Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Yn cymryd ffurf yn niwedd y 1100au

Llyfr Cyfnerth

Teulu hynaf llyfrau cyfraith Cymru, o’r gororau rhwng Gwy a Hafren, a enwyd ar ôl Cyfnerth fab Morgeneu.

Llun: Y Brenin Hywel Dda ar ei orsedd, ar dudalen o Gyfraith Hywel Dda yn Lladin o’r drydedd ganrif ar ddeg (Peniarth 28), yn y Llyfrgell Genedlaethol · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons

Teuluyr hynaf o dri theulu’r llyfrau cyfraith
Enwyd ar ôlCyfnerth fab Morgeneu, cyfreithiwr a enwir mewn nodyn i’w ragair
Gwlady gororau rhwng Gwy a Hafren

Yn Llyfr Cyfnerth y ceir y ffurf hynaf ar gyfraith Hywel sydd wedi goroesi yn Gymraeg. Mae wedi’i enwi ar ôl Cyfnerth fab Morgeneu, cyfreithiwr a enwir mewn nodyn a ychwanegwyd at ei ragair, ac y defnyddiodd Iorwerth ap Madog ei lyfr hefyd. Argraffodd Aneurin Owen ef yn 1841 fel y Gwentian Code, ond mae’r enw’n gamarweiniol: perthyn y llyfr yn hytrach i’r tiroedd rhwng Gwy a Hafren, gororau Powys a chanol y Mers.

Cymru Hywel

Mae ei ragair yn cofio mor eang oedd teyrnas Hywel: pedwar cantref a thrigain yn y Deheubarth, deunaw yng Ngwynedd, trigain tref y tu hwnt i’r Cyrchell a thrigain ym Muellt, ac o fewn y terfynau hynny, medd, nid âi gair neb uwchlaw ei air ef. Mae’n adrodd sut y casglodd chwe gŵr o bob cwmwd i’r Tŷ Gwyn ar Daf, gyda saith ugain o esgobion, archesgobion, abadau ac athrawon, i wneud cyfreithiau da a dileu’r rhai drwg a fu cyn ei amser.

Y felltith

Wedi gwneud y cyfreithiau, medd y rhagair, gosododd y gynulleidfa felltith Duw, a’r gynulleidfa, a Chymru gyfan, ar y neb a’u torrai.

Y felltith ar y torrwr cyfraith

dodi emelldith Duw, ac vn y gynnulleitua honno,gosod melltith Duw, a melltith y gynulleidfa honno,ac vn Gymry benbaladyr,a melltith Cymru benbaladr,ar y neb a torhei y kyfreitheu hynny.ar y neb a dorrai’r cyfreithiau hynny.
Llyfr Cyfnerth, yr agoriad

Llyfr byrrach

Mae Cyfnerth yn fyrrach ac yn symlach nag Iorwerth, ac yn nes, yn ôl ysgolheigion, at y llyfrau a ddefnyddiai’r cyfreithwyr yn y 1100au. Argraffwyd copi gwych ohono, Llawysgrif Harley 4353 yn y Llyfrgell Brydeinig, gyda chyfieithiad Saesneg gan A. W. Wade-Evans yn 1909, ac mae’n un o’r ffyrdd hawsaf o hyd i ddarllen llyfr cyfraith Cymreig cyfan o’i ddechrau i’w ddiwedd.

Pobl y testun

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (1)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan