Hanes Cymru / Cymru Rufeinig

fl. late 4th century

Elen Luyddog

Ymerodres Frythonig Macsen Wledig. Yn ôl traddodiad Cymru hi a gododd ffyrdd mawr Cymru, a elwir yn Sarn Helen hyd heddiw.

Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. late 4th century (cronicl cynnar:Breuddwyd Macsen Wledig, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Ymerodres ac adeiladydd ffyrdd Cymru Rufeinig Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Sarn Helen, y ffordd Rufeinig a enwyd ar ei hôl, wrth Faen Madog
Sarn Helen, y ffordd Rufeinig a enwyd ar ei hôl, wrth Faen Madog · Llun: Wikimedia Commons · Venita, Attribution licence

Ystyr yr enw

Elen Luyddog: Elen ‘y Lluyddog’

Elen Luyddog

  • Elen ei henw ei hun
  • Luyddog lluyddog (o llu)o lluyddog (treiglad meddal: ll → l)

Elen Luyddog, Elen y Lluoedd, yw ymerodres Frythonig traddodiad Cymru: merch Eudaf o Segontium a welodd Macsen Wledig mewn breuddwyd ac a groesodd y byd i’w phriodi. Mae Cymru’n ei chofio fel adeiladydd ei ffyrdd, a elwir yn Sarn Helen o hyd, fel mam Sant Peblig o Gaernarfon, ac fel un o’i saint.

PrydDiwedd y bedwaredd ganrif
TadEudaf, rheolwr yn Segontium, Caernarfon
GŵrMagnus Maximus, Macsen Wledig
PlantSant Peblig ac Owain, yn yr achau Cymreig
Ei henwLuyddog, ‘y lluoedd’, o llu, mintai neu fyddin

Morwyn y breuddwyd#

Ym Mreuddwyd Macsen Wledig mae ymerawdwr Rhufain yn cysgu ac yn breuddwydio am forwyn hardd mewn gwlad ryfeddol bell. Mae ei negeswyr yn chwilio amdani ac yn ei chael mewn caer ym Mhrydain: y gaer ar aber Seiont, Segontium uwchben Caernarfon, lle’r oedd ei thad Eudaf yn bennaeth. Mae Elen yn derbyn Macsen ac yn ei garu, ac mae yntau’n dod i Brydain i’w gwneud yn ymerodres iddo.

Rhoddion Elen#

Mae Elen yn gofyn am ei chowyll, ac mae Macsen yn rhoi llywodraeth holl Ynys Prydain i’w thad ac yn codi tair caer iddi. Yna, medd y chwedl, mae Elen yn gwneud ffyrdd ar draws y wlad o’r naill gaer i’r llall, a dyna pam y mae hen ffyrdd Cymru’n dwyn ei henw. Pan â Macsen i ennill Rhufain yn ôl, Cynan, brawd Elen, sy’n arwain gwŷr Prydain i’w hennill iddo.

Sarn Helen#

Mae’r fwyaf o’i ffyrdd yn rhedeg ar hyd Cymru, rhyw 160 milltir o Canovium, y gaer yng Nghaerhun yn nyffryn Conwy, tua’r de heibio i Domen y Mur, Pennal, Llanio a mwyngloddiau aur Dolaucothi i Lanymddyfri, gyda ffyrdd ymlaen i Gaerfyrddin. Gelwir ei darnau ar draws y rhosydd yn Sarn Helen o hyd, wedi’u henwi, yn ôl y traddodiad, ar ôl Santes Elen o Gaernarfon.

Yr ymerodres yn Trier#

Dywed awduron Rhufain fod gan Maximus wraig, er nad ydynt yn rhoi ei henw. Pan ddaeth y gŵr sanctaidd Martin o Tours i Trier, ceisiodd hi ei gyngor ysbrydol. Mae traddodiad Cymru’n adnabod ymerodres Macsen wrth ei henw ei hun, Elen, y dywysoges Frythonig o Arfon.

Mam sant#

Mae’r achau Cymreig yn enwi dau fab i Facsen ac Elen, Owain a Sant Peblig. Peblig yw sant Llanbeblig yng Nghaernarfon, tref caer ei fam, ac mae Llyfr Oriau Llanbeblig, a wnaed yno tua 1400 ac sydd heddiw yn y Llyfrgell Genedlaethol, yn dal i nodi ei ŵyl ar 3 Gorffennaf.

Elen y Lluoedd#

Ystyr ei henw, Luyddog, yw ‘y lluoedd’, ac mae traddodiad Cymru’n cofio llu mawr y Brythoniaid a aeth dros y môr gydag Elen a Macsen. Ychydig o wragedd Cymru gynnar a gofir yn well. Mae pob cerddwr ar Sarn Helen, pob darllenydd y Breuddwyd a phob ymwelydd â Segontium yn ei chyfarfod o hyd.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1st century

Caradog

Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)

Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.

Caradog
d. AD 61

Buddug

Brenhines a gododd yn erbyn Rhufain (wedi’i gofnodi)

Brenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.

Buddug
fl. 2nd century

Lleurwg (Lles ap Coel)

Brenin Cristnogol cyntaf y Brythoniaid (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)

Brenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.

Lleurwg (Lles ap Coel)
d. c. 304

Iŵl ac Aaron

Merthyron Caerllion (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.

Iŵl ac Aaron

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf