Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Copïwyd o ddiwedd y 1200au

Llyfr Blegywryd

Llyfr cyfraith Dyfed a Deheubarth, a enwyd ar ôl Meistr Blegywryd, yr ysgolhaig a ysgrifennodd y gyfraith i Hywel Dda yn y Tŷ Gwyn ar Daf.

Llun: Tudalen o Lawysgrif Boston, y llyfr cyfraith poced a ddaeth adref o America yn 2012 · Medieval scribe; National Library of Wales (NLW MS 24029A), CC0 · Wikimedia Commons

Teulullyfrau cyfraith Dyfed a’r Deheubarth
Enwyd ar ôlMeistr Blegywryd, ysgolhaig cynulliad Hywel
Nodweddionllys Dinefwr, saith esgobty Dyfed, cyfresi hir o drioedd

Llyfr Blegywryd yw cyfraith Hywel fel y’i cadwyd yn Nyfed a’r Deheubarth, teyrnas Hywel ei hun. Mae wedi’i enwi ar ôl Meistr Blegywryd, yr unig ysgolhaig ymhlith y gwŷr doeth yn y Tŷ Gwyn, a ddewisodd Hywel, medd y llyfrau hyn, i roi’r gyfraith ar glawr. Enwir Blegywryd fab Einion yn Llyfr Llandaf yn y 950au, a gall mai’r un gŵr ydyw. Argraffodd Aneurin Owen y teulu hwn yn 1841 fel y Dimetian Code.

Y Tŷ Gwyn ar Daf

Mae’r llyfr yn agor â’r hanes enwocaf am wneud y gyfraith. Gwelodd Hywel y Cymry’n camarfer eu cyfreithiau a’u harferion, felly galwodd chwe gŵr o bob cwmwd, a holl wŷr eglwysig ei deyrnas, i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn Nyfed, ger y man lle saif Hendy-gwyn heddiw. Arosasant yno drwy’r Grawys gyfan, yn gweddïo ac yn ymprydio, ac ar ddiwedd y Grawys dewisodd Hywel ddeuddeg o’r lleygwyr doethaf a Meistr Blegywryd i roi trefn ar y gyfraith.

Gwelodd Hywel y Cymry’n camarfer y cyfreithiau

Hywel Da, o rat Duw, mab Kadell,Gwelodd Hywel Dda, trwy ras Duw, fab Cadell,brenhin Kymry oll, a welas y Gymrybrenin Cymru oll, y Cymryyn camaruer o’r kyfreitheu a’r deuodeuyn camarfer y cyfreithiau a’r arferion.
Llyfr Blegywryd, yr agoriad

Tŷ o wiail gwynion

Y ty hwnnw a beris ef y adeilatY tŷ hwnnw a barodd ef ei adeiladuo wyeil gwynnyon yn llety idawo wiail gwynion yn llety iddowrth hela pan delei y Dyuet;i hela pan ddeuai i Ddyfed;ac wrth hynny y gelwit ef y Ty Gwyn.ac felly y’i gelwid y Tŷ Gwyn.
Llyfr Blegywryd, yr agoriad

Llyfr y de

Blegywryd yw’r mwyaf ceidwadol o’r tri theulu o ran ei drefn a’i gynnwys. Mae’n rhoi i Ddinefwr, llys brenhinoedd y Deheubarth, y lle a rydd Iorwerth i Aberffraw. Mae ganddo adrannau ei hun ar eglwys Dyfed, yn eu plith saith esgobty Dyfed, sy’n awgrymu bod gan wŷr eglwysig, o Dyddewi efallai, ran ynddo. Mae hefyd yn casglu cyfresi hir o drioedd, yn crynhoi rheolau’r gyfraith fesul tri er mwyn eu cofio’n hawdd.

Llyfrau poced

Llyfrau bach yw llawer o gopïau Blegywryd, wedi’u gwneud i’w cario i’r llys ym mag cyfreithiwr. Teithiodd un ohonynt, llawysgrif Boston o’r 1300au, cyn belled ag America cyn dod adref i Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

Pobl y testun

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (1)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan