a elwir beddau’r ffidlwr du a’i was. Rhwng Dinas a’r llyn mae bedd Syr Owain fab Macsen, a ymladdodd â chawr â pheli dur; gellir gweld o hyd y pantiau lle safai’r ddau. Ni oroesodd yr un ohonynt. Wrth farw, gofynnodd Owain i saeth gael ei saethu i’r awyr, a’i gladdu lle syrthiai.

Trystan ac Esyllt#

Roedd March fab Meirchion, un o wŷr Arthur, yn arglwydd Castellmarch yn Llŷn, ac roedd ganddo glustiau ceffyl. Ffodd Esyllt, gwraig March, gyda Thrystan i’r coed, ac ni ellid ei denu allan, gyda Thrystan yn dweud ei bod yn haws bargeinio o goedwig nag o gastell. O’r diwedd cytunasant i farn Arthur: câi un gŵr hi tra byddai’r dail ar y coed, a’r llall tra byddai’r coed yn noeth, a March i ddewis gyntaf. Dewisodd y misoedd noeth, oherwydd hwy yw’r nosau hiraf. Atebodd Esyllt yn llawen mai bendigaid oedd barn Arthur, oherwydd mae celyn, eiddew ac ywen yn cadw’u dail tra byddont byw.

Capel Gwynen#

Sefydlwyd Capel Gwynen dair gwaith, ac, yn ôl darogan Robin Ddu, mae’n anorffenedig o hyd a bydd felly am byth.

Hafod Lwyfog#

Cymer Hafod Lwyfog ei henw o’i choed llwyf, er i’r beirdd ei galw’n Hafod Lwyddog. Mae Lhuyd yn esbonio pam y ceir coed mawr ar waelod llynnoedd: roedd y dyffrynnoedd gynt mor drwchus o goed derw fel na ellid cario baich drwyddynt, felly torrodd y bobl y coed a’u taflu i’r llynnoedd.

Nanhwynen a ffyrdd Elen#

Roedd coedwigoedd Nanhwynen gynt mor drwchus, medd y bobl, na ellid gweld dyn ar geffyl gwyn rhwng Llyn Dinas a Phen-y-gwryd ond mewn dau le, ac un ohonynt a elwir Goleugoed o hyd. Yna mae Lhuyd yn dilyn ffyrdd Elen Luyddog, Sarn Elen, dros Eryri: heibio i Ddolydd Elen a Llyn Dinas, drwy Nantmor i Fwlch y Battel, i’r pant lle clywodd fod ei mab wedi’i ladd gan Gidwm y cawr, a gwaeddi; ac mae’n ychwanegu, ‘Gwyddoch o ble y cafodd Beddgelert ei enw.’

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf