Caradog
Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
Caradog
fl. late 4th century
Ymerodres Frythonig Macsen Wledig. Yn ôl traddodiad Cymru hi a gododd ffyrdd mawr Cymru, a elwir yn Sarn Helen hyd heddiw.
Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Elen Luyddog: Elen ‘y Lluyddog’
Elen Luyddog
Elen Luyddog, Elen y Lluoedd, yw ymerodres Frythonig traddodiad Cymru: merch Eudaf o Segontium a welodd Macsen Wledig mewn breuddwyd ac a groesodd y byd i’w phriodi. Mae Cymru’n ei chofio fel adeiladydd ei ffyrdd, a elwir yn Sarn Helen o hyd, fel mam Sant Peblig o Gaernarfon, ac fel un o’i saint.FfynonellauThe Dream of Macsen Wledig ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Macsen Wledig, Ymerawdwr Rhufain, yn breuddwydio un noson am forwyn hyfryd mewn gwlad bell ryfeddol; mae ei negeswyr yn ei chael mewn castell ym Mhrydain, merch i bennaeth yn Segontium; mae Elen yn ei dderbyn a’i garu; mae’n peri codi tri chastell i’w briodferch ac yn rhoi rheolaeth yr ynys i’w thad; gyda gwŷr Prydain dan Gynan, brawd Elen, mae’n ennill Rhufain yn ôl, ac yn eu gwobrwyo â’r rhan o Âl a ddaw’n Llydaw.Sarn Helen ↗Wikipedia (Saesneg)Y ffordd Rufeinig, tua 160 milltir o hyd, o Canovium (Caerhun) yn y gogledd i’r de, heibio i Domen y Mur, Pennal (Cefn Caer), Bremia (Llanio), Luentinum ger Dolaucothi a Llanymddyfri, gan ymuno â ffyrdd i Moridunum (Caerfyrddin); fe’i henwir ar ôl Santes Elen o Gaernarfon, y dywedir ym Mreuddwyd Macsen iddi beri codi ffyrdd ar draws y wlad.Macsen Wledig ↗Wicipedia CymraegYm Mreuddwyd Macsen mae’n priodi Elen Luyddog, merch Eudaf o ardal Segontium; mae’r achau Cymreig yn enwi Sant Peblig ac Owain yn feibion i Facsen ac Elen; yn ôl y traddodiad gadawodd y wlad yn nwylo’i phobl ei hun, a’i alw’n ‘Dad y Genedl Gymreig’; Gwynfor Evans, Macsen Wledig a Geni’r Genedl Gymreig (1983); cân Dafydd Iwan, Yma o Hyd.
| Pryd | Diwedd y bedwaredd ganrif |
|---|---|
| Tad | Eudaf, rheolwr yn Segontium, Caernarfon |
| Gŵr | Magnus Maximus, Macsen Wledig |
| Plant | Sant Peblig ac Owain, yn yr achau Cymreig |
| Ei henw | Luyddog, ‘y lluoedd’, o llu, mintai neu fyddin |
Ym Mreuddwyd Macsen Wledig mae ymerawdwr Rhufain yn cysgu ac yn breuddwydio am forwyn hardd mewn gwlad ryfeddol bell. Mae ei negeswyr yn chwilio amdani ac yn ei chael mewn caer ym Mhrydain: y gaer ar aber Seiont, Segontium uwchben Caernarfon, lle’r oedd ei thad Eudaf yn bennaeth. Mae Elen yn derbyn Macsen ac yn ei garu, ac mae yntau’n dod i Brydain i’w gwneud yn ymerodres iddo.FfynonellauThe Dream of Macsen Wledig ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Macsen Wledig, Ymerawdwr Rhufain, yn breuddwydio un noson am forwyn hyfryd mewn gwlad bell ryfeddol; mae ei negeswyr yn ei chael mewn castell ym Mhrydain, merch i bennaeth yn Segontium; mae Elen yn ei dderbyn a’i garu; mae’n peri codi tri chastell i’w briodferch ac yn rhoi rheolaeth yr ynys i’w thad; gyda gwŷr Prydain dan Gynan, brawd Elen, mae’n ennill Rhufain yn ôl, ac yn eu gwobrwyo â’r rhan o Âl a ddaw’n Llydaw.Segontium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Wheeler (1924) a Casey, Davies ac Evans (1993) (Saesneg)Fe’i sefydlwyd gan Agricola yn OC 77 neu 78 uwchben y Fenai; i tua 1,000 o filwyr cynorthwyol; erbyn y drydedd ganrif fe’i daliwyd gan tua 500 o wŷr Cohort Cyntaf y Sunici; roedd pobl ynddi hyd o leiaf 394; teml i Mithras gerllaw; ym Mreuddwyd Macsen ceir Elen yn y gaer ar aber Seiont; mae’r Historia Brittonum yn sôn am fedd Custennin yng Nghaer Seint; yng ngofal Cadw.
Mae Elen yn gofyn am ei chowyll, ac mae Macsen yn rhoi llywodraeth holl Ynys Prydain i’w thad ac yn codi tair caer iddi. Yna, medd y chwedl, mae Elen yn gwneud ffyrdd ar draws y wlad o’r naill gaer i’r llall, a dyna pam y mae hen ffyrdd Cymru’n dwyn ei henw. Pan â Macsen i ennill Rhufain yn ôl, Cynan, brawd Elen, sy’n arwain gwŷr Prydain i’w hennill iddo.FfynonellauThe Dream of Macsen Wledig ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Macsen Wledig, Ymerawdwr Rhufain, yn breuddwydio un noson am forwyn hyfryd mewn gwlad bell ryfeddol; mae ei negeswyr yn ei chael mewn castell ym Mhrydain, merch i bennaeth yn Segontium; mae Elen yn ei dderbyn a’i garu; mae’n peri codi tri chastell i’w briodferch ac yn rhoi rheolaeth yr ynys i’w thad; gyda gwŷr Prydain dan Gynan, brawd Elen, mae’n ennill Rhufain yn ôl, ac yn eu gwobrwyo â’r rhan o Âl a ddaw’n Llydaw.Sarn Helen ↗Wikipedia (Saesneg)Y ffordd Rufeinig, tua 160 milltir o hyd, o Canovium (Caerhun) yn y gogledd i’r de, heibio i Domen y Mur, Pennal (Cefn Caer), Bremia (Llanio), Luentinum ger Dolaucothi a Llanymddyfri, gan ymuno â ffyrdd i Moridunum (Caerfyrddin); fe’i henwir ar ôl Santes Elen o Gaernarfon, y dywedir ym Mreuddwyd Macsen iddi beri codi ffyrdd ar draws y wlad.
Mae’r fwyaf o’i ffyrdd yn rhedeg ar hyd Cymru, rhyw 160 milltir o Canovium, y gaer yng Nghaerhun yn nyffryn Conwy, tua’r de heibio i Domen y Mur, Pennal, Llanio a mwyngloddiau aur Dolaucothi i Lanymddyfri, gyda ffyrdd ymlaen i Gaerfyrddin. Gelwir ei darnau ar draws y rhosydd yn Sarn Helen o hyd, wedi’u henwi, yn ôl y traddodiad, ar ôl Santes Elen o Gaernarfon.FfynhonnellSarn Helen ↗Wikipedia (Saesneg)Y ffordd Rufeinig, tua 160 milltir o hyd, o Canovium (Caerhun) yn y gogledd i’r de, heibio i Domen y Mur, Pennal (Cefn Caer), Bremia (Llanio), Luentinum ger Dolaucothi a Llanymddyfri, gan ymuno â ffyrdd i Moridunum (Caerfyrddin); fe’i henwir ar ôl Santes Elen o Gaernarfon, y dywedir ym Mreuddwyd Macsen iddi beri codi ffyrdd ar draws y wlad.
Dywed awduron Rhufain fod gan Maximus wraig, er nad ydynt yn rhoi ei henw. Pan ddaeth y gŵr sanctaidd Martin o Tours i Trier, ceisiodd hi ei gyngor ysbrydol. Mae traddodiad Cymru’n adnabod ymerodres Macsen wrth ei henw ei hun, Elen, y dywysoges Frythonig o Arfon.FfynhonnellMagnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Orosius ef yn ‘ŵr egnïol a galluog’; gwnaeth ei brifddinas yn Trier, bathodd arian a chyhoeddodd ddeddfau i ad-drefnu taleithiau Gâl; ceisiodd ei wraig gyngor ysbrydol gan Sant Martin o Tours yn Trier; ‘wedi’i anfarwoli yn chwedloniaeth Cymru’; enwir ei ferch Sefira ar Golofn Eliseg yn wraig i Wrtheyrn.
Mae’r achau Cymreig yn enwi dau fab i Facsen ac Elen, Owain a Sant Peblig. Peblig yw sant Llanbeblig yng Nghaernarfon, tref caer ei fam, ac mae Llyfr Oriau Llanbeblig, a wnaed yno tua 1400 ac sydd heddiw yn y Llyfrgell Genedlaethol, yn dal i nodi ei ŵyl ar 3 Gorffennaf.FfynonellauMacsen Wledig ↗Wicipedia CymraegYm Mreuddwyd Macsen mae’n priodi Elen Luyddog, merch Eudaf o ardal Segontium; mae’r achau Cymreig yn enwi Sant Peblig ac Owain yn feibion i Facsen ac Elen; yn ôl y traddodiad gadawodd y wlad yn nwylo’i phobl ei hun, a’i alw’n ‘Dad y Genedl Gymreig’; Gwynfor Evans, Macsen Wledig a Geni’r Genedl Gymreig (1983); cân Dafydd Iwan, Yma o Hyd.Magnus Maximus ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Bu farw yn Aquileia, 28 Awst 388. Fel Macsen Wledig, mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn dad sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; gydag Elen mae’n draddodiadol yn dad i Sant Peblig o Gaernarfon.The Llanbeblig Book of Hours ↗oriel ddigidol Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)LlGC 17520A, 1390–1400 yn ôl pob tebyg; mae’r calendr yn nodi cysegru eglwys Llanbeblig (6 Mehefin), Sant Peblig (3 Gorffennaf), Dewi Sant a Sant Deiniol; ychwanegwyd marwolaeth Isabella Godynogh (1413) wrth 23 Ebrill; Croeshoeliad y Lili, unigryw mewn llawysgrifau; 138 ffolio. Prynwyd yn Sotheby’s 29 Tachwedd 1960 (catalog).
Ystyr ei henw, Luyddog, yw ‘y lluoedd’, ac mae traddodiad Cymru’n cofio llu mawr y Brythoniaid a aeth dros y môr gydag Elen a Macsen. Ychydig o wragedd Cymru gynnar a gofir yn well. Mae pob cerddwr ar Sarn Helen, pob darllenydd y Breuddwyd a phob ymwelydd â Segontium yn ei chyfarfod o hyd.FfynonellauThe Dream of Macsen Wledig ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Macsen Wledig, Ymerawdwr Rhufain, yn breuddwydio un noson am forwyn hyfryd mewn gwlad bell ryfeddol; mae ei negeswyr yn ei chael mewn castell ym Mhrydain, merch i bennaeth yn Segontium; mae Elen yn ei dderbyn a’i garu; mae’n peri codi tri chastell i’w briodferch ac yn rhoi rheolaeth yr ynys i’w thad; gyda gwŷr Prydain dan Gynan, brawd Elen, mae’n ennill Rhufain yn ôl, ac yn eu gwobrwyo â’r rhan o Âl a ddaw’n Llydaw.Segontium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Wheeler (1924) a Casey, Davies ac Evans (1993) (Saesneg)Fe’i sefydlwyd gan Agricola yn OC 77 neu 78 uwchben y Fenai; i tua 1,000 o filwyr cynorthwyol; erbyn y drydedd ganrif fe’i daliwyd gan tua 500 o wŷr Cohort Cyntaf y Sunici; roedd pobl ynddi hyd o leiaf 394; teml i Mithras gerllaw; ym Mreuddwyd Macsen ceir Elen yn y gaer ar aber Seiont; mae’r Historia Brittonum yn sôn am fedd Custennin yng Nghaer Seint; yng ngofal Cadw.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Breuddwyd Macsen Wledig → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Erthygl · 24 munDdwywaith yr hwyliodd y Brythoniaid tua’r de i Armorica: gyda Macsen Wledig yn 383, yn ôl traddodiad Cymru, ac eto yn oes rhyfeloedd y Saeson, gyda saint Cymru ar eu blaen. Rhoesant ei henw i’r wlad, ei brenhinoedd, ei heglwysi ac iaith sy’n chwaer i’r Gymraeg hyd heddiw.
Erthygl · 15 munYn 383 gwnaeth milwyr Prydain eu cadfridog yn ymerawdwr Rhufain. Rheolodd y Gorllewin am bum mlynedd, ac nid yw Cymru erioed wedi gollwng gafael arno. Gwnaeth traddodiad Cymru Facsen yn ŵr i Elen o Gaernarfon, yn dad llinachau brenhinol, yn sylfaenydd Llydaw, ac yn ŵr y mae stori cenedl y Cymry’n dechrau gydag ef.
Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
CaradogBrenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.
BuddugBrenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.
Lleurwg (Lles ap Coel)Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.
Iŵl ac AaronYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf