Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Fe’i lluniwyd tua 1350–1390

Marwnad Lleucu Llwyd

Mae Llywelyn Goch ap Meurig Hen yn sefyll wrth fedd y ferch wen o Bennal ac yn canu iddi fel pe gallai godi ac agor drws du’r ddaear.

Llun: Llyn Cau yn ei gwm rhewlifol dwfn dan glogwyni Cadair Idris · NotFromUtrecht, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

BarddLlywelyn Goch ap Meurig Hen, o Feirionnydd
ILleucu Llwyd o Bennal, ger Machynlleth
Ffurfcywydd marwnad, wedi’i lunio fel serenâd wrth ei bedd

Bardd o Feirionnydd oedd Llywelyn Goch ap Meurig Hen, o deulu bonheddig a ddisgynnai o Fleddyn ap Cynfyn ac a gysylltid â thŷ Nannau ger Dolgellau. Gyda’i gyfaill Iolo Goch daeth â’r cywydd i’r gogledd. Mae deuddeg o’i gerddi wedi goroesi, ond am hon y cofir ef yn anad dim.

Haf llwm

Mae Lleucu Llwyd, merch o Bennal, wedi marw, a saif y bardd uwch ei bedd. Mae’r gerdd yn agor â chri nad oes na lloer, na llewych na lliw ar ôl yng Ngwynedd.

Haf llwm

Llyma haf llwm i hoywfardd,Dyma haf llwm i fardd bywiog,A llyma fyd llwm i fardd!a dyma fyd llwm i fardd!Nid oes yng Ngwynedd heddiw,Nid oes yng Ngwynedd heddiwNa lloer, na llewych na lliw,na lleuad, na goleuni na lliw.
Llywelyn Goch ap Meurig Hen, Marwnad Lleucu Llwyd, yr agoriad

Cân wrth y ffenestr

Lluniwyd y gerdd fel serenâd, y gân a gân cariad dan ffenestr ei gariad liw nos. Ond y bedd yw’r ffenestr. Mae Llywelyn yn galw ar Leucu i godi ac agor drws du’r ddaear. Addawsai hi ei aros tra âi ef i’r de, meddai, ac roedd pob gair o’i genau’n wir ond hwn. Mae’n ei galw’n gannwyll Gwynedd ac yn grair gwlad Feirionnydd.

Cyfod i fyny

Cain ei llun, cannwyll Wynedd,Hardd dy wedd, gannwyll Gwynedd,Cyd bych o fewn caead bedd,er dy fod o fewn bedd caeedig,F’enaid, cyfod i fyny,f’enaid, cod i fyny,Agor y ddaearddor ddu.agor ddrws du’r ddaear.
Llywelyn Goch ap Meurig Hen, Marwnad Lleucu Llwyd

Mae Llywelyn yn siarad fel ei chariad, fel y gwnâi beirdd yn aml, a chred ysgolheigion mai confensiwn y gerdd oedd hyn, i ddwysáu’r golled. Daeth yn un o’r cerddi mwyaf annwyl yn y Gymraeg. Fe’i copïwyd drosodd a throsodd, a thyfodd straeon am Lywelyn a Lleucu.

Y llinellau olaf

Mae’r gerdd yn gorffen gyda’r bardd yn wylo dagrau i lawr ei wyneb, a chyda rhestr o bopeth sydd rhyngddo a’i gariad: y pridd a’r meini, yr arch dderw, y ddôr drom, y mur, y clo o ddur du a’r glicied.

Yn iach, Leucu

Gwae fi, ferch wen o Bennal,Gwae fi, ferch deg o Bennal,Breuddwyd oer briddo dy dâl.breuddwyd oer yw rhoi pridd ar dy dalcen.A chlud fur, a chlo dur du,A mur clòs, a chlo o ddur du,A chlicied,—yn iach, Leucu!a chlicied: yn iach, Leucu!
Llywelyn Goch ap Meurig Hen, Marwnad Lleucu Llwyd, y llinellau olaf

Pobl y testun

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (1)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan